Уопсастыба

Киһини туох киэргэтэрий?

Каадырдары бэлэмнээһин үлэтэ урут тэрээһиннээхтик ыытыллара. Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн норуот хаһаайыстыбатын араас салаатынан алын уонна орто сүһүөх исписэлиистэри бэлэмнээһин былаана оройуоннарга түһэриллэр буолбута. Оннук дьаһал чэрчитинэн, Тыа хаһаайыстыбатын техникумун иһинэн тэриллибит орто сүһүөх салайар каадырдары бэлэмниир оскуолаҕа ыраах Өлөөнтөн кэлэн үөрэнэ сылдьан Христофор Павлович Васильев дьиэ кэргэнигэр 1961 сыллаахха, кулун тутар 21 күнүгэр төрөөбүт кыысчааны Елена диэн ааттаабыттар. Оҕо сааһын туһунан Елена Христофоровна маннык кэпсиир:
– Аҕабын үөрэттэрээри, ийэм Мария Константиновна эдьиийбин илдьэ куоракка кэлсибит. Олорор хоһунан хааччыйалларын иһин, биир тэрилтэҕэ остуораһынан үлэлээбит. Өлөөнтөн кэлбит киһи барыта кинилэргэ түһэр буолан, ол кып-кыра хоско сороҕор уонча буолан хонор этибит диэн ийэм кэпсиирэ. Аҕабыт үөрэҕин бүтэрбитин кэнниттэн, дойдубутугар төннүбүппүт. Харыйалаахха олорбуппут, аҕам «Өлөөн» сопхуоска зоотехнигынан үлэлээбитэ. Оччолорго бөһүөлэк саҥа тутуллан эрэр кэмэ этэ. Сухаанаттан уонна Победа учаастагыттан кэлбит ыаллар мас муосталаах балааккаларга олороллоро, сыыйа түөртүү кыбартыыралаах саҥа уопсайдарга көспүттэрэ.
Детсаадпыт хонуктаах этэ, дьиэбитигэр өрөбүлгэ эрэ барарбыт. Нэдиэлэ бүтүүтүгэр дьоммут ыла кэлэллэрин кэтэһэн, оҕолор бары түннүгү маныырбыт. Харыйалаах алын сүһүөх оскуолатын кэнниттэн, Өлөөн оскуолатыгар үөрэммитим. Аҕам оройуон хаһыатыгар эрэдээктэрдээбитэ, оттон ийэм Олох-дьаһах кэмбинээтигэр түүлээх сыаҕар үлэлээбитэ.

Оскуолатааҕы сылларбыттан ордук үчүгэйдик муус устар 22 күнүгэр пионерга киирбиппин саныыбын. Бүтүн оскуола иннигэр тахсан, андаҕар тылларын этэр, кыһыл хаалтыс баанар олус долгутуулааҕа. Сыл ахсын Табаһыттар сүлүөттэрэ ыытыллара, бөһүөлэк иһэ барыта таба буолара. Табалар тыыннарыттан тулабыт үрүҥ тумаҥҥа сууланара, ол быыһыттан табалар туйахтарын тыаһа, хордурҕас саҥалара кэрэ дьүһүлгэн буолан иһиллэрэ.
Ахсыс кылаас кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педагогическай училище алын кылаас учууталларын бэлэмниир салаатыгар үөрэнэ киирбитим. Преподавателлэрбит: «Учуутал дэгиттэр сайдыылаах, тустаах идэтин таһынан, ыллыыр, уруһуйдуур, эт-хаан өттүнэн эрчиллиилээх, үөрэнээччилэр бары өттүнэн холобур оҥостор киһилэрэ буолуохтаах», – диэн санаанан салайтаран үлэлииллэрэ. Өссө бастакы куурустан «Собирайся в дорогу на долгие годы» диэн паапканы оҥорторон, араас матырыйааллары, хаһыакка тахсар интэриэһинэй ыстатыйалары уо.д.а. мустарбыттара кэлин үлэбэр туһалаабыта. Үөрэҕим таһынан графикаҕа дьарыктаммытым, училищены бүтэрэрбитигэр художественнай үнүстүүккэ киирэргэ мэктиэлэммит түөрт оҕоттон биирдэстэрэ мин этим. Ол эрээри, дьоммор көмөлөһүөм диэн, дойдубар төннүбүтүм.
Бастаан оскуолаҕа миэстэ суох буолан, Үөрэх управлениетыгар уборщицалаабытым, ол быыһыгар эмиэ да сэкирэтээрдээбитим. Аҕам кыра эрдэхпиттэн: «Киһини үлэ киэркэтэр», -- диэн ханнык баҕарар үлэҕэ үтүө суобастаахтык сыһыаннаһарга үөрэппитэ. Эһиилигэр оскуолаҕа үлэлии барбытым. Ити 1979 с. этэ. Учууталлаабытым иккис сылыгар алта саастаах оҕолор кылаастарын туттарбыттара, дьэ, бу барахсаттарым үөрэнэр, аһыыр, утуйар усулуобуйаларын тэрийиигэ төрөппүттэрбин көмөлөһүннэрбитим. Ити сылларбын олус истиҥник саныыбын. Оскуолаҕа 14 сыл үлэлээбитим, онтон Үөрэх управлениетыгар методистаабытым, 1995 сылтан начаалынньыгынан анаммытым.

