Уопсастыба

Өртөн иитийиэхтэммит санаа
Кинигэ ааптара суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруналыыстарын сойууһун «Кыһыл көмүс бөрүө», А.П. Илларионов аатынан Ил Түмэн суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата Ирина Романова. Кини «Ил Түмэн» хаһыат нууччалыы таһаарыытыгар 13 сыл устата кэрэспэндиэнтэн саҕалаан, ырытааччынан, эрэдээктэринэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Билигин «Якутия» хаһыакка үлэлии сылдьар.
– Күндү доҕоттор, Саха Сирэ Улуу Кыайыыга сүҥкэн кылаатын киллэрбитэ, улахан сүтүгү көрсүбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ 62 тыһыынчаттан тахса киһи ыҥырыллан барбытыттан, 37 тыһыынча буойун сэрии хонуутуттан эргиллибэтэҕэ, ол иһигэр 7 тыһыынча саллаат сураҕа суох сүппүтэ. Хаһыакка үлэлээбитим тухары сэриигэ сылдьыбыт, тыылга үлэлээбит дьоннор уонна сэрии сылларын оҕолорун тустарынан элбэх матырыйаалы суруйбутум. Олору түмэн, кинигэ таһаарар баҕа санаа миэхэ өртөн иитийиэхтэммитэ. «Ил Түмэн» хаһыакка үлэлии сылдьан, 2015 с., этии киллэрэммин, Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлин кытары «Кыайбыттар көлүөнэлэрэ» бырайыагынан үлэлээбиппит. Инньэ гынан, бырантабыыктар, Ленинград блокадатын кыттыылаахтарын, тыыл бэтэрээннэрин итиэннэ саамай сүрүнэ, оскуола үөрэнээччилэрин көрдүүр-үйэтитэр үлэлэрин туһунан элбэх матырыйаалы суруйбутум. Дьэ олору түмэн уонна эрдэтээҥи ыстатыйаларбын холбоон, бу кинигэни оҥорон таһаардым, – диэтэ ааптар кинигэтин хайдах оҥорбутун кэпсииригэр.
– Дьэ, чахчы даҕаны дьоһун кинигэ буолбут. 400-чэкэ сирэйдээх, уон биир бастаах, баай ис хоһоонноох. Улуу Кыайыыны уһаммыт дьоннор итиэннэ оскуола ыытыллар үйэтитии үлэтин туһунан киэҥник хабан кэпсиир. Бу кинигэни көрө олороммун, биһиги сэбиэппит президиумун 38-с сылын салайар Кирилл Егорович Павлов туһунан сэргээн аахтым. Кини билигин 99 саастаах, бу күннэргэ Японияны кыайыы 80 сылын, Арассыыйа Бойобуой Албан аатын уонна Аан дойду иккис сэриитин бүппүт күнүн бэлиэтээһин чэрчитинэн, араас тэрээһиннэргэ кытынна, ыччаттары кытары көрүстэ. Мин үөрэммит оскуолабар бэбичиитэлбин, бу кинигэни онно бэлэхтиэм, оҕолор аахтыннар, биллиннэр, – диэтэ сэрии, үлэ, сэбилэниилээх күүстэр уонна быраабы араҥаччылыыр уорганнар бэтэрээннэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Никита Ноев.

Үйэлээх өйдөбүнньүк
Бастакы баһы Ирина Леонидовна хаан-уруу аймахтарыгар, Владимировтарга уонна Бубякиннарга, анаабыт. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ Владимировтартан уон киһи, ол иһигэр, ааптар эһэтэ, 1930-с сс. саха тыйаатырын устуудьуйатын бүтэрэн, кэрэ эйгэтигэр үлэлээбит Леонид Иванович Владимиров, саа-саадах тутан кыттыбыттар, эбэтэ Ирина Татаринова уонна хос эһэтэ Семен Григорьевич Татаринов тыылга үлэлээбиттэр. Оттон ийэтин убайа, 19 саастаах Михаил Бубякин Тараҕана сайылыктан ыҥырыллыбыт.
– Тараҕанаттан барыта тоҕус киһи бэбиэскэ тутан сэриигэ барбытыттан, дойдутугар үс эрэ киһи, мин аҕам Алексей Бубякин уонна Петр Попов, Петр Сивцев эргиллибиттэрэ, – диэтэ үлэ уонна успуорт бэтэрээнэ, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Төхтүр нэһилиэгин олохтооҕо Дмитрий Бубякин.
Сааскы халаан уута аҕалбыт көһөҥө тааһынан өйдөбүнньүк оҥорон, Тараҕанаҕа 2014 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр туруорбутун туһунан кэпсээтэ. Онуоха буойуттар толору ааттарын-суолларын, төрөөбүт уонна өлбүт сылларын чопчулаан суруйарга ааптар аҕата, саха суруналыыстыкатын бэтэрээнэ Леонид Владимиров көмөлөспүтүн туһунан махтана аҕынна.

