Уопсастыба

Эһэтин олоҥхотун ситэрэн
Үөрүүлээҕэ диэн бу хамсааһын былыргы удьуор олоҥхоһуттар утумнарын уһугуннаран, хас улуус ахсын аныгы кэм олоҥхоһуттара үүнэн таҕыстылар. Олортон биирдэстэрэ Дьааҥы улуууһун Киин бибилэтиэкэтин ситимин кыраайы үөрэтэр салаатын исписэлииһэ Саргылаана Слепцова буолар. Кини сахалыы ырыаны-тойугу эдэр эрдэҕиттэн толорор эбит, олоҥхоҕо түспэтийэн, ситэн-хотон баран ылсыбыт. Ол туһунан бэйэтэ маннык кэпсиир:
– Олоҥхо ыһыаҕа 2016 с. Дьааҥыга ыһыллара быһаарыллан, онно бэлэмнэнии чэрчитинэн, бастакы тэрээһин мунньахтар өссө 2013 сылтан саҕаламмыттара. Мин оччолорго Үөттээх диэн нууччалыы тыллаах нэһилиэккэ култуура дьиэтин дириэктэринэн үлэлиирим. Биир мунньахха Дьокуускайтан биир дойдулаахпыт, учуонай Нина Филиппова кэлэн, Дьааҥы фольклорун, ол иһигэр, олоҥхо уонна олоҥхоһуттар тустарынан үгүһү кэпсээбитэ, харахпытын аспыта. Кини өссө Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн саха салаатыгар үөрэнэ сылдьан, нэһилиэктэринэн кэрийэн, кырдьаҕастары, ол иһигэр, мин эһэбин Гаврил Слепцову-Хаһааҕы кытары көрсөн, элбэх ырыаны-тойугу сурукка киллэрбит. Эһэм «Күн Эрилиэс» диэн олоҥхото ситэриллибэккэ хаалбытын туһунан бастаан онно истибитим. Эһэм ол олоҥхотун кыыһыгар Өлөөнөҕө этэн биэрэн, сурукка киллэртэрэ сылдьан олохтон барбыт эбит. Дьэ мин оччону истэн бараммын, ол олоҥхону ыламмын, бэркэ тартаран аахпытым.
Үөһээ дойдуга олохтоох Күн Эрилиэс бухатыыры Орто дойду дьонун араҥаччылыы сырыттын диэн, биир баай киһи маанылаах оҕотун Күн Туллардыыры кытары ыал оҥорорго быһаараллар. Ол барахсаны Тимир Липпирдээн диэн абааһы уола уорбутун быыһыы баран иһэн, Күн Эрилиэс бухатыыр Аллараа дойдуга киирэн, абааһы дьахталларын албастарыгар киирэн, тимир мадаарга үөлүллэр. Ата абааһылар сиэри илдьэ баран истэхтэринэ, тэһиинин быһа түһэн, куотан хаалар. Айыы дьоно Аллараа дойдуга хаалан хаалбыттара миигин олус долгуппута. «Барахсаттары адьарай үөрүттэн босхолуохха, хас үйэ тухары эрэйи көрүөхтэрэй?» – диэн санаа аалара да, биир хоһоону тэһэ анньан суруйа илик бэйэм ити аналы толоруом эрэ диэбэт этим. Ол эрээри, эһэм Хаһаах оҕонньор түүлбэр киирэр буолбута. Онтон доҕоор, ким эрэ этэн биэрэринии, төбөбөр олоҥхо тыллара дьэ, суккуллан киирэн барбаттар дуо?! «Хабырыттыбыт хара саарыны хайа тардан хатарбыт курдук...» -- эҥин диэн төрүт билбэт, туттубат тылым-өһүм. Сороҕор түүн утуйа сыттахпына, чыпчаххайынан таһыйан туруораллар. «Ситтиҥ-хоттуҥ, бото-болдьох туолла!» – диэтэхтэрэ. Ону барытын сурукка тиһэн испитим. Ол эрээри, хайдах ыллым да салҕаан киирэн барыахпыный? Өбүгэлэрбиттэн, эһэбиттэн көҥүллэппитим, ону олоҥхобор Аан тыл оҥорбутум. Аны ыллыҥ да бухатыыры охсуһуннаран киирэн барбат эбиккин. Олоҥхо бэйэтэ туспа сокуоннаах: киирииилээх, сиэллээх-кутуруктаах хоһуйуулардаах, төхтүрүйэр ойуулааһыннардаах, айыытыттан абааһытыттан тутулуга суох хас биирдии персонаһа этэр тыллаах-өстөөх, ырыалаах-тойуктаах буолаллар. Үтүгүннэхпинэ үтүктэн бара туруом уонна дойду дьонун олоҥхолорун тылынан-өһүнэн баран хаалыам диэммин, атын олоҥхолору төрүт көрбөтөҕүм, тугу этэн биэрэллэринэн суруйбутум. Эһэм бэйэтин тылларынан түмүктээбитим.

