Уопсастыба

Эрэкилээмэ — күүстээх, дьон – сонумсах

«Хамсык дьаҥа туруоҕуттан «эти сиир, үүтү иһэр куһаҕан үһү» диэн ыйытар, мунаарар киһи элбээтэ», — диир учуонай. Дьон социальнай ситимнэринэн, үксүн бассаабынан тарҕанар араас сүбэни ааҕа-ааҕа ыраас манньыакка ылынаннар, тута онно суруллубуту булан сиэбитинэн эбэтэр испитинэн бараллар. «Куһаҕан – үчүгэйдээх» диэбиккэ дылы, бу дьаҥ кэмигэр дьиэҕэ хаайтаран олорон, толкуйданарга, ырытан-ырыҥалаан эрэ баран хамнанарга тоҕоостоох буолла.

Бастатан, бу кимиэхэ анаммыт уонна туох туһалаах иһитиннэрии буоларын чопчулуохтаахпыт. Сүбэ (дьиҥэр, эрэкилээмэ буоллаҕа) баһыйар өттө, үгэс курдук, соҕуруу, сылаас дойду олохтоохторугар туһаайыллыбыт буолар. Ол биһиэхэ, омугуттан тутулуга суох хоту, тыйыс килиимэттээх сиргэ олорор дьоҥҥо, дьүөрэтэ суоҕун ааһан,  төттөрүтүн охсуулаах буолуон сөп. Биһиэхэ Дьопуруопалыы да, Азиялыы да аһылык барсыбат. Эппит-хааммыт белога, сыата элбэх, углевода аҕыйах аһылыгы эрэйэр.

Ити эрээри, аныгы үйэ сахалара араас омук бүлүүдэтинэн(онно углевода элбэх) үлүһүйэр буолан эрэллэр. Ол төрүт дьарыктан, илии үлэтиттэн тэйиини кытта ситимнээҕэ чуолкай. Биллэрин курдук, өбүгэ саҕаттан утумнаан кэлбит эт-хаан атын аһылыгы ылына охсубат. Төрүт олохтоох омуктар ортолоругар урут суох анемия, уойуу, остеопороз, сүрэх-тымыр, сүһүөх-уҥуох ыарыылара тэнийбиттэрэону бигэргэтэр.

Константин Максимович саныырынан, астыыр-үөллүүр бырамыысыланнас тэрилтэлэрэ белок, сыа, кальций, тимир, йод о.д.а. туһалаах эттиктэр тиийбэттэрин бородууксуйалары анаан оҥорон ситиһиннэриэхтэрин сөп. Хоту дойду олохтоохторун рационугар, бастатан, эт аһылык хайаан даҕаны баар буолуохтаах. Маны, дьиҥэр, дьиэ усулуобуйатыгар тэринэр кыаллар. Доширак, кока-кола синтетическэй эбиликтэрдээх буоланнар, киһи иҥсэтин көбүтэллэр. Хата, сонумсахпыт сыыйа сойон, маннык көстүү  намырыы быһыытыйда.Эдэр дьон сөптөөхтүк аһыырга, доруобай аһылыкка тардыстар буоллулар. Билиҥҥи оҕолор ютубтан көрө-көрө сүрдээҕин астыыллар. Онон, астыыр бүлүүдэлэригэр, холобур, пицаҕа халбаһы оннугар сылгы, убаһа, табаэтин кыбыттахха төһө абыраллаах буолуо этэй. Киһи оҕо эрдэҕиттэн астыы, аһыы үөрэммитин илдьэ улаатар.

Саха этэ суох сатаммат

Өбүгэлэрбит кыһынын тоһуттар тымныылаах, сайынын өҥүрүк куйаастаах дойдуга хас эмит үйэ тухары олороннор, маннык усулуобуйаны тулуйарга,  дьаҥы-ыарыыны утары охсуһарга сөптөөхтүк  аһаан-сиэн харыстанар суолу-ньыманы тобуллахтара. Ол даҕаны иһин биһиги өбүгэбит аһын билиҥҥэ диэри илдьэ кэллэхпит. Саха төрүт куукунатын (аһылыгын, утаҕын) байытан уонна эбэн, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэр.

Холобур, сылгы этэ туһалаах битэмииннэринэн уонна минеральнай эттиктэринэн хааччыйар. Атын кыыл-сүөл этин кытта тэҥнээтэххэ, сылгы этигэр макро- уонна микро-элэмиэннэрэ(кальций, фосфор, тимир, натрий, алтан, магний, кремний, цинк, никель) элбэх уонна В, А, РР, Е битэмииннэринэн баай.

