Уопсастыба

Биллэрин курдук, Госдуума «Аһаҕас былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох салайыныыны тэрийии сүрүн тосхоллорун туһунан» 33 №-дээх федеральнай сокуону ааспыт сыл кулун тутар 20 күнүгэр ылыммыта, сокуон ити сыл бэс ыйын 19 күнүгэр олоххо киирбитэ. Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэ сокуонун аһаҕас истиилэр, киэҥ дьүүллэһии кэнниттэн 2025 сыл ахсынньы 23 күнүгэр бигэргэппитэ.
– Гаврил Семенович, олохтоох салайыныыны сүрүннүүр урукку 131 №-дээх федеральнай сокуон оннугар саҥа 33 №-дээх федеральнай сокуон тоҕо ылылынна?
— Саҥа сокуон былаас биир тиһигин тэрийэр соруктан оҥоһуллубута. Итини сэргэ, 2003 сылтан үлэлээбит 131 №-дээх сокуоҥҥа бүгүҥҥү күҥҥэ диэри 200-тэн тахса көннөрүү киирбитэ сокуону аһара «көһүүн» оҥорбута, туттарга ыараабыта. Ити биирэ. Иккиһинэн, хара маҥнайгыттан сокуон үбүлээһинэ чуолкайдаммакка элбэх боломуочуйаны толоруу үбэ суох хаалбыта. Сокуоҥҥа киирбит сорох уларыйыылар бэйэ-бэйэлэрин утарсар буолбуттара уонна улуус, нэһилиэк таһымнарыгар дьүөрэлэһэр боломуочуйалар үөскээбиттэрэ.
– 131 №-дээх федеральнай сокуонунан муниципальнай былаас судаарыстыбаннайтан туһунан тутуллубута дии?
— Сокуон этэринэн, судаарыстыбаннай уонна муниципальнай былаас тус-туспа тутуллаахтар, ааспыт кэмҥэ оннук да үлэлээн кэллибит. Муниципальнай былаас бэйэтин иһигэр уустуктар эмиэ бааллара. Холобура, улуус уонна нэһилиэк баһылыктара сөпсөспөт буоллахтарына, тус-туһунан «сылдьыы» үөскүүрэ. Иккиэн тэҥ суолталаах буолан улуус баһылыга нэһилиэк баһылыгар быһаччы дьайар кыаҕа суоҕа.
– Саҥа сокуоҥҥа норуот бэйэтин былааһын бэйэтин тэриллиитинэн ситиһиэхтээх диэн сурулунна, онтон быһаччы демократиябыт?
– Ол эбэтэр, быһаччы демократия көстүүтүнэн норуот бэйэтэ талбыт дьокутаатарын нөҥүө баһылыктары, депутаттары талар уонна устар бырааптаах. Ити барыта быһаччы демократия көстүүтэ буолар.
— "Норуот бэйэтин былааһын бэйэтин тэриллиитинэн ситиһиэхтээх" диэни ырытыахха?
— Ити өйдөбүлгэ территориятааҕы уопсастыбаннай салайыныы (ТОС) уонна бүддьүөккэ көҕүлүүр этиини оҥоруу киирэллэр. Сокуон итинник тэрээһиннэринэн гражданнар улуус олоҕор быһаччы кытталларын көрөр. Эбии аһаҕас истиилэр курдук тэрээһин эмиэ баар. Отчуот, Устаапка уларытыы, бүддьүөт уо.д.а. боппуруостар истиилэригэр дьон кыттар бырааптаах, этиитэ болҕомтоҕо ылыллыахтаах.
— Саҥа сокуон бэрт уһуннук ылылынна?
— 2021 с. ахсынньытыгар «КлиКра» сокуонун барыла тахсыбыта. Саҥа сокуон муниципальнай уокуруктары тэрийэн, биир таһымнаах олохтоох салайыныыны киллэриэхтээх этэ. Саха сиригэр муниципальнай уокурук туһунан мөккүөр эрдэттэн тоҕу тардыллыбыта. Сокуон ылылла илигинэ араас көрүүлэр олохторо суох этэ, кураанах мөккүһүүгэ кубулуйбута. Сокуон 4 сыл оҥоһулунна, чочулунна диэххэ сөп.
