Уопсастыба

Чинчийии чахчылара
Сүрүн иһитиннэрини экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Николай Додохов оҥордо.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ барыта 308 мөл. 702 гектар сирдээҕиттэн 78 %-а бултуур сир, ол иһиттэн 119 мөл. гектар уопсай бултуур, 121 мөл. гектара сыһыарыллыбыт бултуур сирдэр.
Тустаах сокуон чэрчитинэн ыытыллар үлэ бастакы сүрүн көрүҥүнэн булт ресурсаларыгар (бултанар кыылга-сүөлгэ) сыллата мониторинг оҥорон, ахсааннарын, төрүүр-ууһуур, сылдьар сирдэрин учуоттааһын итиэннэ төһө элбиир-аҕыйыыр туруктаахтарын, тулалыыр эйгэҕэ хайдах дьайалларын чинчийии-үөрэтии буолар. Ол чахчыларынан сирдэтэн, кубуота тыырыллан, булчуттарга лиссиэнссийэ бэриллэр.
Ааспыт сылга ыытыллыбыт мониторинг түмүгүнэн, кэнники уон сыл устатыгар туйахтаах уонна күндү түүлээх кыыллар ахсааннара эбиллибитэ көстүбүт. Холобур, тайах ахсаана 134 548 буолбут, 2015 сыллаахха 75 000 эбит, туртас – 45 816 (21 000), кулааһай – 25 021 (14 000), бүүчээн 91 028 (21 000), кыыл таба – 181 437 (83 260), күндү түүлээхтэн киис 314 507 (220 000), саһыл 26 264 (17 000) эбиттэр.
Маны таһынан, 19 000-20 000 хагдаҥ эһэ, 50 000-55000 чубуку баара биллибит. Оттон тылбыйар кынаттаах бииһиттэн мас көтөрдөрүн (улар, куртуйах, бочугурас, куруппааскы) ахсааннара дьыл туругуттан, ас-үөл төһө баарыттан тутулуктанан, уларыйа-тэлэрийэ турар.
Кыыллар ахсааннарын чопчулуур үлэни министиэристибэ Кэлэр көлүөнэлэр пуондаларын уонна «АЛРОСА» хампаанньаны кытары үс өрүттээх дуогабары түһэрсэн, кыыллар сайылыыр учаастактарынан бөртөлүөтүнэн кэрийэн, тустаах методиканан ыытар.

Бөрө харчыта эбилиннэ
Норуот хаһаайыстыбатыгар үгүс хоромньуну таһаарар бөрө ахсаана аҕыйаабыт, 8 069 буолбут, 2015 сыллаахха 12 000 бөрө баара бэлиэтэммит. Бу адьырҕа кыыл ахсаанын сүрүннүүр үлэ көдьүүһүн көрдөрөр.
Бэтэринээрийэ управлениетын чахчытынан, ааспыт сылга ардай аһыылаахтар 2 495 табаны улайдаабыттар, 51 сылгыны уонна 14 ынах сүөһүнү тардыбыттар. Булчуттар 270 бөрөнү уонна 190 эһэни өлөрбүттэр.
Сыл устата 270 бөрө диэн дьиҥинэн олус аҕыйах. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын ыйааҕынан, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 2025 с. «Түүлээҕи тутар киин» хааччахтамыт эппиэтинэстээх уопсастыбаҕа бөрөһүт-булчуттар ороскуоттарын толуйууга, дьон-сэргэ судургутук этэринэн «бөрөҕө» , 2 мөл. 566 тыһ. солк субсидия көрүллэн, 85 эрэ бөрө тириитэ соҕотуопкаламмыт, ити иһин үгүс булчут бөрө тириитин атын сиргэ туттарбыт биитэр төрүт да туттарбакка хаалбыт буолуохтаахтар. Ону уонна бөрө хаһаайыстыбаларга сыллата улахан хоромньуну оҥорорун учуоттаан, быйыл субсидияҕа 13 мөл. солк харчы көрүллүбүт.
Дьэ бу харчынан «Түүлээҕи тутар киин» 433 бөрө тириитин тутар соруктанна. Билигин бөрөлөр чуолаан хайалаах тайҕа зонатыгар ордук элбэхтэрэ биллэр.