Кэнсиэпсийэҕэ тирэҕирэн
– Дьэ ити саамай уларыйыылаах кэмнэр этэ дии.
– Оннук. 1970-1980 сс. «Табаны иитии төрүттэрэ» диэн биридимиэт баара, оҕолор кыһын оскуолаҕа ылбыт билиилэрин саас ыстаадаҕа тахсан чиҥэтэллэрэ. Орто оскуоланы бүтэрбит ыччаттар баҕа өттүлэринэн табаһыт идэтин талаллара. Оччолорго табаны иитии муҥутаан сайдан турара, үлэ — чиэс уонна бочуот дьыалата этэ. 1990-с сыллардаахха Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбыта, сопхуостар эстибиттэрэ, оскуолаҕа үөрэтии бырагыраамата уларыйбыта, идэҕэ туһаайан үөрэтии тиһигэ быстыбыта. Инньэ гынан, ыччаттарбытын кыра саастарыттан табаны иитиигэ сыһыарбатахпытына, төрүт дьарыктан тэйииһилэр диэн уонна Егор Жирков ааптардаах Национальнай оскуола сайдыытын кэпсиэпсийэтигэр тирэҕирэн, «Көс оскуола» диэн бырайыагы оҥорон үлэлээбиппит. Ону үөрэх миниистирэ Евгения Михайлова сүрдээҕин өйөөбүтэ, кини кэнниттэн миниистир буолбут Феодосия Габышева кэлэ сылдьан, бу үлэни сокуонунан бигэргэтэргэ сүбэлээбитэ.
Норуот дьокутааттара Александр Жирков уонна Андрей Кривошапкин ол сокуон барылын 2004 с. Ил Түмэҥҥэ киллэрбиттэрэ бастакы ааҕыыны ааспыта. Ити гынан баран, сокуон эрэ барыта тута бигэргэммэт, ол бэйэтэ туспа кэмнээх-кэрдиистээх буолар, «Көс оскуола» туһунан өрөспүүбүлүкэ сокуонун барыла бүтэһиктээх ааҕыытын 2008 с. ааспыта. Салгыы көс оскуолалар тустарынан балаһыанньаны үөрэхтээһин туһунан федеральнай сокуоҥҥа киллэртэрии унньуктаах үлэтэ саҕаламмыта.

Сугулааҥҥа

-- Елена Христофоровна, өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох салайыныы тиһигэ киллэриллэр сылларыгар, ол эбэтэр 2003-2008 сыллардаахха улуус Мунньаҕын (Сугулаанын) бэрэссэдээтэлинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитиҥ.