Саха сылгыта кыһыннары хаһан аһыыр буолан, Омега-3 уонна Омега-6 сыалаах кислоталара элбэх. Чуолаан, үс саастаах сылгы үс сааһыгар дылы ис сыатыгар, итиригэр ити уонна альфалинолевай кислоталара лаппа үрдүктэр, муора балыгар тэҥнээх. Онон бырааһынньык остуолугар эрэ уурбакка, күн аайы эмп курдук кыра-кыратык сии сылдьыахтаахпыт. Убаһа этигэр киһиэхэ туһалаах холестерин элбэх. Убаһа итир сыата балыкка майгынныыр сыттаах уонна амтаннаах. Этин буһардахха, альфалинолевай кислоталара улаханнык суураллыбаттар. Ол эрээри, сиикэйдии сиир ордук.

Хоту дойду дьиэтитиллибит сүөһүтүн уонна айылҕаҕа сылдьар кыылын-көтөрүн этэ эмиэ микроэлэмиэннэринэн толору баай. Кинилэр сыалара, эттэрэ киһи доруобуйатыгар туһалаахтар, араас ыарыыны утары «үлэлиир» кыахтаахтар. Таба, сылгы кыһыннары-сайыннары аһаҕас халлаан анныгар, киэҥ сиринэн сылдьан мэччийэр, ыраас ууну-хаары иһэр буоланнар, эттэрэ ыраас, минньигэс уонна туһалаах. Каротин, йод, А битэмиин, тимир, онтон да атын элэмиэннэр дэлэйдэр. Итилэр атеросклеротическай бляшкалар, холестерин үөскүүллэрин бохсоллор. Таба уонна сылгы быардарыгар А, В1, В2, В6, В12, С, РР битэмииннэр уонна кальций, магний, фосфор, тимир бааллар. Сүөһү хаана, иһэ белоктаах, тимирдээхбуоланнар, олус туһалаахтар.

Үрүҥ ас – Айыы дьонун аһылыга

Үүттэн астаныллар үрүҥ ас көрүҥэ дэлэй: үүт, сүөгэй, суорат, иэдьэгэй, тар, чохоон, арыы, хайах, күөрчэх, быыппах, кымыс, о.д.а. Кымыс киһи доруобуйатыгар олус туһалаах утах: элбэх микроэлэмиэннээх, белоктаах, углеводтаах, ферменнэрдээх, антибиотиктаах: А, В1, В2, В12, Д, Е, С  битэмииннэрдээх. Кымыс киһи куртаҕа аһы буһарарыгар, оһоҕос сөптөөхтүк үлэлииригэр, киһи этиттэн-хааныттан туһата суох, сытыйбыт эттиктэри таһаарарыгар көмөлөһөр. Урут сэллик ыарыыга ылларбыт дьону эмтииргэ киэҥник тутталлара. Кымыс диэн биэ эрэ үүтүттэн оҥоһуллубут буолуохтаах. Олох аһыыта суох бэйэтэ ураты амтаннаах. Ууну эҥин эбии кутуллуо суохтаах. Биэ үүтэ химическэй састаабынан ийэ үүтүгэр майгынныыр. Белога үксэ альбумин. Ынах үүтүн курдук казеин буолбатах. Саахара элбэх буолан, кымыс оҥорорго хаһан да саахар эбиллибэт. Маны таһынан, атын үүттэрдээҕэр С битэмиинэ элбэх буолан, тыҥа ыарыыларыгар тойон.

Хомойуох иһин, аныгы сорох дьон кымыстан быырпаҕы, суораттан кефири кыайан араарбаттар.Холобур, кефири анаан астыыр тэрилтэлэр эрэ тэллэйи туттан оҥороллор. Оттон суораты хайа баҕарар ыал үүтү аһытан астыыра кыаллар. Киэһэ утуйуох 1-2 чаас иннинэ сиэн утуйдахха, куртах аһы буһарарыгар олус туһалыыр. Сарсыарда аччык туран, аһыах-сиэх көҕүҥ улаатар. Киһи сарсыарда үчүгэйдик аһыахтаах. Аныгы оҕолор үүт аһылыктары сиэбэт буоланнар, сарсыарда аанньа аһаабаттар. Ол куртах-оһоҕос ыарыытыгар тиэрдэрэ биллэр.

Туус, саахар оннугар отунан-отонунан тумалааҥ

Константин Степанов – асчыт бэрдэ. Кини астыырыгар тууһу букатын аҕыйахтык туттар эбит. «Күннээҕи аһылыкка туус уонна саахар атын астары, утахтары кытта киирэрэ элбэх. Киһи күҥҥэ 5 кыраам эрэ тууһу сиэхтээх», — диир профессор уонна от-мас силиһин, сир аһын, үүнээйилэри аһылыкка тума быһыытынан туттарын кэпсиир.

