Уопсастыба

 Билигин биһиги дойдубутугар, Арассыыйаҕа, тылга сыһыан хайдаҕый? -- диэн ыйытыыга биир этиинэн хоруйдуур буоллахха, федеральнай сокуонунан уонна билигин оҥоһулла сылдьар сокуоннар барылларынан национальнай өрөспүүбүлүкэлэр, бу биһиги курдук омуктар, бэйэбит тылбытын харыстааһыммыт федеральнай сокуонунан мэктиэлэнэрэ сыыйа тохтоон, өрөспүүбүлүкэлэр бэйэлэрин көрүүлэригэр уонна сүнньүнэн, уопсастыбаннас, бу манна мустан олорор дьон кыһалҕатыгар, кыһамньытыгар көһөрүллэн эрэр.

Ити соччото суох дьаһаныы. Төрөөбүт тылбытын харыстааһын, сатанар буоллаҕына, салгыы сайыннарыы биһигиттэн бэйэбититтэн тутулуктанара улаатан иһэр. Сокуонунан мэктиэлэниитинээҕэр ордук ити суолталанар буолан эрэр. Онон эһиэхэ, уопсастыбаннай тэрилтэлэргэ, биирдиилээн дьоҥҥо-сэргэҕэ, төрөөбүт тылбытын харыстастарбыт диэн үлэлии-хамсыы сылдьар дьоҥҥо, бука барыгытыгар махтаныах уонна ситиһиилэри баҕарыах кэриҥнээхпит.
Дьиҥ иһигэр, биһиги омугу уонна ыалларбытын, хотугу омуктары, барыбытын даҕаны былыр-былыргыттан сүтэн-симэлийэн хаалбатарбыт, тылбытын-өспүтүн, төрүт үгэстэрбитин сүтэрбэтэрбит диэн кыһалҕа бу ааспыт олохпут былаһын тухары хаалсыбакка батыһан кэллэ. Күн бүгүнүгэр диэри ити сэрэхэдийэр санаа арахсыбакка кэтэхпитигэр олорсо сылдьар. Кэм-кэрдии ааһан истэҕин аайы, биһиги омугу саҥаттан саҥа тургутуулар тоһуйаллар. Олору барыларын этэҥҥэ туоруур уустуктардаах буолан иһэр. Итини эһиги эмиэ өйдүүгүт. Үлэ барар. Биһиги Арассыыйа үрдүнэн тылы харыстаһыыга ордук үлэлэһэр өрөспүүбүлүкэ быһыытынан биллэбит. Ол гынан баран, билиҥҥи турукпут хайдаҕын эһиги хас биирдиигит миигиттэн итэҕэһэ суох билэн, таайан олороҕут.
Итинник кэмҥэ мин бүгүн эһиэхэ биир бүөм санаабын этиэхпин баҕарабын. Баҕар, ылыныаххыт суоҕа. Сыта-тура бэйэҕит ырыҥалаан көрөөрүҥ – сөп дуу, сүөл дуу.
Ол бүөм санаа – баар буолуу. Түмэр санаа, түмэр дьулуур, түмэр алгыс. Кыһарҕаннаах кэмнэргэ омук санаатын бөҕөргөтөр, түмэр, сомоҕолуур сүрүн санаа баар буолуохтаах. Киһи аймах төһө даҕаны миллиардынан ааҕыллыбытын иһин, биирдии ыалтан, аймахтан, биирдии омуктан туран улуу норуоттар, судаарыстыбалар үөскүүллэр. Онуоха сир үрдүгэр олорор киһи аймаҕы бүттүүнүн түмэр санаа – сэриитэ, өлөрсүүтэ суох, эйэлээхтик олордорбут диэн буолуохтаах. Салгыы, Арассыыйа туһугар этэр буоллахха, билигин сүрүн санаа – кыралыын-улаханныын бары патриот буолуохтаахпыт диэн буолла. Ити билиҥҥи быһыыга-майгыга сөптөөх санааны ылына сатыыбыт.
Оттон биһиги омук быһыытынан дойдубутун кытта биир санааланыыны сэргэ бэйэбит бүөм санаабыт – баар буолуу. Баар буолуу. Бу сүрүн санаа, сүрүн баҕа уонна сүрүн дьулуур. Алгыс санаа. Баар буолуу диэн туох-ханнык иннинэ дьиэбит-уоппут, оҕобут-уруубут, ыччаппыт, бэйэбит баар буолуубут. Хайдахтаах да уолҕамчы түгэҥҥэ оҕолорбутун-ыччаттарбытын быстах санааҕа киллэрбэккэ, былаҕайга былдьаппакка быыһаан ылан, төһө сатанарынан харыстаан, харааннаан, омук инникитин туһугар ыччаппыт баар буоларыгар дьулуһуох тустаахпыт. Ити – сүрүн сорук.