-- Дьэ ити эмиэ бэрт интэриэһинэй, күүрээннээх, улуус экэниэмикэтин уонна култууратын саҥа таһымҥа таһаарыыга төһүү буолар, киһи ис туругун өрө көтөҕөр кэм этэ. Элбэх үлэ ыытыллыбыта. Олортон саамай сүрүннэрин аҕыннахха, хотугу улуустартан бастакынан Устаап уонна дьаралык, Өрөгөй ырыата, былаах бигэргэммиттэрэ. Бас билии киэбэ быһаарыллыбыта. Өлөөн улууһа бастаан тэриллэригэр «Өлөөн эбэҥки оройуона» диэн аатынан тэриллибит эрээри, эһиилигэр ол аата сотуллан хаалбыт. 2004 с. ыытыллыбыт референдумҥа нэһилиэнньэ 93 %-а ону сөргүтэргэ куоластаабытын олоххо киллэрээри улахан тэрийэр үлэ ыытыллан, Ил Түмэн уурааҕынан «Өлөөн эбэҥки национальнай оройуон» ыстаатыһын ылар ситиһиллибитэ. Улуус баһылыгын ыйааҕынан Улуус (оройуон) күнэ диэн олохтоммута.
Ол түмүгэр, 2001 с. ылыллыбыт «Арассыыйа Федерациятын Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын үгэс буолбут дьарыктарыгар туһаныллар айылҕа территорияларын туһунан» федеральнай сокуоҥҥа тирэҕирэн, Сугулаан дьокутааттарын быһаарыытынан, Өлөөн сирэ-уота барыта төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар үгэс буолбут дьарыктарыгар туһаныллар территориянан биллэриллибитэ. Онон тастан үлэлии кэлэр ханнык баҕарар тэрилтэ, уобарастаан эттэххэ, улуус баһылыгын кытары илии тутуһан эрэ баран, үлэлиир-хамсыыр балаһыанньата бигэргэммитэ. Улуус оччолорго баһылыга, билигин тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Прокопий Николаевы кытары биир сүбэнэн үлэлээбит түмүкпүт итинник.
Национальнай ыстаатыс улуус олохтоохторугар улахан эппиэтинэһи сүктэрэр. Омук быһыытынан симэлийиэ, төрүт дьарыкпытын сүтэриэ суохтаахпыт, ол туһугар үлэни-хамнаһы тэрийии барыта бэйэбититтэн тутулуктаах. Олохтоохтор уонна Өлөөн сиригэр-уотугар киирэн үлэлиир-хамсыыр тэрилтэлэр Өлөөммүт чэчирии сайдарын, нэһилиэнньэ олоҕо-дьаһаҕа тупсарын туһугар кыһаллыахтаахпыт. Ону сокуоннар ирдииллэр. Сокуон диэн бу – биһиги күннээҕи олохпут быраабылата.

Ил Түмэҥҥэ

– Елена Христофоровна, 2008 сылтан норуот дьокутаатынан талыллан, төрдүс болдьоххун үлэлии сылдьаҕын, сис кэмитиэти салайаҕын. Эһиги кэмитиэккит сыратынан элбэх сокуон ылыллара ситиһилиннэ. Билигин ханныктарга үлэлэһэ сылдьаҕытый?
– Билигин төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар бырааптарын мэктиэлээһин, аҕыйах ахсааннаах омуктар үгэс буолбут дьарыктарыгар туһаныллар айылҕа территорияларын туһунан федеральнай сокуоннарга үлэлэһэбит. Бу сокуоннар оҥкулларын биһиги киэн туттар киһибит Зоя Корнилова Судаарыстыбыннай Дуумаҕа дьокутаатынан үлэлиир сылларыгар оҥорсубута. Олох биир сиргэ тэпсэҥнии турбат, ол сиэринэн сокуоннарга тустаах уларытыылар киллэриллэн иһэллэрэ ирдэнэр. Биһиги ити федеральнай сокуоннарга олоҕуран, Этнологическай эспэртиисэ туһунан сокуону ылыммыппыт көдьүүстээхтик үлэлиир. Аартыкаҕа бырамыысыланнас сайдыытыгар туспа сокуон наада диэн өрөспүүбүлүкэ баһылыктара Вячеслав Штыров, Егор Борисов күүскэ үлэлэспиттэрэ, парламент таһымынан Александр Жирков улахан үлэни ыыппыта. Бу үлэ билигин Алексей Еремеев салалтатынан салгыы ыытыллар.
2018 с. федеральнай сокуон барыла оҥоһуллан эрэгийиэннэргэ кэлбитэ. Онно Ил Түмэн дьокутааттара төрүт дьарыктарын сайыннарар аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктары өйөөһүн туһунан саҥа салааны киллэрэргэ этии оҥорбуппут, өйөммүтэ. Бу салаа үс ыстатыйалаах. Бастакы ыстатыйанан Аартыка сэбиэтигэр тоҕус субъектан иккилии киһи киирэн, билигин үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Иккис ыстатыйаҕа хаһаайыннааһын төрүт көрүҥнэрин сайыннарыы бырагыраамата сокуон иһинэн үлэлиэхтээҕин ирдээбиппит. Ол учуоттанан, таба салаатыгар сыллата федерацияттан харчы көрүллэр буолла, онно эрэгийиэн бэйэтин бүддьүөтүттэн эмиэ үбүлүүр.
Үһүс ыстатыйабыт үлэлиир кэмэ дьэ, кэллэ. Билигин өрөспүбүлүкэбитигэр бырамыысылааннас сайдыыта иккис тыынын ылла, урут хаһааныллан сыппыт сир баайын-дуолун хостоон туһаҕа таһаарыы кэмэ үүннэ. Аартыка улуустарыгар уонна өрөспүүбүлүкэ соҕурууҥҥу түбэтигэр аукциоҥҥа хоппут тэрилтэлэр кэлэннэр, үлэлэрин-хамнастарын саҕалаан эрэллэр.

