Издательский дом Редакция Подписка
Погода в Якутске: . 22 oC

Үс бииргэ төрөөбүт Михаил, Василий, Никифор Слепцовтар норуокка биллэллэринэн, Отоороптор тустарынан, «Мөккүөрдээх кэм туоһулара» кинигэ 2018 с.  бэчээттэммитэ. Кинигэни  Чурапчы олохтооҕо, ини-биилэртэн кыраларын Никифор Петрович сиэнэ Любовь Михайловна Григорьева уонна өр сылларга Таатта улууһун Баайаҕатын оскуолатыгар пионер баһаатайдаабыт, нэһилиэк түмэлин төрүттээбит Татьяна Игнатьевна Андросова архыып докумуоннарыгар олоҕуран, ахтыыларга тирэҕирэн таһаарбыттара.

Үс бииргэ төрөөбүт Михаил, Василий, Никифор Слепцовтар норуокка биллэллэринэн, Отоороптор тустарынан, «Мөккүөрдээх кэм туоһулара» кинигэ 2018 с.  бэчээттэммитэ. Кинигэни  Чурапчы олохтооҕо, ини-биилэртэн кыраларын Никифор Петрович сиэнэ Любовь Михайловна Григорьева уонна өр сылларга Таатта улууһун Баайаҕатын оскуолатыгар пионер баһаатайдаабыт, нэһилиэк түмэлин төрүттээбит Татьяна Игнатьевна Андросова архыып докумуоннарыгар олоҕуран, ахтыыларга тирэҕирэн таһаарбыттара.

Отоороптор ыар дьылҕалара

Бу кинигэни ааҕан бүтээппин кытта өйбөр «ыарахан» диэн тыл көтөн түспүтэ. Дьэ, кырдьык, ааҕарга, саныырга, ылынарга «ыарахан»: кинигэҕэ кэпсэнэр мөккүөрдээх кэм туоһулара буолбут Отоороптор олохторо, ыар дьылҕалара. Михаил Петрович Слепцов-Отоороп сахалартан биир бастакынан үөрэҕи ылыммыт, икки утарыта үрүҥ уонна кыһыл былаастарыгар үрдүк дуоһунаска үлэлээбит, Л.Н. Толстой «Война и мир» кинигэтин сахалыы тылбаастаабыт сүдү киһини уонна бииргэ төрөөбүт бырааттарын Василий-Кутуйаарабы, Никифоры, саха интэллигиэнсийэтин чаҕылхай бэрэстэбиитэллэрин сылтах булан, сымыйанан балыйан, көҥүллэрин быһан, репрессияҕа түбэһиннэрэн «тыыннаахтыы сиэбиттэрин»  ааҕан киһи хараастар, хомойор, хоргутар. Отоороптор олоҕо суох ыар балыырга түбэһэн, хорсун санаалаах буоланнар, хайдахтаах курдук киһилии быһыыларын сүтэрбэккэлэр дьонноругар-сэргэлэригэр үтүөнү-үчүгэйи эрэ кэрэһэлээн инникигэ эрэллэрэ уостубатаҕыттан киһи сөҕөр-махтайар.

Күндү ааҕааччылар, интэриэһиргээбит эрэ буолларгыт, хайаатар да «Мөккүөрдээх кэм туоһулара» кинигэни булан ааҕаргытыгар сүбэлиибин. Онтон бүгүн кинигэттэн Михаил Петрович Слепцов-Отоороп туһунан кылгастык сэгэтэн кэпсиэм, дьонугар суруйбут суруктарыгар тохтуом.