– Икки таһымнаах олохтоох салайыныы оннунан хаалла дии?
– Мин санаабар, Татарстаан уонна Саха сирэ олохтоох салайыныы икки таһымын хаалларар этиилэрэ болҕомтоҕо ылылынна. Ил Дархан бэйэтин боломуочуйатынан туһанан, икки таһымнаах олохтоох салайыныы тиһигэр хааларбыт биһиэхэ табыгастаах диэн быһаарыммыта.
Урут барытын федеральнай сокуон быһаарар буоллаҕына, билигин үчүгэйэ диэн өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх былаас бэрилиннэ. Кини бэйэтин таһымыгар олохтоох салайыныы сокуонун таһаарар, боломуочуйалары тыырар, хайдах өрүттээх буолалларын быһаарар кыахтанна.
– Улуус уонна нэһилиэк баһылыктарын быыбардарыгар улахан уларыйыы таҕыста дии?
— Баһылыктары талыы 4 барыйааныттан бэрэстэбиитэллээх уорганнар талаллар диэн быһаарыы ылылынна. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонунан, улуус баһылыгар хандьытааттары оройуон Сэбиэтигэр Ил Дархан киллэрэр, баһылыгы оройуон Сэбиэтин дьокутааттара быһаараллар.
Ил Дархаҥҥа хандьытааттары Ил Түмэҥҥэ, Госдуумаҕа баар баартыйалар, Арассыыйа баһылыктарын ассоциациятын Сэбиэтэ (ВАРМСУ), өрөспүүбүлүкэ баһылыктарын Сэбиэтэ уонна Уопсастыбаннай палаата киллэрэллэр.
— Сокуоҥҥа субьект Баһылыга оройуон Сэбиэтигэр иккиттэн итэҕэһэ суох хандьытааты киллэриэхтээх диэн сурулла сылдьар, төһө хандьытааты киллэрэр чуолкайданыа дуо?
— Ил Дархан хас хандьытааты киллэрэрин, кинилэргэ ирдэбиллэри туруоруу туһунан туспа сокуоҥҥа ыйыллыахтаах.
— Биһиги улууска баһылыгы талыы бэрээдэгэ быһаарылынна дуо?
— Устаап барыла нэһилиэнньэ дьүүлүгэр таҕыста. Саҥа барылга улуус баһылыгын талыы дьокутааттар көрүллүбүт ахсааннарыттан аһаҕас куоластааһынынан ыытыллар диэҥҥэ тохтоотубут. Ол аата, хандьытаат 25 дьокутааттан 13 дьокутаат куолаһын ыллаҕына, баһылыгынан талыллар. Оройуон Сэбиэтин дьокутааттара хайдах талыллаллара, ахсааннара уруккунан хаалла.
— Нэһилиэктэргэ баһылыктары талыы бэрээдэгэ арыый атыннык көрүллэр?
— Баһылыкка хандьытааттары дьокутааттар Сэбиэттэрин көрүүтүгэр куонкурус хамыыһыйата киллэрэр. Нэһилиэктэр Сэбиэттэрэ куонкурус хамыыһыйата хас киһиттэн туруохтааҕын, боломуочуйатын, хайдах куоластыылларын устааптарыгар бэйэлэрэ суруйуохтаахтар. Сокуонунан хамыыһыйа аҥарын нэһилиэк дьокутааттарын Сэбиэтэ, аҥарын — улуус баһылыга аныыр. Куонкурус хамыыһыйата иккиттэн итэҕэһэ суох хандьытааы нэһилиэк Сэбиэтин көрүүтүгэр киллэриэхтээх.
– II Күүлэт уонна Хаҕын баһылыктарын боломуочуйалара муус устар ыйга бүтэр. Кинилэри дьокутааттар саҥа састааптара быыбардыыра быһаарылынна дуо?
— Ил Түмэн уонна Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата ити боппуруоһу үөрэтэ сылдьаллар.
— Саҥа сокуонунан Устаап уларыйыахтаах?
