Уопсастыба

Ыччакка ананар

Бырабыыталыстыба 1 №-дээх дьиэтигэр ааспыт нэдиэлэҕэ Арассыыйа Үлэҕэ Дьоруойа, «Үлэ Албан аата» уордьан толору кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Уус Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Ю.Н. Прокопьев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Михаил Готовцев 80 сааһыгар анаммыт үөрүүлээх мунньах ыытылынна.
Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, үбүлүөйү тэрийэр хамыыһыйа салайааччыта Сергей Местников үлэни өрө туппут ытык киһини, Үлэ Дьоруойун 80 сааһынан эҕэрдэлиир киниэхэ улахан чиэс буоларын эттэ.
– Тыа хаһаайыстыбата биһиэхэ норуот хаһаайыстыбатын биир сүрүн салаата, төрүт үгэспит, култуурабыт уонна туруктаах олохпут төрдө буолар. Дьэ бу эйгэҕэ Михаил Николаевич бүтүн олоҕун анаата, ону үүнэр сүһүөх эдэр ыччат биллин-көрдүн, холобур оҥоһуннун диэн, Үлэ Дьоруойун 80 сааһын бэлиэтиир дьаһаллар өрөспүүбүлүкэ таһымынан ыытыллаллар. Иитэр-үөрэтэр тэрилтэлэргэ көрсүһүүлэр, куонкурустар тэриллэллэр. Михаил Николаевич олоҕун, үлэтин сырдатар кинигэ оҥоһуллар. Сайын ыанньыксыттар өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэрэ «Удьуор» хаһаайыстыба баазатыгар буолуоҕа, – диэтэ Сергей Местников уонна Бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Николаев сырдык аатыгар оҥоһуллубут «Өрөспүүбүлүкэ албан аатыгар уонна туһатыгар» диэн бочуоттаах бэлиэни туттарда.

Ураты үлэһиттэр

Ил Түмэн Бэрэссэдэтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков мэлдьи буоларын курдук, дириҥ ис хоһоонноох этиини оҥордо:
– Биһиги бүгүн дьиҥнээх үлэ киһитин чиэстиибит. Михаил Николаевич оскуоланы бүтэриэҕиттэн күн бүгүнүгэр диэри, ол эбэтэр 64 сыл устата, илиитин араарбакка төрөөбүт дойдутугар ынах сүөһүнү иитиигэ үлэлии сылдьар. Ол тухары үрдүк көрдөрүүлээх, таһаарыылаах үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ бүттүүнэ ытыктыыр, киэн туттар сөҕөр-махтайар киһитэ буолла!
Ытыктабыллаах Михаил Николаевич, эйигин бүгүҥҥү үөрүүлээх күҥҥүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) уонна тус бэйэм ааппыттан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин.
Биһиэхэ тыа хаһаайыстыбатыгар, чуолаан ынах сүөһүнү иитии салаатыгар, алта Үлэ Дьоруойа баар. Бастакынан 1957 с. Елизавета Бурцева Социалистичекай Үлэ Дьоруойа буолбута. Уус Алдан улууһун Бэрт Ууһун нэһилиэгэр, «Победа» холкуоска 25 сыл ыанньыксыттаабытын тухары 264 ынаҕыттан 257 ньирэйи ылан, биири да энчирэппэккэ туттарбыта, үүтү ыаһыҥҥа сыллата үрдүк көрдөрүүнү ситиспитэ. Сэмэнтээл боруода сүөһү саҥа тарҕатыллан эрэр кэмигэр, «Чирэпчи» сайылыкка ынаҕын ахсыттан 3 400 киилэни ыабыта. Иккиһинэн Бүлүү Бөкчөҥөтүттэн төрүттээх, Тулагы Киллэм холкуоһун ыанньыксыта Варвара Трофимова куорат таһынааҕы хаһаайыстыбаларга бастакынан үс тыһыынчалах кирбиини ылан, 1960 с. бу үрдүк аатынан бэлиэтэммитэ. Ити курдук өр сылларга чыпчаал көрдөрүүлэри ситиһэн, Бүлүү улууһун Уотту нэһилиэгиттэн ыччат сүөһүнү көрөөччү Петр Протопопов 1966 с., Уус Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгиттэн ыанньыксыт Анастасия Копырина 1973 с., Амма улууһуттан ыанньыксыт Петр Яковлев 1976 с. Социалистичекай Үлэ Дьоруойа буолбуттара. Ол кэнниттэн ынах сүөһүнү иитиигэ 40-ча сыл устатыгар Саха Сириттэн кимиэхэ да бу аат иҥэриллибэтэҕэ. Ити тоҕото өйдөнөр, 1980-с сыллар иккис аҥардарыттан саҕалаан араас уларыйыы-тэлэрийии барбыта, сопхуостар эстибиттэрэ, үлэ дьоно сыаналаммат буолбуттара. Ол эрээри, Михаил Готовцев туппут илиитин ыһыктыбакка, аймахтарын түмэн, 1994 с. «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыбатын тэринэн, сопхуос саҕанааҕы кирбиитин чиҥэтэн, өссө үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэн, 2014 с. Арассыыйаҕа бастакынан ынах сүөһүнү иитиигэ Үлэ Дьоруойун үрдүк аатын ылбыта!
Иккиһинэн, өр сылларга «Лена» сопхуоска дириэктэрдээбит, кэлин райсэбиэккэ бэрэссэдээтэллээбит Степан Охлопков бэйэтин ахтыытыгар суруйбутунан, кураанынан аатырар илин эҥээр улуустартан саамай кураайылара – Уус Алдан. Дьэ бэйэҕит санаан-сыаналаан көрүҥ, өрөспүүбүлүкэҕэ ынах сүөһүнү иитиигэ алта Дьоруойтан үһэ айылҕа тараҥнаппатах улууһун дьоно!
Үсүһүнэн, Михаил Николаевич Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүгэр үөрэнэ сылдьыбыта, үһүс куурус кэнниттэн төннөн кэлбитэ. Үнүстүүккэ ылбыт билиитигэр тирэҕирэн, силиэксийэлиир үлэнэн дьарыктанан, 40 сыл устатыгар үрдүк бородууксуйаны биэрэр, тымныыны тулуйар гольштин-фриз боруода сүөһүнү ууһатан тарҕатыыга үлэлиир. Ол эрээри, хаһаайыстыбата племенной ыстаатыһы ыла илик, гольштин-фриз ыарыыны уйбат, тымныыны тулуйбат диэн утарсааччылар бааллар. Дьиҥинэн аан дойдуга, ол иһигэр Арассыыйаҕа, биир саамай тарҕаммыт боруода. Көрүүтүн-истиитин таптахха, биһиэхэ да бу боруодаттан элбэх эти-үүтү ылыахха сөбүн Михаил Николаевич бэйэтин харытын күүһүнэн дакаастаата. Тустаах биэдэмистибэ ону болҕомтоҕо ыларыгар этэбин, – диэтэ итиэннэ үбүлээргэ Ил Түмэн Махтал суругун туттарда.

