Ол иһин, үгүс киһи аһыы-аһыы тэлэбииһэр иннигэр дьиэлэригэр сыталлар, сэргэхсийиэхтэрин баҕардахтарына, аймахтарын, доҕотторун ыҥыран, эбэтэр ыалдьыттаан, толору астаах сандалы тула олорон сыллааҕы сонуннарын сэлэһэ-сэлэһэ үүттээх чэйи кытта бэрэски, бөрүөк, эмис эттээх соркуой сииллэр.
Аһаабыт аһы хамсанан «умаппакка», остуолтан турбакка олордоххо, киһи ортотунан төгүрүччү уойар, иһэ үллэн тахсар. Бу доруобуйаҕа мөкү эрэ өртүнэн дьайар. Өйдөөн көрдөххө, тоҕо эрэ соҕуруу дойду дьоно истэринэн уойбаттар, куруук хамсана сылдьаллар, оттон хоту дойду олохтоохторо уһун кыһын устата сылаас дьиэлэригэр сыталлар, холодильник уонна аһыыр остуол икки ардыгар хаамаллар. Ол иһин, үгүстэр топпут хаас курдук уойаллар. Оннооҕор оҕолор ортолоругар нуорманы таһынан ыйааһыннаах, кыратык хамсанна да аҕылыы, көлөһүн алла сылдьар оҕо элбэх. Ити барыта сыыһа аһааһынтан тахсар. Маны хайдах көрүнүөххэ сөбүй?
Иҥсэни кыана туттуу
Биһиги оҕо сырыттахпытына, дэҥҥэ көстөр аһы (дьаабылыканы, мандарины, черешнялаах хомпуоту) дьоммут Саҥа дьылга сиэхпит диэн хаһааналлара, оттон билигин маҕаһыыҥҥа, ырыынакка ас арааһа дэлэгэй.
Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэрии кыһалҕатын, аас-туор аччык олоҕу этинэн-хаанынан билбит көлүөнэ, биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит оҕолорун, сиэннэрин кытта бырааһынньыктааҕы остуол тула олорон астына-дуоһуйа: «Аһаатым, атыыһыт оҕото буоллум, тоттум тойон оҕото буоллум», -- дииллэрэ.
Билигин ас дэлэгэйигэр аныгы дьон итинник эппэттэр эрээри, бырааһынньыкка остуол хотойорунан салаат, эт, бурдук ас арааһын астанан, ону бүтэрэн баран биирдэ турар идэлээхтэр, чуолаан Саҥа дьылга. Хаалбыт аһы тоҕуоҥ оннугар сарсыныгар сиигин, килиэп тоорохойун да бырахтаххына дьоммут аньыы диэн үөрэтэллэрэ.
Ас тоҕуллуон оннугар сиэри таһынан симинии, иҥсэҕэ элбэҕи харбыалаһыы -- бу барыта ааспыт аас-туор олохтон эппитигэр-хааммытыгар иҥэн хаалбыт өйдөбүл содула. Урут элбэҕи аһыыр киһи доруобай, үлэни кыайар дииллэрэ. Билигин ол өйдөбүл ис хоһооно төрдүттэн уларыйда. Киһи олус уойан, ыйааһына эбилиннэҕинэ хаанын баттааһына, сүһүөхтэригэр ноҕурууската үрдээбитинэн барар. Ол иһин ыйааһыҥҥын нуормаҕа тутуохтааххын.
Билигин илии үлэтиттэн тэйэн, хамсаммат, көмпүүтэр иннигэр олорон уруучукаттан ыараханы көтөхпөт буоланнар, 35-40 саастарын ааспыт дьон ортолорунан, истэринэн уойаллар. Хат дьахтар курдук төгүрүк истээх эр дьон, кэрэ аҥаардар да элбэхтэр. Аны уонунан сыл тухары мунньуллубут ис сыа баран быстыбат. Онон дьиэ кэргэҥҥэ оҕону кыра сааһыттан сөпкө аһыырга үөрэтиэхтээхпит, бастатан туран, бэйэбит холобур буолуохтаахпыт.
Тотуоҥ иннинэ тохтоо!
Уопсастыбаннай доруобуйа уонна мэдиссиинэ профилактикатын өрөспүүбүлүкэтээҕи киинин бырааһа Анастасия Саввина сөпкө аһааһын оскуолатын 2018 сыллаахтан тэрийэн ыытар. Бэйэтэ хаалыктаах хаамыынан дьарыктанар, биир да күнү хамсаммакка олоруо суохтаахпыт диэн санааны тутуһар. Тэлэгэрээм ханаалыгар
сөпкө аһыырга онлайн-оскуолалаах, дьон доруобуйатын тупсарарыгар, аһылыгар болҕомто уурарыгар сүбэ-ама биэрэр, ону куйаар-куодунан киирэн көрүөххэ сөп.
Кини өлгөм астаах бырааһынньык остуолугар, хаһан ыалдьыттар кэлэллэрин кэтэһэн аччык сылдьыбакка, күннээҕи аһыыр аспыт эрэсиимэ кэһиллиэ суохтааҕын туһунан этэр. Сарсыарда, эбиэккэ тото аһыахтаахпыт, оттон киэһээҥҥи ас чэпчэки буолуохтаах.