Тирэх буолар сокуоннарбыт
– Онуоха биһиги сокуоннарбыт төһө бэлэмнэрий?
– Бэлэмнэр, ону ааһан үлэлиир-хамсыыр кэмнэрэ күөрэйдэ. Дьэ ону хайдах быһыылаахтык үлэлэтэри биһиги билигин толкуйдуохтаахпыт. Ол ханнык сокуоннарын быһаарыым.
Бастатан туран, «Экология доктринатын туһунан» диэн сүрдээх үчүгэй сокуон баар. Айсен Николаев Ил Дархан солотугар киирээт, 2018 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр бастакынан таһаарбыт «Экологияҕа куттал суох буолуутун хааччыйыы туһунан» ыйааҕын өйдүүр буолуохтааххыт. Ону таһынан ханнык да эрэгийиэҥҥэ суох, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр биисинэс эппиэтинэстээх буолуутун туһунан сокуоннаахпыт. Биһиэхэ атын эрэгийиэннэр кэлэн, бу сокуон хайдах үлэлиирин билсэллэр, үөрэтэллэр. Холобур, ааспыт нэдиэлэҕэ Хакаас Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин бэрэстэбиитэллэрэ кэлэн барбыттара. Оттон төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар түөлбэлээн олорор сирдэрин харааннааһыҥҥа сыһыаннаах, Зоя Афанасьевна Корнилова 1990-с сыллардаахха оҥорсубут, чочуйсубут сокуона билигин хамсаан, үлэлии кэлэр тэрилтэлэргэ олохтоохтор бэйэлэрэ ирдэбил туруоран, кинилэри кытары Сөбүлэһии түһэрсэн үлэлиэхтээхтэр. Ити курдук, хас биирдии улуус бэйэтин сиригэр-уотугар бырамыысыланнай хампаанньалары кытары тэбис-тэҥҥэ (!) үлэлиир усулуобуйатын ирдэһэр ыстатыйалары сокуоҥҥа норуот дьокутааттара бигэргэтэн турабыт. Бу чахчы үчүгэй, көдьүүстээх сокуоннар. Онон биһиэхэ үлэлиибин диэн кэлбит хас биирдии киһи биһиги сокуоннарбытын сиһилии үөрэтиэх, билиэх уонна тутуһуох тустаах.
«Уу – олох төрдө» диэн мээнэҕэ этиллибэт, Томпо улууһун Тополинай бөһүөлэгин олохтоохторо хайа-байытар баабырыка комплексын иитиллэн олорор өрүстэрин үөһээ өттүгэр буолбакка, аллараа сүнньүгэр тутарга туруорсаллар. Ол иһин, биһиэхэ кэлэ сылдьыҥ, көрүҥ-истиҥ диэн көрдөспүттэригэр, 13 дьокутаат тиийэн, сис кэмитиэт көһө сылдьар мунньаҕын ыытан кэлбиппит. Нэһилиэнньэ бырамыысыланнай тэрилтэ кинилэр сирдэригэр кэлэн үлэлиирин төрүт утарбат, ону ааһан, нэһилиэк социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар, таба иитиитигэр уһун болдьохтоох, бары эйгэни хабар бырагырааманы ылынан, бииргэ үлэлиир туһунан боччумнаах этиилэрдээхтэр.
– Бу боппуруос билигин ханнык таһымҥа тиийэн турарый?
– Соторутааҕыта Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыытылыстыбатын Бэрэссэдээтэлин уонна бырамыысыланнас миниистирин таһымнарынан итиэннэ парламент икки сис кэмитиэтигэр улахан мунньахтар буолан аастылар. Аны Тополинайга аһаҕас истии тэриллиэхтээх, дьэ, ол кэнниттэн быһаарыы ылыллыахтаах. Ол барыта федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуоннар чэрчилэринэн барарын бырабыыталыстыба хааччыйыах, иилиэх-саҕалыах тустаах.
Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтин үлэтэ күүһүрүөхтээх. Бырамыысыланнай тэрилтэлэр улуустар дьаһалталарын кытары Сөбүлэһии түһэрсэн, эйэ-дэмнээх үлэни тэрийиэхтээхтэр. Ол бэйэбититтэн эмиэ тутулуктаах.