М.П. Слепцов Отоороп 1М.П. Слепцов - Отоороп

Олох чахчылара

Отоороптор киэҥ сирдэринэн тэнийбит, ыраах сирдэринэн тарҕаммыт, үгүс биллиилээх дьоннордоох Таатта улууһун Баайаҕатын Сэлэпсиэптэриттэн, түҥ былыргы Сэлэкэй аҕатын ууһуттан төрүттээхтэр. Отоороп диэн аат Михаил Петрович Слепцов төрөөн-үөскээн улааппыт Отор диэн сирин аатыттан таһаарбыт псевдонима буолар, кэлин бу ылыммыт аатынан дьон-сэргэ кини бииргэ төрөөбүттэрин барыларын Отоороптор диэн ааттаабыттар, онон  Отоороптор диэн суруйуом. Онтон Михаил Петрович ини биитэ Василий Кутуйа диэн эмиэ Отоороптор олохсуйбут сирдэрин аатыттан Кутуйаарап диэн псевдонимнаах.

Михаил Петрович Слепцов-Отоороп 1897 с. сэтинньи 4 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Кини духуобунай сэминээрийэ үөрэхтээх саха интэллигиэнсийэтин биир биллэр бэрэстэбиитэлэ. Идэтинэн учуутал. 1918-1920 сс. Танда, 1920-1921 сс. Баайаҕа оскуолаларыгар учууталлаабыта. 1921-1923 сс. үрүҥ корнет Коробейников этэрээтигэр холбоһон, бастаанньаһыттар аармыйаларыгар сулууспалаабыт, «байыаннай коммунизмы» утары аҕытаассыйалаабыт. 1922 с. кулун тутар 12 күнүгэр Чурапчыга тэриллибит Саха уобалаһын быстах норуодунай управлениетын (ВЯОНУ) чилиэнэ уонна  сэкирэтээрэ. 1922 с. сэтинньи 2 күнүгэр тахсыбыт ССРС БСКСК Президиумун уурааҕынан «Гражданскай сэрии саҕана өрөбөлүүссүйэни утарыыга 1923 с. тохсунньу 1 күнүгэр диэри буруйдаммыттары хаайыыттан таһаарарга, ситэриллэ илик итинник дьыалалары салгыы тэрийэри тохтоторго»  диэн уурааҕынан 1923 с. амнистияламмыт.

1923-1924 сс. Баайаҕа оскуолатыгар учууталлаабыт. 1924-1925 сс. Үөрэх наркоматыгар литэрэтиирэҕэ тылбаас хамыыһыйатын чилиэнэ, СКСК иһинэн тэриллибит сурук-бичик Сэбиэтин сэкирэтээрэ. 1925-1926 сс. Саха АССР Совнаркомугар М.К. Аммосовка сэкирэтээринэн үлэлээбит. «Саха омук» уопсастыба чилиэнэ.

1927 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр «ксенофонтовщинаҕа» кыттыбыт диэн балыллан тутуллар уонна 1928 с. ОГПУ уурааҕынан, 1922 с. амнистияны аахсыбакка туран, урукку буруйугар сууттанан, сокуоннайа суох уон сыл хаайыыга тутуллар. 1928-1935 сс. «Соловки» лааҕырга хаайыллар уонна Беломорканал хаһыытыгар үлэлэппиттэр. Болдьоҕун боруостаан 1940 с. дойдутугар Баайаҕаҕа төннөр. Сыылкаттан кэлэн, саастыылааҕын Балааҕыйаны - Потапова-Слепцова Пелагея Макаровнаны кэргэн ылар. Балааҕыйа Настаа диэн кыыстааҕа уонна Ааныс диэн сиэннээҕэ. Баайаҕаҕа Отоороп биригэдьииринэн, бухгалтерынан, кыладыапсыгынан, оҕуруоччутунан үлэлиир. 70 сааһыгар кыранан тиийбэккэ 1967 с. бэс ыйын 15 күнүгэр күн сириттэн күрэммит. Өлбүтэ 24 сыл буолбутун кэннэ, 1991 с. ОГПУ 1928 сыллаах уурааҕа көтүрүллүбүтэ уонна буруйа суоҕа дакаастаммыта.

