Общество

Быйылгы атырдьах ыйынааҕы мунньах уратылардаах буолла. Улахан болҕомто оҕо уонна учуутал доруобуйатыгар уурулунна. Кыттааччыларга көһө сылдьар мэдиссиинискэй көрүү, харах балыыһатын исписэлиистэрин уонна «Үрүҥ роза» мэдиссиинэ киинин чинчийиилэрэ тэрилиннэ. Маны сэргэ баҕалаахтар ГТО нормативтарын толордулар, үөрэтэр-туристическай маршрутунан сырыттылар.

Орджоникидзе болуоссатыгар оҕолору сынньатар уонна чэбдигирдэр тэрийээччилэр «СахаЛето-2026» бэстибээллэри, лааҕырдар быыстапкаларын, «Арассыыйа баайа – култууралар сомоҕолоһуулара» этнокултуурунай лааҕырдар куонкурустарын, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ баһаатайа ЛОК-2026» куонкурус уонна оҕо айар кэлэктииптэрин кэнсиэрдэрин ыыттылар.

Киэҥ дьыалабыай бырагыраама тэрилиннэ: идэлээх үөрэхтээһиҥҥэ, педагогтары өйөөһүҥҥэ, уопсай үөрэхтээһин хаачыстыбатыгар, аныгы ньымаларга, оҕо сайдыытыгар табыгастаах усулуобуйаны тэрийиигэ о.д.а..

Норуот дьокутааттара санаа үллэстэллэр 

Норуот дьокутаата, Өрөспүү­бүлүкэтээҕи харах балыыһатын кылаабынай бырааһа Иван Луцкан бэйэтин МАХ-ханаалыгар санаатын маннык үллэстибит:

– Атырдьах ыйынааҕы педагогтар мунньахтара буолан ааста. Тэрээһиҥҥэ үгэс курдук, өрөспүүбүлүкэ педагогтара маастар-кылаастары ааһаллар, саҥа үөрэх дьылыгар саҥа соруктары ылаллар. Быйылгы уратытынан доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин үлэһиттэрэ, миниистирдэрэ кыттыыны ыллылар.

Биһиги икки күн устата биир идэлээхтэрбитин кытта үлэлээтибит уонна оскуола мэдиссиинэтин сайдыытын саҥа түһүмэҕин билиһиннэрдибит, ол 2025 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ баһылыгын сорудаҕынан төннүбүтэ. Билигин биһиги оҕолору көрөр-истэр уонна бастакы мэдиссиинэ көмөтүн оҥорор эрэ буолбатахпыт, ону тэҥэ педагогтары, оҕолору уонна кинилэр төрөппүттэрин кытта бииргэ доруобуйаны харыстыыр эйгэни тэрийэн саҕалыыбыт. Педагогическай уопсастыбаҕа билиһиннэрбит 5 бырайыакпыт: көнөтүк туттуу, хараҕы харыстааһын, сөптөөх аһылык, тиис уонна ас буһарар систиэмэ ыарыыларын туһунан.

Мин харах туһунан тохтуом. Педагогтарга харах гимнастикатыгар үөрэҕи тэрийэбит, кинилэр ону уруоктарга ыыта сылдьалларын курдук, төрөппүттэргэ уонна оҕолорго анал үөрэҕи  тэрийэбит, биэлсэрдэргэ харах уорганнарын ыарыыларын сэрэтии уонна диагностикалааһын ньымаларын туһунан кэпсээтибит. Ону тэҥэ, пилотнай оскуолаларга чиҥэтэн көрүүнү ыытыахпыт. Тоҕо диэтэххэ, оҕо доруобуйата төрөппүт олоҕор улахан суолталаах.

Ил Түмэн дьокутаата, нассынаалынай успуорт көрүҥнэригэр өрөспүүбүлүкэтээҕи киин дириэктэрэ Геннадий Васильев 2015 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ парламена норуот успуорт көрүҥнэрин сайыннарыы туһунан сокуон ылыллыбытын, оттон былырыын үөрэхтээһиҥҥэ сыһыаннаах уларытыылар киирбиттэрин санатта.

Саха Сирин оскуолаларыгар физкултуура уруогун эбии чаастарыгар нассынаалынай успуорт көрүҥнэрин киллэрэр былааннаахтар. Оҕолор мас тардыһыыга, хапсаҕайга, сахалыы ыстаныыларга, нассыыналынай многоборьеҕа уонна остуол оонньууларыгар үөрэнэр кыахтаныахтара.

