Общество

Сүһүрүү анатомията

2026 сыл атырдьах ыйа уулусса аһын ырыынагар уларыйыыны киллэрбитэ. Курашов уулуссатыгар баар «Донер14» ларекка тахсыбыт маассабай сүһүрүү баар кыһалҕа ис биэтэһин көрдөрдө. Балыыһаҕа киирбит тоҕус киһи, ол иһигэр биир дьиэ кэргэнтэн үс оҕо, уута суох буолуу, куртах-оһоҕос инпиэксийэтэ  бу эмчиттэр отчуоттарын кураанах строкалара. Кинилэр кэннилэригэр боростуой киэһээҥҥи аһылыгы атыылаһан баран, балыыһа оронугар түбэспит дьон дьиҥ олохторо көрдөрүллэр.

Сүһүрбүт дьиэ кэргэн аҕата суукка кэпсээбитинэн, атырдьах ыйын 11 күнүгэр ларектан шаурма атыыласпыт. Шаурманы сиэн баран, кини уонна үс оҕото мөлтөөбүттэр: хотуолууллар уонна убаҕаһынан киирэн тахсаллар. Бу түөрт киһини барыларын уулара аһара тахсыбытын иһин (обезвоживание) балыыһаҕа киллэрбиттэр. Онно биэс хонук устата сытан, укуолунан эмтэммиттэр. Ийэлэрэ эппитинэн, оҕолорун уонна кэргэнин туруга тута мөлтөөбүт. Кыра оҕо ыарахан туруктаах эбит. Выпискаламмыттарын кэннэ оҕолор эмтэниилэрин дьиэлэригэр салҕаабыттар. Дьахтар бэйэтэ шаурманы сиэбэтэҕин туһунан эппит.

Атырдьах ыйын 11 күнүгэр киэһэлик өссө биир эмсэҕэлээччи ларектан улахан шаурманы атыыласпыт. Түүн икки чаас диэки иһэ ыалдьыбыт, онтон хотуолаабытынан барбыт уонна убаҕаһынан киирэн тахсыбыт. Эр киһини эмиэ балыыһаҕа илдьибиттэр, манна алта хонук устата сытан эмтэммит.

Роспотребнадзортан кыһыл карточкалар

Роспотребнадзор исписэлиистэрэ лабаратыарыйаҕа ыыппыт чинчийиилэрэ соһуччу түмүктэри биэрдилэр. Бородууксуйаҕа булуллубут бактыарыйалар бөлөхтөрө, кыһыл көмүс стафилококк уонна протея булуллубуттара. Ол гынан баран, саамай улахан сонунунан «киһи сааҕынан (фекальнай) киртийии» туһунан түмүк буолла. Быһата, бу майонеһы харайыы температуратын кэһии эрэ буолбатах, үлэһиттэр гигиеническэй төрүт өйдөбүллэрэ суоҕун көрдөрөр. Бэрэбиэркэ көрдөрбүтүнэн, бу «туочуканы» суут быйыл тохсунньуга 90 сууккаҕа үлэтин тохтото сылдьыбыт эбит, онон түбэлтэ хатыланыыта урбаанньыт сокуону тутуһар баҕата суоҕун туһунан этэр.

Бу «Донер 14» туһунан соҕотох түбэлтэ буолбатах. Бу ыксаллаах быһыы-майгы кэнниттэн СӨ Роспотребнадзорун управлениета актыыбынайдык хамсанан барда. Аҕыйах нэдиэлэ иһигэр тэрилтэ куорат ларектарыгар былаана суох хас да бэрэбиэркэни көҕүлээтэ.

Иниспиэктэрдэр иннилэригэр арыллыбыт хартыына маннык:

Хонтуруол суоҕа: элбэх «туочукаҕа» бракераж сурунааллара, холодильниктарга термометрдар уонна бородууктаны бысталыыр инвентарь маркировкаламматтар.

Каадыр боппуруоһа: үлэһит улахан аҥаара мэдиссиинискэй киниискэтэ суох эбит.

Антисанитария: хос сууйуута-сотуута үрдүнэн-аннынан, дьалаҕайдык ыытыллар, дезинфекциялыыр сириэстибэлэр суохтар эбэтэр намыһах концентрациялаахтык туттуллаллар, үлэлиир сирдэр эргэ сыанан бүрүллүбүттэр.

