Уопсастыба

Бары хайысханан
– Гуманитарнай көмө диэн дууһа сылааһын сорҕото буолар. Тэрээһин таһыма төһөнөн үрдүк даҕаны, өрөспүүбүлүкэ көмөтө соччонон улахан, – диэбитэ генерал-лейтенант Роман Греков М.К. Аммосов аатынан ХИФУ устудьуоннарын кытары көрсүһүүгэ. .
Чахчы, биһиги өрөспүүбүлүкэбит олохтоохторо Анал байыаннай дьайыыга хомуур биллэриллиэҕиттэн, үтүө көмөһүт хамсааһыныгар көхтөөхтүк кытталлар. Ол курдук, Ирина Саввина салайар «Илии сылааһа» сыах улуустардааҕы салааларын кытары байыастарга анаан таҥас нобуорун тигэллэр, «Саха Сирин бойобуой солко өрөөччүлэрэ» уопсастыбаннай хамсааһын кыттыылаахтара харысхал сиэккэтин, илимнэрин өрөллөр, норуот эмчиттэрэ тымныйыыттан харыстыыр, бааһы оһорорго көмөлөһөр эми-тому уонна маастары оҥороллор, оттон айар куттаахтар сахалыы алгыс тыллардаах дьоҕус кинигэлэри, харысхаллары оҥороллор. Ол барыта Көмөнү тэрийэр кииҥҥэ туттарыллан, арҕаа атаарылла турар биитэр уоппускаҕа кэлбит буойуттар бэйэлэрэ илдьэ бараллар.
Бүгүн биһиги сэһэргэһэр киһибит – араас улуустарга олорор хомоҕой тыллаах хоһоонньуттар айымньыларынан «Айыыларым арчылааҥ» диэн алгыс тыллардаах, харысхал ойуулардаах сиэпкэ уктар дьоҕус кинигэлэри оҥорон Анал байыаннай дьайыыга сылдьар буойуттарга ыытар, Кэбээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Раиса Тимофеева-Михайлова.

Оҕо оҕотуттан
Кини Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэр элбэх оҕолоох Михайловтар дьиэ кэргэннэригэр бэһис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Тыа оҕотун сиэринэн кыра сааһыттан төрөппүттэригэр көмөлөһөн, үлэлии үөрэммитэ. Ол туһунан маннык кэпсиир.
– Ийэм Мария Лукинична Максимова Чкалов дэриэбинэтигэр оҕо уһуйаанын астаран, сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кэлин Тиит Арыыга көспүппүт, инньэ гынан, мин икки уһуйааҥҥа сылдьыбытым. Сэттэбэр оскуолаҕа үөрэнэ киирбитим. Үлэлиирбин оҕо эрдэхпиттэн сөбүлүүр этим. Биирдэ, оччолорго аҕыс саастаахпын, дьонум үлэлэригэр барбыттарын кэннэ, дьэ, таҥас сууйдум. Сууйа-сууйа, сайҕаан баран, таһырдьа таһааран, быаҕа ыйаан истим, бу санаатахха, элбэх таҥас этэ. Дьоммун үөрдэр баҕа баһаам. Ийэм кэлэн көрөн, олус үөрдэ, соһуйда даҕаны быһыылаах. Таҥаһы тиэрэн баран ыйыырга сүбэлээбитэ. Мин наһаа үөрбүтүм уонна онтон ыла «дьоммор куруутун көмөлөһөн, үөрдэ сырыттарбын» диэн санааламмытым. Оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэммитим, ордук ахсаан уонна физкултуура уруоктарын сөбүлүүрүм. Дьокуускайдааҕы үп тиэхиньикуумугар үөрэнэ сылдьан, Кэбээйи уолугар кэргэн тахсыбытым. Үөрэхпитин 1985 сыллаахха бүтэрэн, Кэбээйитээҕи потребуопсастыбаҕа үлэлээбиппит, кэргэним Аркадий Афанасьевич Тимофеев товароведынан, мин экэнэмиис буҕаалтырынан. Биир уол, үс кыыс оҕоломмуппут.