Хонтуруол кытаанах
Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ хонтуруолу Арассыыйа Бырабыыталыстыбата 2021 с. таһаарбыт 1065 №-дээх ыйааҕар олоҕуран тэрийэр. Ааспыт сыл устатыгар барыта 1 436, ол иһигэр, ураты харыстанар айылҕа территорияларыгар (ООПТ-ларга) 638, бэрэбиэркэ ыытыллыбыт. Быраабыланы кэһии түбэлтэлэрэ булуллан, 2097 боротокуол толоруллубут: 1 364 киһиэхэ сэрэтии бэриллибит, 458 киһи административнай эппиэккэ тардыллыбыт, 1 мөл. 164 тыһ. солк суумалаах ыстараап түһэриллибит.
Булт ресурсаларыгар оҥоһуллубут хоромньуну баҕа өттүнэн төлөөһүҥҥэ 1 мөл. 781 тыһ солк суумалаах 43 докумуон толоруллубуттан, 30 докумуонунан 767 тыһ солк харчы, хоромньуну толуйууга 822 тыһ солк суумалаах 24 ирдэбил оҥоһуллубутуттан, 19 ирдэбилгэ 731 тыһ солк харчы төлөммүт.
Маны таһынан, 292 саа уонна 77 булт бородууксуйата былдьаммыт, бултуур быраабы быһыыга 61 матырыйаал мөрөбүөй суукка ыытыллыбыт. Сокуоннайа суох бултааһын иһин Холуобунай Кодекс 258-с ыстатыйатынан, 11 матырыйаал быраабы араҥаччылыыр уорганнарга тиксэриллибит.
Электроннай киэбинэн
Саҥа федеральнай сокуон чэрчитинэн, булчут билиэтин биэриигэ судаарыстыба өҥөтө электроннай киэбинэн оҥоһуллар. Онуоха 2025 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн булт быраабылаларыгар, ирдэбиллэригэр тургутук ыытыллар. Ааспыт сылга судаарыстыба өҥөтүн биир кэлим кэрискэтигэр 1769 булчут электроннай билиэтигэр сайабылыанньа киирбит. Булт хаһаайыстыбатын өрөспүүбүлүкэтээҕи кэрискэтин чахчытынан, 2026 сыл олунньу 20 күнүнээҕи туругунан, булчут билиэтэ 127 тыһыынча 145 киһиэхэ баар.
Күн бүгүҥҥү туругунан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бултааһыҥҥа идэтийэр 258 араас киэптээх тэрилтэ 34 улууска бултуур учаастактары сөбүлэһии быһыытынан, сыһыарынан үлэлииллэр.
Туундараҕа үөскүүр хотугу табаттан ураты туйахтаах кыыллары уонна хагдаҥ эһэни бултааһыҥҥа кубуота тэҥ тииһилэҥнээх уонна социальнай эпиэтинэстээх буолуу тосхолунан тыырыллар. Холобур, улууска көрүллүбүт кубуота 35 %-а Дьокуускайга электроннай киэбинэн, 35 %-а улуус иһигэр сэрэбийиэпкэнэн бэриллэр, 30 %-а кыылларга аһы-үөлү биэриигэ, кыылы-сүөлү чөлүгэр түһэриигэ, ойуур баһаарын умуруорууга үлэлээбит дьоҥҥо уонна Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар быһа түҥэтиллэр.

Ыйытыылар уонна хоруйдар
Норуот дьокутааттара элбэх чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр. Онуоха дакылааччыты таһынан биэдэмистибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ хоруйдаатылар.
Сис кэмитиэт бэрэссэдэтэлэ Андрей Находкин ураты харыстанар айылҕа территорияларыгар (ООПТ) бултааһын туһунан ыйытта. Онуоха өрөспүүбүлүкэ таһымнаах ООПТ-ларга аҕа ууһун общиналара төрүт дьарыктарын чэрчитинэн, харыстабыл ураты эрэсиимин тутуһан, бэриллибит кубуота быһыытынан бултууллара быһаарылынна. Ил Дархан ыйааҕынан, 2025-2026 сыллаах булт сезонугар кубуота 114 тайаҕы, 37 туртаһы, 204 табаны, 19 чубукуну, 58 эһэни бултуурга бэриллибит. Маны таһынан, 2025 с. куска-хааска идэтийбэтэх уонна спортивнай бултааһыҥҥа 2 137 көҥүл бэриллибит.
Елена Голомарева 2000 с. Өлөөн улууһун дьаһалтата олохтоохторго көмөлөһүө диэн, бултуур сир сороҕун «Сахабулт» хампаанньаҕа сыһыарбытын санатан, онно билигин улуус булчуттарын тоҕо чугаһаппаттарын сураспытыгар, хампаанньа дириэктэрэ Виктор Пермяков олохтоохтортон биир да киһи лиссиэнсийэ көрдөөбөтөҕүн эттэ. Кинини ситэрэн Николай Додохов улуус дьаһалтата дуогабар түһэрсэн, олохтоохтору бултатар кыахтааҕын, «Сахабултка» саамай сүрүнэ бородууксуйаны туттарыы буоларын, атын улуустар бары оннук дьаһаналларын быһаарда.
Владимир Прокопьев икки ыйытыыны биэрдэ. Бастатан туран, кэнники сылларга Байкаал эргинтэн кэлбит, ахсаана элбиир кутталлаах баклаан диэн муора көтөрө тоҕо бултамматын билиэн баҕарда. Орнитологтар балыгынан аһыыр, олус түргэнник төрүүр-ууһуур бу көтөр биһиги өрүстэрбит, күөллэрбит экологиятын айгырар кутталлааҕын эттилэр, онон ахсаанын элбэппэт туһугар, бултаһар наада диэтилэр. Норуот дьокутаатын иккис ыйытыыта мородуга туһаайылынна.
– Мороду ахсаана сөбүн элбээтэ, онон «Кыһыл кинигэттэн» таһаарар уолдьаспата дуо? – диэбитигэр, бу көтөр ахсаана аан дойду үрдүнэн эбиллибитин санаттылар уонна көтөрү-сүүрэри «Кыһыл кинигэттэн» таһаарыы уонна бултанар көрүҥҥэ киллэрии боппуруостарынан РФ Кыыл-сүөл эйгэтин эбийиэктэрин харыстааһыҥҥа, туһаныыга уонна булт хаһаайыстыбатын сүрүннээһиҥҥэ, сайыннарыыга судаарыстыба бэлиитикэтин департаменын салайааччы Татьяна Арамилева дьарыктанарын быһаардылар.

Хаартыска: Василий Кононов.