«Биһиги Саха Сирин оскуолаларын физкулутуура уруоктарыгар нассынаалынай успуорт көрүҥнэрин чаастарын киллэрэр былааннаахпыт. Нэдиэлэҕэ физкултуура уруога икки чаас көрүллэр буоллаҕына, үһүс чаас чуолаан олорго ананыаҕа. Быйылгыттан пилотнай бырайыак быһыытынан биһиги туруоруммут соруктарбытын олоххо киллэрэр былааннаахпыт. Ситиһиилээхтик киллэрдэхпитинэ, нассынаалынай успуорт көрүҥнэрэ эһиилгиттэн бары оскуолаларга киллэриллиэхтэрэ», — диэн Геннадий Васильев кэпсээтэ.

Аартыкаҕа үөрэнээччи ахсаана аҕыйыыр

Александр Сергеевич Винокуров, Абый улууһун үөрэҕирии управлениетын начаалынньыга: 

– Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан педагогтар үгэс буолбут тэрээһиммитигэр кытынныбыт. Абый улууһуттан оскуола дириэктэрдэрэ, уһуйааннар сэбиэдиссэйдэрэ буолан сырыттыбыт. Биһиги улууспутугар уопсайа 11 үөрэх тэрилтэтэ баар, ол иһигэр 3 оскуола, 4 оскуола-уһуйаан, 2 уһуйаан. Сылын ахсын, хомойуох иһин, оҕо ахсаана аччыыр. Быйыл үөрэх тэрилтэлэригэр 450 кэриҥэ үөрэнээччи уонна иитиллээччи баар, 220-чэ оҕо уһуйааҥҥа сылдьар. Маҥнайгы кылааска 32 оҕо киириэ. Былырыын балаҕан ыйыгар 45 саҥа үөрэнээччи киирбитэ. 

Үөрэх тэрилтэлэригэр мэдиссиинэ кэбиниэттэрэ бааллар. Манна гигиеническэй иитии инструктордара үлэлииллэр, чэгиэн олох быраабылаларыгар үөрэтэллэр, санитарнай нуорманы тутуһууну хонтуруоллууллар. Маны сэргэ, лиэксийэлэри, сэһэргэһиилэри, сэминээрдэри уонна доруобуйа оскуолаларын ыыталлар, иһитиннэрэр матырыйааллары тарҕаталлар уонна да атын үлэни ыыталлар. Тустаах кэбиниэттэрэ маныаха эппиэттиир малынан-салынан хааччыллыылаахтар. Эбии матырыйаалынай хааччыллыыга закупкалары ыыта сылдьабыт. Киин балыыһаны кытары дуогабарга олохсуйан быраастар, сиэстэрэлэр көмө буолаллар.

Сүбэ мунньах сүрүн тэрээһининэн Ю.А. Гагарин аатынан Култуура уонна аныгы ускуустуба киинигэр «Үөрэхтээһиҥҥэ доруобуйаны харыстыыр технологиялар» диэн пленарнай мунньах буолла. Манна биһиги кэллиэгэбитигэр, Абый орто оскуолатын учууталыгар Анна Николаевна Чирковаҕа Ил Түмэн махтал суругун үрдүк сыанаҕа туттардылар.  

Анал уһуйааннар арыллаллара уолдьаста

Парасковья Софронова, Дьокуускай куорат 21 №-дээх “Кэнчээри” уһуйаан сэбиэдиссэйин иитэр-үөрэтэр уонна мэтэдиичэскэй үлэҕэ солбуйааччы:

– Быйыл биһиги 21 №-дээх «Кэнчээри» оҕо уһуйаанын аатыттан улахан дэлэгээссийэ кытынна. Уонча иитээччибит уонна кинилэр эрэллээх көмөлөһөөччүлэрэ саҥа билиини сомсо, оттон оҕолорго саамай күндүнү доруобуйаны илдьэ кэлээри сырыттыбыт.

Биһиги «Кэнчээрибит» кэлэктиибэ ураты сүрэхтээх. Манна 470 иитиллээччилээхпит, кинилэртэн 31-рэ инбэлиит оҕолор уонна хааччахтаммыт кыахтаахтар. Маннык кырачааннарга хаачыстыбалаах мэдиссиинэ хонтуруола олус наада.

Биһиги мэдиссиинэ кэбиниэппитинэн киэн туттабыт. Аныгы оборудованиелаах, СанПиН саамай кытаанах ирдэбиллэригэр эппиэттиир. Куорат поликлиникатын кытта дуогабар түһэрсэн, биһиги ураты систиэмэни олоххо киллэрдибит. Бары сэрэтэр көрүүлэр уһуйааҥҥа ааһаллар. Оҕолор уһун уочараттары кэтэһэн бириэмэлэрин сүтэрбэттэр, быраастар бэйэлэрэ кэлэллэр. Төрөппүттэр балыыһаларга быһыы эрэ ылыытыгар сылдьаллар.