-- Аччык киһи аска саба түһэн, икки-үс да киһи нуорматын биирдэ охсуон сөп. Төһө да бырааһынньык аһыгар ымсыырбыт иһин, оһоҕу оттор курдук аҥаар кырыытыттан туппуккун барытын айаххар симэн испэккэ, тотуоҥ иннинэ тохтуур курдук аһыахтааххын. Күн аайы сиир аскын, бэрэскини, эттээх хортуоппуйу буолбакка, туох эрэ сонун аһы амсайа сатыыр ордук.
«Доруобай буолуу сөптөөх тэриэлкэтэ» диэн өйдөбүл баар, онно аспыт аҥаара булгуччу сибиэһэй оҕуруот аһа уонна күөх от (салаат сэбирдэҕэ, укуруоп, петрушка) буолуохтаах. Маннык ас түргэнник буһар, аскын чэпчэтэр, остуолгун даҕаны киэргэтэр.
Аны аһыы олорон утаҕы, ууну, чэйи иһиэ суохтаахпыт, аһаан бүтэн баран 15 мүнүүтэ ааспытын кэнниттэн биирдэ үүттээх, лимоннаах чэйи, уопсайынан убаҕаһы хойут иһиэхтээхпит. Аһыы олорон элбэх ууну истэххэ, куртаҕыҥ туолан, искин анньа сылдьар курдук буолуон сөп. Туустаах балыгы, оҕурсуну баһа-баһа сиэтэххэ, тууска баар натрий эккэ-сииҥҥэ ууну тутар, сарсыныгар хараҕыҥ, сирэйиҥ иһэн тахсыбыт курдук көрүҥнэнэр.
Бырааһынньыктааҕы остуолга дьиэ кэргэнинэн, аймахтары ыҥыран, чааһы-чааһынан аһыы-аһыы олоруу, элбэҕи сиэри таһынан симинии искинэн уойууга, лэһэйбит халыҥ хаһа мунньулларыгар тиэрдэр. Ол иһин 15-тии мүнүүтэлээх тохтобул оҥорон, күннээҕи сонуннары кэпсэтэр, араас күрэхтэһиилэри тэрийэн, оонньуур, үҥкүүлүүр, хамсанар ордук. Остуолга аһыы олорон балыгы, эти, куурусса этин, сыыры барытын холбоон сиэтэххинэ, куртаҕыҥ ыараан хаалыан сөп, ол иһин белоктаах аһы 2-3 чаас тохтуу-тохтуу сиэхтээхпит, — диэн сүбэлиир.
Бытааннык ыстыыр киһи түргэнник тотор
Маҕаһыынтан атыылаһыллыбыт майонезтаах салаат доруобуйаҕа туһата суоҕун ааһан, буортулаах дииллэр, ол иһин салааты үүнээйи арыытынан, сибиэһэй убаҕас сүөгэйинэн булкуйар ордук. Бырааһынньыктааҕы остуолу оҕуруот аһын салааттарыттан саҕалааҥ, ыксаабакка, ас амтанын билэр курдук бытааннык ыстыыр киһи түргэнник тотор.
Түүн хойукка диэри олорор түгэҥҥэ балыгы, маҥан эти, муора аһын сиир ордук, кыһыл эт куртахха өр буһар. Эти, балыгы хортуоппуйу кытары буолбакка оҕуруот аһын, брокколи хаппыыстаны, фасолу кытта буһара сатааҥ. Киэһэ өртүгэр үрдүк углеводтаах астан (бэрэскиттэн, бөрүөктэн, туортан, баахылаттан) туттунар ордук. Арыыга буспут, ыһаарыламмыт ас, собо эмиэ туһата суох бородуукта испииһэгэр киирэрин умнумаҥ.
Аһыы-аһыы гаастаах утаҕы иһэр бөрүкүтэ суох, маннык утахха саахар уонна углекислай гаас элбэх, онон киһи иһэ үллэр, кэҕирдэрэ элбиир. Кыраадыстаах утаҕы бырааһынньыкка бакаалга кыратык куттан иһиэххэ сөп дииллэр эрээри, алкоголь кыра да дуозата эти-сиини кэбирэтэр, дабылыанньалаах дьон хааннарын баттааһынын үрдэтэр. Оттон сакалааттаах туорду, уопсайынан минньигэс аһы сарсыҥҥыга хаалларар тоҕоостоох, элбэх углеводтаах аһы күнүс сиэхтээххин, онтон хамсана түһүөхтээххин, оччоҕуна утуйаргар саахарыҥ мунньуллубат. Бырааһынньык кэнниттэн таһырдьа тахсан, сибиэһэй салгыны эҕирийэн, саатар чаас аҥаара чугас эргин хааман кэлэр туһалаах.
Маннык судургу эрээри, көдьүүстээх сүбэлэр чэгиэн-чэбдик буоларга көмөлөһүөхтэрэ диэн этэр Анастасия Саввина.
Хаартыска: Анастасия Саввина уонна эрэдээксийэ архыыбыттан.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