Омос истибит киһи эһэбин нуучча хаһаахтарыттан төрүттээх буолан, «хаһаах» диэн ааттаннаҕа диэн сөп. Кини Дьааҥы төрүт олохтооҕо, ыраас саха. Хаҥалас нэһилиэгэр (Токумаҕа) 1902 сыллаахха төрөөбүт. Дьоно оҕоҕо өлүүлээх буоланнар, ийэттэн түһээтин кытары, абааһыттан күрэтэн, хатырык хааһахха суулаан, балтараа көстөөх Эбэ диэн сиргэ олорор ыалга илдьэн, көмүлүөк оһох үөлэһинэн түһэрбиттэр. «Хааһаҕы аҕаллыбыт», – диэбиттэр. Дьэ ол иһин бастаан «Хааһах», онтон «Хаһаах» диэн ааттанан, ону уол оҕо быһыытынан сытыы-хотуу соҕуһун иһин итинник дэттэҕэ диибин, эһэм ол ыалга үс сааһыгар диэри иитиллибит. Кини мин алта саастаахпар, 1971 сыллаахха, олохтон барбыта. Эһэлээх сиэн икки олуктан турар олоҥхобут Олоҥхо тыйаатырын салалтатын өйөбүлүнэн, 2016 сыллаахха, Дьааҥыга Олоҥхо ыһыаҕа ыһылларын көрсө туспа кинигэнэн тахсыбыта. Дьэ, онтон ыла «Күн Эрилиэстэн» быһа тардан, олоҥхоҕо анаммыт араас тэрээһиннэргэ, ыһыахтартан саҕалаан оскуола оҕолоругар тиийэ мэлдьи олоҥхолуубун.
Билигин ырыаны-тойугу уонна чабырҕаҕы толоруу маастарыстыбата хайдах курдук үрдүк таһымҥа таҕыста! Олоҥхо ыһыахтара ыһыллар буолуохтарыттан олоҥхону толоруу бэркэ сайдан эрэр. Оттон үгэни суругунан айымньы көрүҥүн быһыытынан эрэ көрүү баһыйар, билиҥҥитэ сыанаҕа соччо толоро иликтэр. Ол иһин, мин бу көрүҥҥэ ылсан үлэлии сылдьабын. Улууспар ансаамбыл тэрийэн толорторобун. Биһиэхэ, Дьааҥыга, үгэҕэ холонор дьоннор суох буолбатахтар, холобур, учууталым Петр Слепцов бэртээхэй үгэлэрдээх эбит. Биһиги кини биир үгэтин куонкуруска ансаамбылынан толорон, Гран-прини ылан турабыт.

