Общество

Бэлиэ күн Өрөспүүбүлүкэтээҕи доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолору реабилитациялыыр кииҥҥэ турар кыһалҕаларга уонна ыарахаттарга  уопсастыбаннас болҕомтотун тардарга туһуламмыт тэрээһин ыытылынна. Үлэ көдьүүһүн үрдэтиигэ туһаайыллыбыт тэрээһиҥҥэ эспиэрдэр, испэсэлиистэр, уопсастыбаннай тэрилтэлэр, төрөппүттэр уонна видео сибээс көмөтүнэн өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан социальнай харалта үлэһиттэрэ кытыннылар. Сүрүн болҕомто маннык диагнозтаах оҕолор сайдыыларыгар, үөрэниилэригэр, реабилитациялааһыны ааһалларыгар уурулунна. Үлэ икки сүрүн секциянан барда. Бастатан туран -- аутизмнаах оҕолору кытары тохтоло суох биэдэмэстибэлэр икки ардыларынааҕы арыаллааһын систиэмэтин олохтооһун, иккиһэ – быраактыка тиэхиньикэлэрин үлэҕэ  туһаныы.  

Бэлиэ күн “Зажги синим” акциянанан арылынна. Доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолор уруһуйдарын, бастыҥ методикалары билиһиннэрэр быыстапкалар турдулар, “03 бибилиэтикэ” үлэтин сырдатта. Маны сэргэ доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолорго анаан маастар-кылаастар, испэсэлиистэргэ аһаҕас уруоктар ыытылыннылар. 

Кииҥҥэ былааннаах үлэ барар

Үлэ уонна социальнай сайдыы миниистирэ Елена Волкова төгүрүк остуол арыллыытыгар бэлиэтээбитинэн, ыытыллар төгүрүк остуол сүрүн сыала – аутизмнаах оҕолор уонна улахан дьон уопсастыбаҕа  көҥүл киирэллэригэр, үөрэхтэрин уонна олохторун тупсарарга көмөлөһүү, дьоҕурдарын уонна кыахтарын өйдөөһүн буолар. Итиннэ диэн туран, уопут атастаһыыта, этиилэри олоххо киллэрии баар систиэмэни тупсарыыга олук буоларын эттэ.

Реабилитациялыыр киин дириэктэрин э.т. Анна Пудова иһитиннэрбитинэн, 2018 сылтан кииҥҥэ ортотунан 70 “аутизм” уонна РАС диэн диагнозтаах оҕо реабилитация ааһар. Кинилэргэ дьарык ыыталларыгар  альтернативнай коммуникацияны туһаналлар (ПЭКС, Макатон), испэсэлиистэр АВА-терапияҕа үөрэнэн оҕолорго көмөлөһөллөр. 14-тэн 18 саастарыгар диэри ментальнай кэһиилээх оҕолору миэстэтигэр олордон эрэн бэйэлэрин-бэйэлэрэ сатаан көрүнэллэригэр, уопсастыбаннай сирдэргэ сылдьарга, тырааныспарынан туһанарга, маҕаһыыннарга атыылаһарга тиийэ үөрэтэр бырагыраама үлэлиир. Киин инники былааныгар бэйэ баазатыгар испэсэлиистэргэ үөрэхтээһини тэрийии, бэйэлэрин супервизордарын бэлэмнээһин турарын сырдатта.

Биир кэлим бырагыраама

Төгүрүк остуолга федеральнай таһымнааах эспиэр, “Наш солнечный мир” реабилитациялыыр киин салаайааччыта, РФ бырабыыталыстыбатын социальнай эйгэҕэ бэбэчиитэллэрин боппуруостарыгар Сэбиэтин эспиэрэ, “Доступная среда” бырагыраама координационнай сэбиэтин чилиэнэ Игорь Шпицперг кыттыыны ылла.  

Кини иһитиннэрбитинэн, “Наш солечный мир” киин төрөппүттэр көҕүлээһиннэринэн 36 сыл аннараа өттүгэр төрүттэммит. Бу кэм устата кыра уопсастыбаннай тэрилтэттэн дойду биир сүрүн реабилитациялыыр киинигэр кубулуйбут. Сүрүн сыаллара -- аутист оҕолор  толору кыахтаахтык олорууларын ситиһии.