«Ийэм сааһын тухары кэтэспитэ»...
Саамай улахан бас бырантабыыктарга анаммыт, барыта 23 ыстатыйа киирбит. Чурапчы Чакырыттан төрүттээх Василий Гурьев 1938 с. Саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрэн, киин куорат байыаннай отделыгар үлэлээбит, онтон Покровскайдааҕы байыаннай оскуолаҕа начаалынньыгынан анаммыт. 1940-1941 с. кыһын Осоавиахимҥа үлэлээбит. Сэрии саҕаламмытыгар, офицер Гурьев биир бастакынан бэбиэскэ туппут. Забайкальетааҕы байыаннай уокурукка алын сүһүөх хамандыырдар оскуолаларыгар үлэлээбит, 1942 сыл кыһыныгар бэлэмнээбит байыастарын илдьэ арҕаа фроҥҥа аттаммыт.
– Аҕабыт сэриигэ барарыгар эдьиийим биир саастаах, мин уонча хонуктаах оҕо хаалбыппыт. Ийэбит биһигини соҕотоҕун ииппитэ. Аҕабыт 1942 сыл күһүнүгэр, Москуба таһынааҕы кыргыһыыга сураҕа суох сүппүтүн туһунан биллэрии кэлбитинэн, күн бүгүнүгэр ханна көмүллэ сытара биллибэт. Ийэбит кинини хара өлүөр диэри кэтэспитэ, элбэх сиргэ ыйытык ыытан көрдүү сатаабыппыт... Аҕам туһунан суруйан, бу кинигэҕэ киллэрэн, аатын үйэтиппитин иһин, Ирина Романоваҕа махтанабын! – диэн хаар маҥан баттахтаах Раиса Васильевна эппитин мустубут дьон долгуйа иһиттибит.

Блокадниктар
Сэрии туһунан суруйуутун Ирина Романова өссө 1985 с., университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыт. «Молодежь Якутии» хаһыакка быраактыкаланар кэмигэр эрэдээксийэ ыччаты кытары үлэҕэ отделын салайар Ирина Феоктистова Ленинград блокадатын кыттыылаахтарын туһунан матырыйаал оҥорорго сорудахтаабыт. Инньэ гынан, Ирина Островскай аатынан тыйаатыр үнүстүүтүгэр үөрэнэ сылдьан, 1941 с. балаҕан ыйыттан саҕалаан Ленинград куораты көмүскээһиҥҥэ үлэлээбит Исай Попову, Мария Будищеваны, Татьяна Ядрихинскаяны, Анастасия Старостинаны кытары көрсөн сэһэргэһэр дьолго тиксибит. Кинилэр тустарынан ыстатыйалар Ленинград блокадниктарын туһунан баска киллэриллибитин саха тыйаатырын артыыһа, Арассыыйа норуодунай артыыһа Ефим Степанов махтана бэлиэтээтэ.
– Кыра сылдьан «артыыстар кэлбиттэр үһү» дииллэрин истэрим, Ирина Романова эһэтэ Леонид Иванович Томпоҕо, Кириэс Халдьаайынан элбэхтик сылдьыбытын өйдүүбүн. Дьокуускайга 1940 с. сайын Ленинградтан хамыыһыйа кэлэн, саха ыччаттарыттан дьоҕурдаах оҕолору сүүмэрдээн, үөрэххэ илдьэ барбыта. Кинилэртэн саҕалаан, биһиэхэ тыйаатыр ускуустубатын араас көрүҥэ, опера уонна киинэ сайдыахтаах этэ, ону кырыыстаах сэрии мэһэйдээбитэ, уолаттар сэриигэ барбыттара, кыргыттар блокадаҕа түбэспиттэрэ... Кинилэртэн Саха тыйаатырыгар Анастасия Ларионова үлэлээбитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлэх артыыһа буолбута. Блокада, сэрии ыарахан сылларын туһунан ыйытары, санатары сөбүлээбэт, наһаа ыарырҕатар этэ. Ленинград көмүскэлигэр олоҕун толук уурбут Егор Мыреев балта Анастасия Мыреева убайын туһунан санаатар эрэ, бөтө бэрдэрэрэ. Элбэх харах уута тохтубут, кутурҕан кэмэ буоллаҕа... Үөрэппит учууталлара Евгения Лепковская 1980-с сс. Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта, саха устуудьуйатын оҕолорун туһунан сүрдээҕин уйадыйа ахтара, – диэтэ Ефим Степанов.

Ленинград блокадниктарын эрэгийиэннээҕи салаатын салайааччы Раиса Зырянова иһитиннэрбитинэн, күн бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ 11 блокадник баар, кинилэртэн сэттэтэ Дьокуускайга олорор. Кинилэртэн биирдэстэрэ 90-с хаарыгар үктэммит Анна Петровна Захарова (Литмонен) буолар. 1942 с. кыһыныгар төрөппүттэрин кытары Булуҥҥа көһөрүллэн кэлбит кыысчаан тулаайах хаалан, оҕо дьиэтигэр иитиллибит, Дьокуускайдааҕы медучуулуксаны бүтэрэн, сааһын тухары доруобуйа харыстабылыгар үлэлээбит. Ытык кырдьаҕас үөрэнэ сылдьан, куорат уулуссаларын мас чуурканан тэлгэтэргэ үлэлээбитин, ол хамнаһынан истээх сон уонна маҥан түөсэҥсэ (хаатыҥка) ылыммытын туһунан кэпсээтэ.
Ити курдук кинигэҕэ киирбит матырыйааллар дьоруойдара, сэрии кыттыылаахтарын уонна тыыл бэтэрээннэрин оҕолоро, сиэннэрэ кэлэннэр, биир-биир туран, ааптарга махталларын биллэрдилэр. Өссө даҕаны маннык кинигэлэри таһаара, бэтэрээннэри үйэтитэ турарыгар баҕардылар.

Ааспыт үйэ кыһатыгар уһаарыллан, Улуу Кыайыыны уһаммыт көлүөнэ дьон модун санааларын, уҕараабат дьулуурдарын туһунан суруйан, кинигэ оҥорон таһаарыы – устуоруйа кэрдиис кэмин үйэтитии, эдэр ыччакка күндү бэлэх буолар.

Хаартыскалары Ирина РОМАНОВА хааччыйда.