Уопсастыба

Дьэ бу сыллар сабыллыыларын-аһыллыыларын дуораана бэҕэһээ ньиргийэн ааста. Ааспыт сылбыт улуу Кыайыы 80 сылынан күлүмүрдээбитэ. Ону сэгэтэн Улуу Кыайыы 80 сылынан уонна Сиэйэ нэһилиэгин сайдан кэлбит историятын кэпсиир Сиэйэтээҕи «Утум» түмэл эспэнээттэрэ Сунтаарга С. Зверев аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ турбуттарын ааттаан-суоллаан тиийэн көрдүм уонна тугу сүрэҕим ортотунан аһарбыппын бар дьоммор кэрэ кэпсээн гынан тиэрдиэм.
Быыстапка турар хоһугар киирэн истэххэ, Сиэйэ «Утум» түмэлэ» диэн сыһыарыыга куйаар куодунан, төлөпүөнү даҕайдахха, Сиэйэм барахсан үс күөлүттэн саҕалаан, үөһэттэн көстөн, түмэлгэ киирэн оҕолор хас биирдии хоһунан кэпсииллэрин истэҕин.

«Утум» түмэл 2007 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр, Октябрина Максимова салайыытынан аанын тэлэччи аспыта. Манна бааллар сэрии, тыыл бэтэрээннэрин, тулаайахтарын ахтыылара, сэттэ устуука талаҕынан өрүллэн оҥоһуллубут араамалаах сэрии бэтэрээннэрин хаартыскалара, мэтээллэрэ (маны барытын Алексей Меркурьев-Өлөкөчөөн уус илиитинэн өрөн оҥорбут), бырантабыык учууталлар ахтыылара, сэрии тиэмэтигэр кинигэлэр, саллааттар сэрии толоонугар илдьэ сылдьыбыт, үрүҥ тыыннарын өллөйө буолбут маллара, куруук салайар үлэҕэ сылдьыбыт Николай Обоюков түөрт нэһилиэги (Сиэйэни, Түбэйи, Мэлэкэни, Түбэй-Дьаарханы ) хабан суруйбут ахтыылара...
Бырантабыык учууталлар олус ыраас, чуолкай буочардарынан оҥоһуллубут үлэ былааннара, мунньах боротокуоллара... Мин көрдөхпүнэ олох биир да дьиэгэ суох ыраастык суруйуу тэтэрээтэ ырылыйан сытар. Ол эрээри, оччотооҕу олус ирдэбиллээх учуутал илиитэ тардыбакка «2» сыананы дьэрэлиппит тэтэрээтэ оҕоттон чиҥ билиини ирдииллэрин туоһулуур. Маны сэргэ интэринээти таһынан оҕо биир күннээх босхо аһылыгын олохтуурга дириэктэр Петров Михаил Николаевич туруорсуута, дьаһала элбэх оҕону хоргуйууттан быыһаабыта биллэр. Сиэйэҕэ саамай өр олорбут сэрии бэтэрээнэ Борокуоппай Степанов Кыайыы күнүгэр кэппит маҥан булууһатын көрөн, урут таҥас кырыымчыгар тээтэм бырааһынньык аайы кэтэр биир мааны көстүүмүн санаан хараастан ыллым, сэттэ киһи таҥаспыт биир шифоньерга, аҕыйах чымыдааҥҥа батара. Билигин биир киһи таҥаһа хас да ыскаап.

«Хомсомуол 15 сыла» холкуос үлэһиттэрин көлөһүнүн күнүн лэппиэскэнэн аахсар докумуоннарын, хаан-уруу аймахтарым буочардарын, илии баттаан эрилиҥнэппиттэрин көрөн долгуйдум. Бу докумуоннары Ким Григорьев дьонун ампаарыттан, бөх быыһыттан булан түмэлгэ туттарбыт. Бу 1949 сыллаахха, сэрии бүппүтэ түөрт сыл ааспытын кэннэ, ас-үөл кырыымчыгын, суруйар да кумааҕы суоҕун, суот-учуот чуолкайын ырылыччы көрдөрөр докумуоннар. Манна мин эбэм Ульяна Федотова биригэдьииртэн аах быһыытынан бурдугу ыйаан тутарын, биир лэппиэскэҕэ төһө уу, бурдук, туус барарын чуолкай ыйара көстөр. 300 грамм бурдук итэҕэс кэлбитин ыйбыт, ол кырдьыгар илии баттаабыт аахтара эҥин барыта баар. Сэрии ыар сылларыгар Егор Афанасьев бэрэссэдээтэллээбитэ, ол кэмҥэ «Хомсомуол» холкуоска биир да киһи дьэҥкэрэн ( хоргуйан) өлбөтөҕө. Бу буолар киһи киһиэхэ киһилии сыһыанын, сатабыллаах салайыытын көстүүтэ.

Ойо тутан «Сиэйэ нэһилиэгин олоҕуттан» диэн Кузьма Илларионов барахсан альбом оҥорбутун кэпсиэм. Барыта илиинэн ватмантан кырыйан, тигэн, силимнээн, хаартыскалаан хас да чаастан турар альбому оҥорбут: сэрии уонна үлэ фронун кыттыылаахтара, бастыҥ үлэһиттэр, уус-уран самодеятельность кыттыылаахтара, араас тэрилтэлэр үлэһиттэрэ, субуотунньуктар, ыытыллыбыт тэрээһиннэр, хас киһи олороро, сүөһүтэ, сылгыта, оттуур, мэччирэҥ сирдэрэ, төһө от оттоммута, сиилэс угуллубута, түүлээх бултаммыта, үүтү-эти туттарыы уо.д.а барыта чуолкай суруллан тиһиллибит. Сылларынан бу альбом туолан истэр, Сиэйэ сайдыытын историята тахсан кэлиэ этэ диэн ырааҕы да өтө көрөр эбит.

Уруккутун умнубут норуот билиҥҥитэ, кэнэҕэскитэ суох буолар. Сиэйэлэр Улуу Кыайыыны кытта ыкса ситимнээн, АБДь-га сылдьар уолаттарын аатын үрдүктүк туталларын көрөн астынным. «Своих не бросаем» диэн суруктаах улууспут былааҕын сэрии толоонуттан Спартак Степанов түмэлгэ ыыппыт. Араас сиртэн араас омук уолаттара биир сомоҕо буола сылдьалларын туоһулаан илии баттаан, позывнойдарын суруйан ыыппыттар. Хас биирдии уолу «Эһигинэн киэн туттабыт!» – диэн истиэндэҕэ үйэтиппиттэр.
Бу курдук ааспыт олох быыһын сэгэтэн көрдөрөр сэдэх Сиэйэтээҕи «Утум» түмэл эспэнээттэрэ саҥата суох элбэҕи да кэпсииллэр. Кэлиҥ, сылдьыҥ, элбэҕи билиҥ-көрүҥ.

Зинаида Федотова-Дьол кыыма, Сунтаар.

Хаартыска: ааптар түһэриитэ.