Чулуу дьон

«Мөккүөрдээх кэм туоһулара» кинигэҕэ суруллубут ахтыылартан көрдөххө, Михаил Петрович Слепцов-Отоороп көнө, үрдүк уҥуохтаах, ыраас туттунуулаах, киэҥ билиилээх, аҕыйах саҥалаах,  интэллигиэн, култуурунай киһи. Омос көрдөххө дьону салыннарар сытыы «уоттаах» харахтардаах, тоҥуй көрүҥнээх эбит. Ол эрэн, ис-иһиттэн аһыныгас дууһалааҕын, сымнаҕас майгылааҕын кини үрүҥнэргэ силиэстийэлиир хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн олорон, 16 киһини сууттаабытыттан барыларын өлөр  өлүүттэн быыһаабыта уонна оҕомсоҕо, дьахталларга эйэҕэс, харыстабыллаах сыһыаннааҕа дакаастыыр.

Михаил Петрович быраатын Василий кыыһыгар Любовь Васильевнаҕа суруйбут суруктарыгар тохтоон ааһыахпын баҕарабын. Арай, миэхэ, бу ким суруйбутун эппэккэ эрэ суруктары аахтаран, ааптара кимий диэн ыйыппыттара буоллар, ханнык эрэ нуучча үөрэхтээҕэ, суруйааччыта эбэтэр уйулҕаһыт суруйбут диэн хоруйдуом этэ. Кыратык эмит, «бу Баайаҕа түгэҕэр олорон, этэргэ дылы «күннэтэ ойбоҥҥо ынах уулатар» саха барахсан суруйбут» диэн санаа долоҕойбор охсуллан ааһыа суоҕа эбитэ буолуо. Көр, ол курдук ыраастык нууччалыы суруллубуттар. Биһиги, аныгы дьон, оччо-бачча үөрэхтээхпит дэһэбит даҕаны, үйэ аннаараа өттүгэр олорбут үөрэхтээх дьонтон санаабыт далааһынынан, олоҕу көрүүбүтүнэн, анаарыыбытынан олох хаалан иһэбит дуу диэн санаа киирэр. Улуу, чулуу даҕаны дьон олорон ааспыттар! Бу 60 сыл аннараа өттүгэр суруллубут суруктар ис хоһоонноро уратытын, дириҥин, үөрэтэр, такайар аналлаахтарын аахпыт эрэ киһи бары сөҕөрө буолуо диэн саарбахтаабаппын.

89

Хомуллубут суруктар, умнуллубат ахтыылар

1959 с. ыам ыйын 7 күнүгэр суруйбут суругуттан: «Только человек здоровый, нравственный и психически нормальный может прожить долго, плодотворно для общества и без лишних, ненужных страданий для себя. Многое из страданий нравственных и физических мы переживаем в жизни только отступая от норм, необходимых для отправления естественной потребности жить и работать, свойственной человеку, разумному существу. А эти нормы легко знать образованному человеку... Образованный человек, вооруженный знаниями должен иметь положительный характер, силу воли и умение наблюдать за собой, умея преодолевать слабость, часто проявляющуюся в каждом человеке. Характер, воля и умение сдерживать себя вырабатывается у человека, имеющего (помимо специальных знаний) общий широкий кругозор. Это достигается общим развитием, начитанностью...

...Теперь, о самообразовании для выработки характера, воли, для достижения душевного равновесия. Это достигается не заучиванием правил, не простым решением быть таким-то и таким-то, а путем общего развития, путем достижения высокой культуры. Слабовольность есть результат малой разумности, плохой характер есть своего рода болезнь, а психическая неуравновешенность проявляется у людей темных, мало добрых и не имеющих всеобъемлющей любви ко всему прекрасному, т.е. не светлых, не культурных, не любящих жизнь, не любящих людей, не любящих природу, не любящих музыку, живопись, не любящих правду, добро. Просвещенный человек должен быть прост, нормален, добр до конца. Старайся быть такой. Не делай никогда того, что осудит окружающее тебя общество. Трудись для блага людей и тогда не будет сомнений, страданий».

1960 с. муус устар 8 күнүнээҕи суруга: «Не бойся показаться людям несколько ограниченным. Ходячая энциклопедичность не дает человеку счастья в жизни. Пусть специальность, будет узкая, зато хорошая работа по ней должна дать счастье и удовлетворение. Я много читал, много видел и знал всего, что дает человеку название искушенного. Это было мне не полезно в моей жизни и этот опыт твоего дяди, прожившего целую жизнь, возьми на веру и научись жить спокойно, просто и деловито.»