Бу бэрэбиэркэлэр тумуктэринэн РФ КоАП 6.6 ыстатыйатынан (аһылыгы тэрийиигэ санитарнай-эпидемиологическай ирдэбиллэри кэһии) уонунан боротокуоллар сурулуннулар. Суут быраактыката кытаанах суолу тутуһар: хатылаан кэһиини таһааран, кыраасданнар олохторугар-доруобуйаларыгар кутталы үөскэтии билигин хайаан да үлэни-хамнаһы үс ыйга диэри тохтоторго тиэрдэр.

Мэрия өттүттэн сатарыйыыны бэрээдэктээһин

Дьокуускай куорат дьаһалтата уустук балаһыанньаҕа түбэстэ. Биир өттүнэн кыра биисинэс куорат олохтоохторугар үлэ миэстэтин уонна табыгастаах эбиэти хааччыйар. Иккис өттүнэн, хонтуруола суох эргиэн эпидемиологическай кутталы үөскэтэр.

Онон бу күннэргэ Дьокуускай куоракка эргиэн-аһатыы эйгэтин хонтуруоллааһын күүһүрэр. Ааспыт нэдиэлэҕэ 203-с микро-оройуоҥҥа массыына тохтуур сиригэр  аһыыр сири аспыттара, оттон Лермонтов-Короленко уулуссалар быһа охсуһууларыгар турар «наливайка» таһыгар эмиэ маассабай охсуһуу буолбута дьону долгутар диэн Дьокуускай аҕа баһылыга Дмитрий Садовников социальнай ситимигэр суруйар.

Кини: «Олохтоохтор үҥсүүлэрин болҕомтоҕо ылбат табыллыбат. Урбаанньыттарга атын, нуормаҕа эппиэттиир сири көрдүөхпүт», — диэн баһылык тоһоҕолоон эттэ.

Маны сэргэ, Дмитрий Садовников Роспотребнадзор, ИДьМ уонна СӨ Урбаан, атыы-эргиэн уонна туризм министиэристибэтин кытары сүбэ мунньах ыытта. Мантан инньэ үлэ бытарыйбакка, биир ситиминэн барыаҕа.

Мэрия сокуону систиэмэлээхтик кэһэр шаурмалаах ларектар бас билээччилэриниин арыанда дуогабардарын салгыы уһаппат буолуоҕа. “Шаурмалаахтарга балаһыанньа арыый судургу. 2026 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн 381 №-дээх Федеральнай сокуоҥҥа уларыйыылар киирэллэрин күүтэбит. Билигин чааһынай территорияларга турар эбийиэктэрбитин хонтуруоллуур бырааппыт суох”, – диэн эттэ. Реформа кэнниттэн бары стационара суох эргиэн эбийиэктэрэ муниципальнай схемаҕа киириэхтээхтэр. Оччоҕуна уокурук дьаһалтата чааһынай территориялары (манна билигин саамай мөкү эбийиэктэр саһаллар) хонтуруоллуур кыахтаныаҕа.

“Улахан эппиэтинэстээхтик этэбин — усулуобуйата суох сиргэ ас астанара хайдах да көҥүллэммэт”, -- диэтэ куорат баһылыга.

“Уопсай сүбэнэн, урбаанньыттар ортолоругар өйдөтүү үлэтин ыытыахпыт. Чааһынай сирдэргэ санитарнай ирдэбил тутуһуллубат буолан, онно тахсар айдаан-куйдаан бүтүөхтээх. Биһиги куорат олохтоохторун куттала суох буолууларын уонна нус-хас олохторун ким эрэ саарбах дохуотуттан быдан үрдүктүк тутабыт”, -- диэтэ кини.

Тоҕо дьон син биир атыылаһарый?

Куттуур статистика баарын үрдүнэн, Дьокуускайга шаурмаҕа наадыйыы син биир баар. Аналитиктар сыл бастакы иккис ыйыттан атыылаһыы 45% үрдээбитин бэлиэтииллэр. Күрэстэһии улахан, барыс намтыыр, ас ыарыыр, онон сырьеҕа, соуска  уонна наймылаһар асчыт хамнаһыгар кэмчилииргэ эрэ тиийэллэр.  Ити барыта түмүллэн, дьон сүһүрүүтүгэр тиэрдэр.