— Ааспыт сыл түмүктэниитэ Ил Түмэн саҥа сокуону ылбыта, онон биһиги үс ый иһигэр улуус саҥа Устаабын уларытан ылыахтаахпыт. Кулун тутар 23 күнүгэр диэри нэһилиэнньэттэн этиилэри күүтэбит, онтон ити күн улуус дьаһалтатын мунньахтыыр саалатыгар күнүс 16.00 чаастан аһаҕас истии тэриллэр. Истии түмүгүнэн киирбит этиилэри учуоттаан, бигэргэтэн Устаабы муус устар 1 күнүгэр диэри Юстиция министиэристибэтигэр ыытыахпыт.
— Тыа сирин түөлбэлэригэр ситэриилээх уонна бэрэстэбиитэллээх былааһы араарыы тэриллиэхтээх?
— Нэһилиэк баһылыга үс «кириэһилэҕэ»: нэһилиэк баһылыгынан, дьаһалта баһылыгынан уонна дьокутааттар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорбут буоллаҕына, саҥа сокуонунан дьокутааттары, баһылыгы талыы ыытылыннаҕына, кини нэһилиэк уонна дьаһалта баһылыгынан буолар. Дьокутааттар бэйэлэрин истэриттэн Сэбиэт бэрэссэдээтэлин талыахтаахтар.
—Утарыта турсуу тахсыа суоҕа дуо?
— Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ уонна нэһилиэк баһылыга нэһилиэкпит, дьоммут туһа диэн биир санаанан салайтарар буоллахтарына үлэ тахсыылаах буолуо.
— Саҥа сокуону туһаныыга муниципальнай үлэһиттэр, дьокутааттар компетенцияларын үрдэтии боппуруоһа үөскээн тахсар дии?
— Нэһилиэк баһылыгын талыыга дьокутааттарга сүрдээх улахан эппиэтинэс сүктэриллэр. Дьокутааттар билиҥҥи сокуоннары ааҕыахтарын, билиэхтэрин наада. Муниципальнай үлэһиттэртэн үс өрүттээх боломуочуйалары толорууга эмиэ элбэх билии-көрүү ирдэнэр. Нэһилиэнньэҕэ эмиэ сырдатыы үлэтэ күүһүрүөн наада. Манна даҕатан эттэххэ, муниципальнай үлэһиттэр хамнастара үрдүөн наада. Өрөспүүбүлүкэтээҕи бэрэстэбиллээх уорганнарын сийиэһигэр ити туһунан киэҥ кэпсэтии тахсыбыта.
— Боломуочуйалар өссө да быһаарылла иликтэр?
— 33 №-дээх федеральнай сокуонунан, боломуочуйалар булгу үбүлээһиннээх буолуохтаахтар. Боломочуйалар үс өрүккэ арахсаллар. Бастакы бөлөххө бэйэни салайыныы уорганнарыгар быһа бэриллибит 18, иккис – өрөспүүбүлүкэ быһаарар 29 боломуочуйалара быһаарыллан тураллар. Онтон үһүс бөлөх — 20 судаарыстыбаннай боломуочуйалары толоруу быһаарылларын күүтэбит.
33 №-дээх федеральнай сокуон сорох ыстатыйалара олоххо киирдилэр, сорохторо 2027 сыл тохсунньу ыйыттан киириэхтэрэ. Ол эбэтэр, бүгүҥҥү күҥҥэ киирбэтэх өттүгэр 131 №-дээх федеральнай сокуонунан салайтара олоробут.
Урут биэдэмэстибэлэр сокуоннары ыллахтарына, 131 №-дээх федеральнай сокуоҥҥа уларытыы бөҕө киирэрэ. Билигин 33 №-дээх федеральнай сокуоҥҥа суруллубут буоллаҕына эрэ күүһүгэр киирэр диэн чуолкайданна.
Быйылгы сыл устата өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуонугар үс уларытыы киириэхтээх, 60 сокуоҥҥа көннөрүү оҥоһуллуохтаах.
Түмүктээн эттэххэ, олохтоох салайыныы тиһигин үлэһиттэрин саҥа сокуону сиһилии үөрэтиигэ, туһаныыга, ирдэбили күүһүрдүүгэ элбэх үлэ күүтэр. Ити барыта нэһилиэнньэ олоҕо-дьаһаҕа тупсарыгар туһаайыллар төһүү хардыы буолара саарбаҕа суох.

Николай Куприянов, Бүлүү.