Санкт-Петербурга
Ааспыт ыйга Санкт-Петербург куоракка икки дьоһун тэрээһин буолан ааста. Ол курдук, бастаан «Фольк-Звезда» диэн толорор ускуустуба норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээллэрэ ыытыллыбыта. Ону А.И. Герцен аатынан Хотугу норуоттар үнүстүүттэрэ уонна «Руспомощь» Аһымал пуондата Санкт-Петербург куорат Омуктар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа уонна миграция бэлиитикэтин олоххо киллэриигэ кэмитиэтин, Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин иһинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастайааннай Бэрэстэбиитэлистибэтин итиэннэ Тылынан уус-уран айымньы бэстибээлин өйөбүллэринэн тэрийбиттэр.
Маны таһынан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастайааннай Бэрэстэбиитэлистибэтэ Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн чэрчитинэн, «Саха Сирин норуоттарын үгэстэрэ» диэн төрүт култуура эригийиэннэр икки ардыларынааҕы бэстибээллэрин тэрийбит. Саргылаана Слепцова бу икки дьаһалга ситиһиилээхтик кыттан кэлбитин туһунан маннык кэпсиир:
– «Фольк-Звезда» бэстибээлгэ араас омук бэрэстэбиитэллэрэ кыттыбыттара, Саха Сириттэн балачча элбэх этибит. Мин таҥалай ырыатынан кытынным, ону эһэм Хаһаах Хабырылла «Тураҕас чыычаах туйаарбыта» диэн ырыатын тылларынан, учуонай Нина Филиппова 1966 с. сурукка киллэрбитинэн толордум. Бастакы истиэпэннээх дипломунан бэлиэтэнним. Жюри чилиэннэрэ микрофону олох кыра частотааҕа туруоран баран, тыыннаах дорҕоону, куолаһы истэр эбиттэр, ол эрээри, атын омук дьонноро саха ырыата-тойуга түөлбэлэринэн уратылаһарын билбэт буоланнар, миигиттэн кылыһаҕы эрэйбиттэрэ да, дьааҥыларга оннук суох. Бу бэстибээл чэрчитинэн, Арассыыйа этнографическай түмэлигэр «Снежные узоры Якутии» диэн декоративнай-прикладной ускуустуба быыстапката тэриллибитэ. Өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан тиийбит маастардары таһынан Санкт-Петербург куоракка уонна Ленинград уобалаһыгар олохсуйбут саха уран тарбахтаах дьонун оҥоһуктара туруоруллубута.
Бэстибээл кэнниттэн кыратык хаалан, бачча кэлбиччэ диэммин, Бастайааннай Бэрэстэбиитэлистибэ Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн чэрчитинэн, тэрийбит «Саха Сирин норуоттарын үгэстэрэ» диэн дьаһалыгар кытынным. Дьэ онно жюрига бэйэбит дьоммут, ол иһигэр, биллиилээх ырыаһыт Валентина Романова-Чыскыырай үлэлээбиттэрэ. Инньэ гынан, киһи чахчы астынарын, эбинэрин курдук ырыппыттара, санаа атастаһыытын тэрийбиттэрэ. Миэхэ Гран-прини уонна бастакы истиэпэннээх диплому туттарбыттара.

Салгыы А.И. Герцен аатынан Хотугу норуоттар үнүстүүттэригэр тэриллибит көрсүһүүгэ дойду араас эрэгийиэниттэн түмсүбүт устудьуоннарга сахалыы ырыа-тойук, олоҥхо туһунан кэпсээбиппит, толорон иһитиннэрбиппит. Өрөспүүбүлүкэбит кэскиллээх ыччаттарын, ол иһигэр, Усуйаана уола Гарпани Солинганы кытары көрсөн, өбүгэ ырыатын-тойугун салгыыр дьонноох эбиппит диэн астынан кэллим.
Күндү Кэрэ аҥардары салаллан кэлбит сааскы бырааһынньыгынан, Аан дойду дьахталларын күнүнэн ититик-истиҥник эҕэрдэлиибин, күн сирин бары кэрэтин баҕарабын!

Хаартыска: Дьоруой тиксэриитэ.