Суруктары түмэн этэр эбит буоллахха, балтыгар Любаҕа классик суруйааччылар кинигэлэрин ааҕарыгар, беллетристическэй литэрэтиирэнэн үлүһүйбэтигэр, бэйэтин ыраастык туттан-хаптан гигиенаны тутуһарыгар, уопсайынан, олоххо туохха барытыгар орто сүнньүнү тутуһан олорорго, талан ылбыт идэтинэн билиитин-көрүүтүн хаҥатарыгар, бэйэни үөрэтиигэ болҕомто уурарыгар, майгытыгар баар итэҕэстэри туората сатыырыгар уонна дьон туһугар үлэлииригэр-хамсыырыгар сүбэлиир. Оҕону олоххо бэлэмнээх, олоҕуттан дуоһуйуу ылар гына иитэн-үөрэтэн таһаарарга, киһи бэйэтин бэйэтэ үөрэтэн сайдарыгар Михаил Петрович сүбэлэрэ олус туһалаахтар диэн сыаналыыбын. Балтыгар сүбэ-ама буолан туһалаабытын Любовь Васильевна сурук кэннигэр: «...Советы эти имели большое влияние и сыграли заметную роль в изменении некоторых моих взглядов на жизнь», - диэн бэлиэтээбитэ туоһулуур.

Хаарыан киһи... Хаарыан ыра санаалар...

«Мөккүөрдээх кэм туоһулара» кинигэҕэ киирбит ахтыылары көрдөххө, Отоороптор ааҕалларын олус сөбүлүүллэр эбит. Михаил Петрович Баайаҕа бибилэтиэкэтиттэн кинигэлэри салаасканан соһон дьиэтигэр аҕалара, мэлдьи кинигэ тутуурдаах буолара үһү. Бэйэтэ билиммитинэн, бибилэтиэкэ кинигэлэрин барытын, сорохторун иккилиитэ-үстүүтэ ааҕан бүтэрбит. Аахпытыттан санааларын бэлиэтээбитин көрдөххө маннык диир: «Я люблю читать русские книги и по-русски. Даже по-якутски читаю не так охотно». Ордук сөбүлээн Толстой, Гоголь, Пушкин, Лермонтов, Тургенев, Гончаров, Аксаков курдук классик суруйааччылары ааҕар эбит. Саамай кутун-сүрүн туттарбыта, өйүн-санаатын уурбута, ис сүрэҕинэн ылыммыта Л.Н. Толстой «Война и мир» романа буолар. ««Войну и мир» за всю свою жизнь полностью раза четыре, а отдельные места бесконечное число раз. Это – единственная книга, которой я зачитываюсь», - диэн суруйбут. Михаил Петрович бу кинигэни тылбаастаабыта биллэр. Доҕотторо хайҕааннар, тылбааһын бэчээккэ биэрээри сырыттаҕына, 1927 с. НКВД-лар Отооробу хаайа илдьэллэригэр мэлиппиттэр, онон тылбаас сураҕа суох сүппүт. Отоороп бэйэтэ этэринэн «умаппыттара буолуо» диирэ үһү, онтон дьон-сэргэ, маннык сүдү үлэ көстүбэттии сүппүтүгэр итэҕэйбэккэлэр «ханна эмит архыыпка хараллан сытара буолуо» диэн сабаҕалыыллар. Сүдү үлэ хаһан эмит, хантан эмит көстөн кэлиэ диэн эрэнэ саныахха.

Михаил Петрович художественнай литэрэтиирэни таһынан устуоруйа чахчылары интэриэһиргиирин балтыгар Любаҕа суругуттан көрүөххэ сөп: «Ты когда-нибудь достань для меня популярный стратегический обзор второй мировой войны. Если не удастся найти общий обзор, то можно приобрести отдельное описание битвы за Атлантику, о переходе через Ламанш большой армады и т.