Кини бэлиэтээбитинэн, Арассыыйаҕа маннык диагнозтаах дьоҥҥо көмө оҥорор систиэмэ үлэлиир эрээри, хас биирдиилэригэр ситэ тиийбэт. Сахабыт Сиригэр оҕолорго туһуламмыт үлэ көдьүүстээҕин, таһымнааҕын эттэ.

Аан дойдутааҕы дааннайдарынан, Арассыыйаҕа мөлүйүөнтэн ордук “аутизм” уонна РАС диагнозтаах киһи баар. Кинилэр уопсастыбаҕа киирэллэрэ, тулалыыр эйгэҕэ үөрэнэллэрэ эрдэ диагноз турарыттан, чөлүгэр түһэрэр үлэ барарыттан, уһуйааҥҥа, оскуолаҕа үөрэнэн, идэлээх үөрэх баһылыылларыттан, үлэ булалларыттан  тутулуктаах.

Дойдубутугар оҥоһуллубут методикалар олус таһымнаахтарын, маны сэргэ  аан дойдутааҕы быраактыканы туһаныы көдьүүстээҕин эттэ. Ол курдук, Л.С. Выготский, А.Р. Лурия курдук дефектологтар үлэлэрэ дойдубутугар эрэ буолбакка, аан дойдуга инники күөҥҥэ сылдьаллар.

Кини иһитиннэрбитинэн, 2015 сылтан кинилэр кииннэрэ биир кэлим  биэдэмэстибэлэр икки ардыларыынааҕы тохтоло суох арыаллааһын  систиэмэтин көҕүлээбиттэр. Маныаха бэйэлэрин эрэ үлэлэригэр олоҕурбакка, дойду үрдүнэн үлэлиир кииннэр уопуттарын холбообуттарын эттэ. Систиэмэ  диагноһы эрдэ туруорууттан саҕалаан, үлэ булуутугар диэри арыаллааһыны хабар, араас эйгэни түмэр, ол иһигэр доруобуйа харыстабылын, үөрэхтээһини, социальнай харысхалы, култуураны, успуорду, куттала суох буолууну о.д.а..

Бастаан утаа, 2017 сылга Ханты-Мансийскай уокурукка үлэҕэ киирбит, кэлин 2019 сылга “Ментальное здоровье” бырайыак Приволжскай федеральнай уокурук 14 эрэгийиэнин хаппыт. 2022 сылга көҕүлээһини Бэрэсидьиэн дьаһалтатыгар өйөөбүттэр, ол түмүгэр “Сопровождение через всю жизнь” стратегическай бырагыраама  оҥоһуллан олоххо киирбит. Онтон 2023 сылга ханнык баҕарар инбэлииккэ тохтоло суох арыаллааһыны мэктиэлиир “О комплексной реабилитации и абилитации инвалидов” федеральнай сокуон ылыллыбыт.  

Маны сэргэ, РФ үлэ министиэристибэтин уонна коррекциялыыр педагогика үнүстүүтүн кытары типовой  бырагыраама оҥоһуллубут, федеральнай  министиэристибэлэр өйөөбүттэр. Докумуоҥҥа 32 сыаллаах көрдөрүү хабыллыбыт. Ол иһигэр доруобуйа харыстабыла, үөрэҕирии, култуура, успуорт о.д.а. Бырагыраама эрэгийиэннэргэ тарҕатыллыбыт, маныаха бу докумуон эрэгийиэн барыгырааматын оҥорууга олук буолуон сөбүн ыйда. Билигин номнуо түөрт эрэгийиэн бэйэлэрин бырагыраамаларын ылынан үлэ ыыталлар.

Түмүккэ

Мунньах кэмигэр миниистир Елена Волкова федеральнай киини кытары үлэлэһиигэ, испэсэлиистэри үөрэтиигэ, стажировкалааһыҥҥа этии киллэрдэ. Маныаха Игорь Леонидович этиини өйүүрүн, бииргэ үлэлииргэ бэлэмин биллэрдэ.

Галина МАТВЕЕВА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