Быйылгы атырдьах ыйынааҕы пуорум үрдүк таһымҥа ааста. Араас сирдэринэн мэдиссиинэ учуонайдара, биллэр уопсастыбаннай диэйэтэллэр уонна быраактык-педагогтар үөрэхтэри ыыттыллар.

Биһигини ордук Д битэмиин туһунан кэпсэтии долгутта. Биһиги тыйыс хотугу дойдубутугар, күн мэлдьи көрбөт сиригэр, бу битэмиин тыын суолталаах. Кини улаатан эрэр организм иммунитетын бөҕөргөтөр уонна уҥуох сөпкө сайдыытын “хонтуруоллуур”. Ол эрээри, бу элеменынан маассабай битэмииннээһини барыларыгар киллэрэр кыалла илигин  исписэлиистэр билинэллэр, анал судаарыстыбаннай бырагыраама суох.

Ол да буоллар, эрэл баар. Ситиһиилээх эспэримиэҥҥэ сигэнэн, Д битэмиини Дьокуускай куорат уһуйааннарыттан биирдэстэригэр киллэрэ сылдьыбыттара. Түмүгэ оҕолор доруобуйаларын көрдөрүүлэрэ биллэ сэргэхсийбит, сезоннааҕы ыалдьыы намтаабыт. Кэллиэгэлэрбит уопуттара сэрэтии үлэтэ халтайга барбатын дакаастыыр.

Мунньахха өссө биир, онтон итэҕэһэ суох сытыы боппуруоһу педагогтар идэ өттүнэн сылайыыларын  (выгорание) эмиэ таарыйдылар. Бу тиэмэ ордук инбэлиит оҕолору уонна доруобуйаларыгар хааччахтаах иитиллээччилэри кытта үлэлээччилэргэ долгутуулаахтык иһилиннэ.

Трибунаҕа быраастар эрэ буолбакка, оскуола таһыгар үөрэтэр учууталлар таҕыстылар. Маннык кыһалҕа биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр сытыытык турар эбит. Уустук диагностаах, ыйы-ыйынан балыыһаҕа эмтэнэр оҕолор бааллар. Кинилэр үөрэхтэрин тохтоппотторун туһугар, учууталлар бэйэлэрэ тиийэллэр. Өйдөөн көрүҥ: учуутал кылаас сурунаалын туппутунан   онкология диспансерын эбэтэр сэллик балыыһаларын палааталарыгар быһаччы уруоктары ыыта киирэр. Бу тугунан да кэмнэммэт сыра, улуу бэриниини эрэйэр үлэ. Ол эрээри, маннык үлэ исписэлиистэри уйулҕа да, эт-хаан да өттүнэн эһэр.

Билигин уһуйаан истиэнэлэригэр маннык быраактыка суох. Ол эрээри, биһиги атын кутталлаах статистикаҕа кэтиллэбит — сыллата инбэлиит оҕолор уонна хааччахтаммыт кыахтаах оҕолор ахсааннара элбии турар. Биһиги 21 №-дээх «Кэнчээри» уһуйааҥҥа бу ыҥырыыны номнуо бүгүҥҥүттэн тутуһабыт: биһиэхэ логопедическай бөлөх улахан уонна бэлэмнэнии оҕолоругар үлэлиир, ону тэҥэ оҕо психолога баар.

Биһиги инникибитин эрэл санаалаах уонна чопчу былааннаах көрөбүт. 2027 сылга хапытаалынай өрөмүөн былааннанар. Ону бүтэрээт, төрөппүттэр модьуйууларынан, эбии логопедическай бөлөх аһыллыаҕа.

Өскөтүн уопсай хартыынаны көрөр буоллахха, биир уопсай тенденцияны тумнар табыллыбат. Уопсай сайдыыларыгар уонна тылларыгар сайдыылара хаалан иһэр  оҕо ахсаана элбии турар. Маннык кырачааннарга судургу үөрэх бырагырааматын баһылыыр олус уустук. Кинилэргэ дефектологтар, психологтар, ардыгар психиатрдар хамаандаларын быыстала суох, күҥҥэ хаста да көрөр-истэр өҥөлөрө наада.

Онон бу мунньахха кэллиэгэлэрбэр үөскээбит санаа, идиэйэ, толкуй быыһыыр, өрүһүйэр суолунан буолар. Маннык ураты оҕолорго аналлаах уһуйаан булгуччу наада. Быраастар уонна оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин үрдүк таһымнаах педагогтара түмсүбүт кииннэринэн буолуохтаах. Кырачааҥҥа наадалаах мэдиссиинэ, педагогика уонна уйулҕа өттүнэн көмөнү барытын биир сиргэ, уочарата суох ылаллара олус табыгастаах буолуо этэ.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: ыстатыйа дьоруойдарын тус архыыптарыттан