Тандаттан түөрт дьоруой

Албан аатырбыт «Алеша» тааҥка наводчига, Арассыыйа Дьоруойа, Москубатааҕы үп үнүбэрсиэтин иккис кууруһун устудьуона Алексей Неустроев Танда нэһилиэгиттэн түөрт дьоруой тахсыбытын бэлиэтээтэ. Ол курдук, кырасдааныскай сэрии дьоруойа Гаврил Егоров, Аҕа дойду сэриитин дьоруойа Владимир Лонгинов ытык Танда сиригэр биһиктэрин ыйаабыттар.

– Михаил Николаевич биһиги киэн туттуубут, холобур оҥостор ытык киһибит буолар. Өр сыллаах, үрдүк көрдөрүүлээх үлэтэ сиэрдээхтик сыаналанан, киниэхэ Үлэ Дьоруойун үрдүк аата иҥэриллибититтэн биир дойдулаахтара, тандалар, олус үөрбүппүт-көппүппүт. Михаил Николаевич дьоҥҥо мэлдьи сүбэлии-амалыы сылдьар, кинини кытары сэһэргэһэр мэлдьи интэриэһинэй, – диэтэ.

Үлэҕэ ситиһии кистэлэҥэ туохханый?

Саха Сиригэр эрэ буолбакка, Уһук Илиҥҥэ, саҥа Арассыыйаҕа тыа хаһаайыстыбатыгар бастакынан Үлэ Дьоруойун үрдүк аата иҥэриллибит ыанньыксыкка биэдэмистибэлэр салайааччыллара, араас сылларга алтыспыт доҕотторо, үлэ бэтэрээннэрэ истиҥ-иһирэх тылларын анаатылар. Түмүккэ Михаил Николаевич Готовцев маннык эттэ:
– Бу туран эргитэ санаатахпына, пиэрмэҕэ бииргэ үлэлээбит дьоммуттан миигиттэн аҕа саастаахтара билигин суохтар. Бары бараахтаабыттара... Бэйэм туспунан кылгастык кэпсээтэхпинэ, холкуос ыанньыксыта ийэттэн күн сирин көрөммүн, оҕо сааһым пиэрмэҕэ ааспыта. Онон, кыра эрдэхпиттэн ыанньыксыт буолуом диэн ырабын толороммун, биир таммах көлөһүммүн атын сиргэ тохпотум, аҥардас Тандам туһугар, Убаһалаах алааспыттан арахсыбакка үлэлии сылдьабын. Уларыта тутуу сылларыгар, сопхуос эстибитин да кэнниттэн, идэбин уларыппатаҕым, ити гынан баран, ыанньыксыт буоларбын туоһулуур докумуонум суох. Бу 80 сааспар төрөөбүт-үөскээбит дойдутун таптыыр, үлэни өрө тутар киһи хаһан баҕарар ситиһиилээх буолар эбит диэн толкуйга кэллим.
Племенной үлэ суолтата улахан, аан дойдуга сэмэнтээлтэн саҕалаан, араас боруоданы үөскэппиттэрэ, биһиэхэ сопхуос саҕана сэмэнтээл боруода саха сүөһүтүн тупсарбыта. Сыл устата сэмэнтээлтэн, холмогортан 5-6 тыһыынча киилэ үүт ыанар буоллаҕына, сэмэнтээли кыһыл гольштин-фриз боруоданан, оттон холмогору хара гольштин-фриз боруоданан тупсаран, Арассыыйа олохсуйбут көрдөрүүнү лаппа аһарда, эти-үүтү экспортка таһаарда. Сахалар да онтон хаалсыбатарбыт сөп этэ. Онон сүөһүнү иитиигэ ылсыбыт ыччаттар сүөһү боруодатыгар, племенной үлэҕэ болҕомто уураллара, онно анаан өйдөтөр-сырдатар үлэ ыытыллара наада. Үбүлүөйбүнэн эҕэрдэдии кэлбиккит иһин барыгытыгар махтанабын, дьоллоох олоҕу баҕарабын.

Хаартыска: Анна Сергучева, Саргын Скрябин.