Эппиккэ дылы, эппиэтинэстээх ситимнэр бас билээччилэрэ бэлиэтииллэринэн, хаачыстыбаҕа үлэлиир киһи тыыннаах хаалар: тоҥмот сибиэһэй эти туттуу, чэпчэки майонезтан аккаастанан кефиртан оҥоһуллар уустук соустары туһаныы, оҕуруот аһын дэлэтии. Ол эрээри, атыылаһааччы муннукка турар саамай чэпчэки барыйааны талар, сыаналаах, хаачыстыбалаах ас оннугар,  чэпчэки шаурмалаах ларектарга сүүрэр.

Устудьуон санаата: «Шаурма — устудьуон олоҕун быстыспат сорҕото»

Матырыйаалбын бэлэмнии сылдьан, куорат биир дьэрэкээн шаурма атыылыыр ларегын таһыгар Рая диэн устудьуон кыыстыын кэпсэттим.

– Мин Рая диэммин, Дьокуускай куорат үрдүк үөрэҕин кыһаларыттан биирдэстэригэр иккис кууруска үөрэнэбин. Шаурмалаах ларектар тула айдаан тахсыбытынан сибээстээн, мин эмиэ санаабын этиэхпин баҕарабын. Тоҕо диэтэххэ, миэхэ уонна доҕотторбор бу  аһыыр сир эрэ буолбатах, бу устудьуон олохпут быстыспат сорҕото.

Шаурманы бастакы куурустан ыла атыылаһабын. Кырдьыгынан эттэххэ: уопсайга олордоххо эбэтэр дьүөгэлэрдиин кыбартыыра куортамнаатахха, рестораннарга, мааны кафеларга сылдьар харчы суох буоллаҕа. Истипиэндьийэ түргэнник  бүтэрэ сонун буолбатах. 

Биһиэхэ шаурмалаах ларек быыһанар суолбут. Манна устудьуон доҕотторбутунуун кэлэбит. Бу — 300 солкуобайга түргэнник, тотоойутук уонна олус минньигэтик үссэнэр ньымабыт. Бу сыллар тухары биһиги бөлөхтөн ким даҕаны сүһүрэ илик, араас сурах-садьык тарҕанар эрээри.

Кырдьык, ис бактыарыйатын туһунан сонуннары уонна Роспотребнадзор бэрэбиэркэлэрин ааҕан дьаарханабын. Ол эрээри, мин саныахпар, мөккүөр шаурмаҕа буолбакка, чопчу «туочукалар» үлэлэригэр сытар. Мин куорат эйгэтигэр хайдах "тыыннаах" хаалар быраабылалары бэйэбэр номнуо оҥостубутум:

– Илиини көрөбүн. Повар бэрчээккэтэ суох туттар эбэтэр лаваш ылан баран, ол илиитинэн харчыны таарыйар буоллаҕына, тута онтон барабын.

– Ырааһын сыаналыыбын. «Туочука» тас өттө төһө да чаҕылхай буоллун, иһэ кирдээх, оттон этэ  хатан хаалбыт (заветренный) буоллаҕына, онтон атыыласпаппын.

– Элбэхтик атыыласпыт сирдэрбэр итэҕэйэбин. Онно асчыттара уопуттаахтар.

Дьаһалта маннык ларектары саптарыан баҕарар диэни истэбит. Ол эрээри, аны күһүн, кыһын тоҥмут, сайын аччыктаабыт тыһыынчанан устудьуону ханна гыналлар? Саптахтарына, өссө кутталлаах сирдэр аһыллыахтара дии саныыбын. Кыра урбааны куттуур оннугар, барыларын ыраас буолуу биир кэлим ыстандаартыгар киллэрэн үлэлэтэллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпын.

Салгыы туох буолар?

Саха Сиригэр түргэн аһылык балаһыанньата тоҕойдордоох суолга киирдэ. Эбэтэр кытаанах административнай баттааһын кыра оонньооччулары ырыынактан таһаарыа эбэтэр сокуон бары быраабылатын тутуһуннаран, аныгы кэм ирдэбилигэр эппиэттиир общепикка кубулутуо. Эбэтэр салаа сиэрэй зонаҕа салгыы баар буолан, инфекционист-быраастарга үлэни элбэтиэ турдаҕа.

Онон билиҥҥитэ Дьокуускай олохтоохторо төрүт быраабылалары умнубаттара наада: тас көстүү кэрэтин, үчүгэйин эрэ буолбакка, бэрчээккэ кэтэн баран, эһиэхэ итии шаурманы суулуулларын, асчыт илиитин ырааһын көрүҥ.

Галина МАТВЕЕВА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.