– Ааспыт сиэссийэҕэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар үгэс быһыытынан айылҕаны туһанар уонна төрүт хаһаайыстыбаннай дьарыктарын сайыннарар территорияларын туһунан» сокуон 10-с ыстатыйатыгар уларытыыны киллэрэр туһунан сокуон барыла иккис ааҕыыга көрүллүбүтэ. Бу сокуон туһунан кылгастык быһаарыахха эрэ.
– Бу сокуон барыла федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран оҥоһуллубута. Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар үгэс быһыытынан айылҕаны туһанар уонна төрүт хаһаайыстыбаннай дьарыктарын сайыннарар территорияларыттан судаарыстыбаннай уонна муниципальнай наадыйыыга сир учаастага ылыллар түбэлтэтигэр, суоттааһын оҥоһуллуохтаах. Таба мэччирэҥэ кыараабытыттан, маршрут уларыйбытыттан тахсыбыт хоромньу уо.д.а. ааҕыллан, куоттарыллыбыт барыс таһаарыллыахтаах. Ол сүүһүнэн сылларга барар, онон бу дуогабардар өр сыл болдьохтоох буолалларын ситиһиэхтээхпит. Биһиги сокуон быраабылата Төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар ассоциацияларын иһинэн көрүллэн барыахтаах диэн ирдэбили туруорабыт, сокуон быһыытынан.
– Соторутааҕыта Кэбээйигэ аны сайын ыытыллыахтаах Олоҥхо ыһыаҕын чэрчитинэн тэриллибит билим-быраактыка кэмпириэнсийэтигэр сылдьан кэллиҥ. Онно чуолаан тугу биһирээтиҥ?
– Кэрэ Кэбээйигэ бэртээхэй тэрээһин буолла, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников бэйэтинэн тиийэн, иилэн-саҕалаан ыытта. Кыттааччы элбэх, 16 улуустан 600 киһи, учуонайдар, чинчийээччилэр, култуура үлэһиттэрэ, олоҥхоһуттар, тойуксуттар кэлбиттэр. Олохтоохтор сүрдээҕин бэлэмнэнэ сылдьар эбиттэр. Ыһыаҕы тэрийии араас боппуруостарынан ирэ-хоро кэпсэтэн, санаа атастаһан, сүргэ көтөҕүллэн, өссө күүскэ үлэлиэххэйиҥ дэһэн тарҕастыбыт.
Омук быһыытынан култуурунай куод сахаларга олоҥхо буолар, оттон хотугу омуктарга -- нимнгакаан. Олоҥхо ыһыаҕын иһинэн биһиги нимнгакааммытын таһаарабыт, сайыннарабыт, ыччаттарбытыгар тарҕатабыт. Онон, Олоҥхо ыһыаҕын ис хоһооно дириҥээн, өрөспүүбүлүкэ төрүт олохтоох омуктарын ис куттарын тутар, духуобунай эйгэлэрин сайыннарар, түмэр, сомоҕолуур тэрээһин буолар.

– Түмүккэ дьиэ кэргэниҥ туһунан сырдата түс эрэ.
– Дьиэ кэргэним туһунан кэпсиир буоллахха, кэргэним Панфил Голомарев Өлүөхүмэ улууһун Хоро нэһилиэгиттэн төрүттээх. Кыргыттарбыт үһүөн бэйэлэрин суолларын-иистэрин булуммут дьоннор. Икки кыыспыт ыаллар, биэс сиэннээхпит. Оҕолор бэйэлэрин көрүнэн, этэҥҥэ олороллоро төрөппүккэ дьол буоллаҕа.
– Дьэ, бэртээхэй сэһэргэһии буолла. Елена Христофоровна, Эйигин төрөөбүт күҥҥүнэн, үөрүүлээх үбүлүөйгүнэн «Ил Түмэн» издательскай дьиэ аатыттан эҕэрдэлиибин. Чэгиэн-чэбдик доруобуйаны, үлэҕэр-хамнаскар ситиһиилэри, дьиэ кэргэҥҥэр туруктаах олоҕу баҕарабын.

Хаартыска: Елена Голомарева уонна Ил Түмэн пресс-сулууспатын архыыптарыттан.