Айар үлэҕэ 15 сыл
– Онтон айар-суруйар эйгэҕэ хайдах кэллиҥ? Ону кэпсээ эрэ.
– Сыл аайы өрүс уута түһэрин, сүнньэ уларыйарын дьиктиргии көрөрүм. Онтон айылҕа уларыйыытын кэтээн көрөр буолбутум. Дьон айылҕаны, бэл, олорор күөллэрин харыстаабатыттан, киртитэриттэн наһаа хомойорум. «Хайдах гынан төрөөбүт сирбитин, аһатан олорор эбэлэрбитин, айылҕабытын харыстыы үөрэнэбитий!» -- диэн санааҕа үүйэ-хаайа туттарар этим. Дьон өйүн-санаатын уһугуннардарбын диэн санааттан, 2010 сылтан уруучука тутаммын, хоһооҥҥо холоммутум. Ордук айылҕаны, тулалыыр эйгэни, көтөрү-сүүрэри, өрүстэри-күөллэри харыстыырга ыҥырабын. Хоһоону суруйуу олус ыарахан. Дьон өйүгэр-санаатыгар хатанан хааларын курдук суруйуохха наада. Бар дьоммор үтүөнү баҕаран, алгыстары эмиэ суруйабын.
Араас улуустартан уус-уран тылга сүгүрүйэр, хоһооҥҥо холонор дьону батсаабынан түмэн, «Уран тыл оһуора» диэн түмсүүнү 2018 с. олунньутугар тэрийбитим. Айымньыларбытын ырытыһабыт, өй-санаа салҕаһабыт, чугас улуустарынан көрсүһүүлэри тэрийэбит. Айар үлэҕэ холонуу киэҥ эйгэҕэ таҕыстаҕына, биһирэннэҕинэ, өссө сайдар-үүнэр. Ол иһин, ыраах улуустар кытыы нэһилиэктэригэр олорор ыаллар ийэлэрин-эбэлэрин хоһоонноро батсаабынан эрэ муҥурдаммакка, түмүллэн, сааһыланан, чочуллан, кинигэ буолан тахсарыгар үлэлэстим. Ол түмүгэр, бу кэм устатыгар 146 кинигэни, ол иһигэр, 41 хомуурунньугу таһаартардым. Бу кинигэлэри М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай үнүбэрсиэт типэгирээпийэтигэр кэпсэтэн бэчээттэтэбин. Төлөбүрүн ааптардар бэйэлэрэ уйуналлар, хомуурунньукка киирбит хоһоонноохтор кыттыһан төлүүллэр. Кэпсииргэ кэбэҕэһин иннигэр, кинигэни таһааттарыы түбүгэ үгүс, бастаан бэйэм хомуйан оҥорон бараммын, кинигэ кыһатын эрэдээктэрин, худуоһунньугун кытары үлэлиибин, кинигэ тас ойуутугар тиийэ көрөбүн. Сорохтор: «Тоҕо киһиэхэ барытыгар көмөлөһөҕүнүй?» -- диэн ыйыталлар. Мин хас улуус аайы суруйааччы баар буолуон, тыа сирин сэмэй дьонун истиҥ-иһирэх иэйиилэрэ кинигэҕэ түмүллэн, ыччаттарыгар үйэлээх өйдөбүнньүк буолуон баҕарабын. Бу кинигэлэрбититтэн уһуйааннарга, оскуолаларга, түмэллэргэ, бибилэтиэкэлэргэ, пансионаттарга бэлэхтиибит.
– Раиса Николаевна, кинигэ таһаартарарыҥ таһынан, ааптардаргын араадьыйанан эмиэ сырдатаргын билэбин. Сыаналыыбын.
– «Тэтим» араадьыйаны кытары алтыс сылын үлэлиибин, 249 хоһоонньуту быһа эпииргэ таһаартардым. Бэйэлэрин билиһиннэрэллэр уонна хоһооннорун ааҕаллар, ырыаларын ыллыыллар. Сахалыы айар оҕолор төһө баалларын билээри, икки төгүл өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиини ыыппыппар, сүүстэн тасха оҕо кыттыбыта! Олору түмэн, икки хомуурунньугу таһаарбытым. Билигин оҕолорго «Сырдык сыдьаайа» диэн түмсүүлээхпин.

Анал байыаннай дьайыыга сылдьар эр хоһууттарбытыгар анаан, уон ааптар кыттыһан, «Айыыларым, арчылааҥ!» диэн дьоҕус кинигэлэри таһааран, иккис сылын арҕаа ыытабыт. Барыта 1 750 алгыс кинигэтин ыыттыбыт. Түгэнинэн туһанан, харчынан көмөлөспүт доҕотторбор, суруйааччыларбар махтанабын! Бу буоллаҕа дии дойдубутугар, дьоммутугар туһабыт. Күн сирин таптыахха наада.
Мин уолум Айсен оҕо эрдэҕиттэн инники күөҥҥэ сылдьара. Элбэх табаарыстааҕа. Үөрэҕэр үчүгэй, эт-хаан өттүнэн эрчиллиилээх этэ. Аармыйаҕа «Спецназка» уонна «Күөх береттэргэ» сулууспалаабыта. Анал байыаннай дьайыы саҕаламмытыгар, Аҕа дойдутун көмүскүү барбыта. «Командир» диэн ааты сүгэн, байыастарын кытары инники кирбиигэ сылдьыбыта. 2024 сыллаахха муус устарга сэрии толоонугар охтубута. «Эр санааланыы уордьанын» өлбүтүн кэннэ туттарбыттара...

– Эн икки хос ааттаах эбиккин дии.
– Суруйуу эйгэтигэр «Күн сыдьаайа» диэн аатынан биллэбин, оттон «Сырдык күүс» диэн ааппын айылҕаны кытары үлэлиирбэр, алгыстарбар туттабын. Бу ааты ылыммытым уонча сыл буолла. Өр көрдөөбүтүм. Бастаан «Айылҕа кыыһа» диэн ааттанары гыммытым да, түһээммин: «Айылҕа кыыһа буолума», – диэн саҥаны истибитим. «Күн», – диир арай. Дьэ, толкуй бөҕөҕө түспүтүм. Бу олус күүстээх тыл уонна сир үрдүгэр биир эрэ Күн баар буоллаҕа. Ол иһин, онно чугаһатан, дьүөрэлээн «Сырдык күүс» диэн ааты талбытым, бу Күн сиригэр дьоҥҥо-сэргэҕэ туох эмит туһаны оҥордорбун диэн баҕа санааттан. Бэйэм көрүүлэрбинэн, күүстээх уларыйыы бара турар, хамсааһыннар буолаллар, айылҕа айгырыыр, иһэр уубут киртийэр, сир хамсааһыннара буолуохтара. Онно барытыгар бэлэм буолуохтаахпыт, бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһүөхтээхпит. Кыратык сэгэтэн кэпсээтэххэ ити курдук.