Былыр эти, үрүҥ аһы кытта тыаҕа үүнэр оту-маһы аска киэҥник тутталлара. Билигин даҕаны олору туһанан, аһыыр аспытын байытыахпытын сөп. Саха сиригэр эмтээх от, отон, тэллэй, үүнээйи дэлэйдик үүнэр. Саамай элбэхтик туттуллар үүнээйилэр: үөрэ ото (полынь) мииҥҥэ, суоракка хатаран баран куталлара, кииһилэни, күөх луугу сайын үргээн хаһааналлара. Кэлин хонуу, өрүс луугун үргээн тоҥорон хаһаанан, кыһын устата аска дэлэччи туттар буоллулар.

 Сир аһыттан дөлүһүөн, моонньоҕон, хаптаҕас, сугун, уулаах отон битэмииннэринэн. микроэлэмиэннэринэн баайдар, доруобуйаҕа олус туһалаахтар. Саамай элбэх аскорбиновай кислота дөлүһүөҥҥэ уонна моонньоҕоҥҥо баар, битэмиин астарыгар эрэ буолбакка, сэбирдэхтэригэр баһаам. Уулаах отоҥҥо А, В, С, Е битэмииннэр элбэхтэр. Ону таһынан, бензойеай. лимоннай, яблочнай, салициловай кислоталар бааллар. Оттон моонньоҕон. сугун, моруоска курдук отоннор битэмииннэринэн эмиэ бастакы миэстэҕэ тураллар. Итилэр киһи этигэр-хааныгар аһы кытта киирсэннэр, туһата суох эттиктэри таһаарарга көмөлөһөллөр.

Болҕойуҥ: эмтээх от барыта – сүлүһүннээх! Бассаабы ааҕа-ааҕа Макаардыы эмтэнимэҥ. Охсууну ылыаххытын сөп. Туох барыта нуормалаах, кэмнээх-кэрдиистээх. Хаһан хомуйуллара, туохха төһө хайдах туттулларын анаан үөрэтэн-чинчийэн бигэргэммит буолуохтаах. Сыалаах эти аһылык аайы иҥсэни баттаныахха диэри хааланнахха, түргэнник уойуохха, эт-хаан  ыарырҕатыан сөп. Хайаан даҕаны тото аһаныллыахтаах буолбатах. Туһалаах, иҥэмтэлээх аһы күннэтэ эмп курдук сии сырыттахха, көдьүүһэ улаатар. Ууга уонна паарга буһарар, духуопкаҕа күҥкүтэр, тоҥорон хаһаанар ас иҥэмтиэтин, туһатын сүтэрбэтигэр олус көмөлөөх.

Түмүк санаа

«Тастан киллэриллэр эт, фрукта, оҕуруот аһа өр айаннаан кэлэллэр. Онон харайыллар болдьохторун уһатаары, иитэллэригэр уонна үүннэрэллэригэр ону-маны эбэллэр. Сүөһүгэ-көтөргө антибиотик даҕаны сиэтиэхтэрин сөп.Онон, омук быһыытынан чөл-чэгиэн буоларбытыгар бэйэбит айылҕабыт ото-маһа, сирин аһа, олохтоох сүөһүттэн-сылгыттан оҥоһуллан тахсар бородууксуйаттан ордук туһалаах ас суох.

Өссө лаппыйан эттэхпинэ, киһи айылҕа биэрбитинэн аһыахтаах уонна төрөөбүт-үөскээбит түөлбэтин-түбэтин этинэн-үүтүнэн, сирин аһынан аһылыктанара ордук. Тоҕо диэтэххэ, бэйэ бородууксуйата килиимэт уратытын уонна үөскээбит сирин туһунан иһитиннэриини илдьэ сылдьар. Бэйэбит үүнээйилэрбит уонна кыылбыт-сүөлбүт мөлтөх усулуобуйаны, ыарыыны утары охсуһарга көмөлөһөр эттиктэри таһаараллар. Киһи төрөөбүт дойдутун сылгытын, сүөһүтүн этин сиэтэҕинэ, үүтүн истэҕинэ ийэ айылҕатыныын алтыспыкка тэҥнэһэр, күүһэ-уоҕа эбиллэр, сэниэлэнэр. Ас-үөл химическэй састаабын үөрэтэр буоламмын итини билэбин. Онон дойдугут этинэн, үүтүнэн, сирин аһынан, үүнээйитинэн  аһылыктана сатыыргытыгар сүбэлиибин», — диир Константин Максимович.

Василий НИКИФОРОВ