Баар буолуу диэн биһиги олох бары эйгэтигэр ханнык даҕаны атын омукка күөм үктэппэккэ, бэйэбит кыахпытынан, бэйэбит ситиһиибитинэн, тэбис-тэҥҥэ, сорох өттүгэр аһары даҕаны өргөйөн туран, баар буолуохтаахпыт. Үөрэх, билим, билии-көрүү эйгэтэ буоллун, үлэ-хамнас, өй-санаа, күөн күрэс эйгэтэ буоллун, биһиги тугунан даҕаны хаалсыбакка, сатанар буоллаҕына, инники түһэн баар буолан иһиэхтээхпит. Төһөнөн ахсаан өттүнэн соччо элбэҕэ суохпут даҕаны, биһиги баар буолууга дьулуурбут күүстээх буолуохтаах.
Аны «баар буолуу» «баардаах буолуу» диэни кытта биир ситимнээх, быстыспат. «Баардаах» диэн тылы саха саҥа тылдьыта үс суолтаҕа араарар. Олортон биирдэрэ омсолоох соҕус, «баара батарбат» диэҥҥэ чугаһатыллар. Ол гынан баран, «баардаах буолуу» диэн туох-ханнык иннинэ кыахтаах буолуу. «Кыахтаах буолуу» диэн тус бэйэтин, дьиэтин-уотун, оҕотун-уруутун, аймах-билэ дьонун, ону аһары түһэн эттэххэ, нэһилиэгин, улууһун, өрөспүүбүлүкэтин, бүтүн норуотун иннин туруулаһар кыахтаах, оннук баардаах киһи буолуохтаах.
Онон «баардаах буолуу» уонна «баар буолуу» быстыспат ситимнээхтэр. Саха баар буолуохтаах уонна саха баардаах буолуохтаах. Ону биһиги куойабытыгар-маҥкыбытыгар хатаан, долоҕойбутугар бүөбэйдээн, мэлдьи илдьэ сылдьыахтаахпыт. Соҕотоҕун да, дьон-сэргэ да ортотугар, хайдахтаах даҕаны дьалхаан үөһүгэр ити бүөм санааны биһиги умнуо суохтаахпыт. «Баар буолуохтаахпын» уонна «баардаах буолуохтаахпын» диэн. Ити күүстээх, кэскиллээх, дьулуурдаах санаа.
Түмүкпэр биири этиэхпин баҕарабын. Эҕэрдэ тыла, дьиҥинэн, алгыс тыла. Киһи киһини көрүстэҕинэ, эҕэрдэлэһэр уонна арахсарыгар бэйэтин баҕа санаатын этэр. Алгыс тылын. Атын омуктар көрүстэхтэринэ, бэйэлэрин тыын санааларын этэн эҕэрдэлэһэллэрин курдук, биһиги эҕэрдэбит эмиэ баар буолууну, этэҥҥэ буолууну кытары ситимнээх, биир буолуохтаах. Киһи киһиэхэ баар буолууну баҕарарыттан ордук үтүө алгыс тыл суох. Этэҥҥэ сырыт, этэҥҥэ айаннаа, дьиэҥ-уотуҥ, бэйэн этэҥҥэ буол, баар буолл диэн, эһиил көрсүөххэ диэри этэҥҥэ, ол аата өр сылларга баар буолаар диэн. Үйэ-саас тухары! Ити үтүө баҕа, алгыс санаа кылаан чыпчаала. Итинник тыллары тутта үөрэнии, күннээҕи тылбытыгар-өспүтүгэр киллэрии омугу күүһүрдүө, дьону дьоҥҥо, саханы сахаҕа, омугу омукка чугаһатыа, кинилэри түмсүүлээх, биир сомоҕо, ол аата кыахтаах, күүстээх, кэскиллээх оҥоруо.
Онон бүгүн биһиэхэ барыбытыгар туһаайыллар алгыс тылы этэбин: баар буоллун, биһиги Сахабыт сирэ! Баар буоллун, Сахабыт Өрөспүүбүлүкэтэ! Баар буоллуннар биһиги оҕолорбут-урууларбыт, биһиги ыччаттарбыт! Баар буоллун, биһиги иитиллибит ийэ тылбыт! Сайда, чэчирии-силигилии турдун! Баар буолуҥ, сахам дьоно!

Хаартыска: Василий Кононов.