Уопсастыба

Олортон бэрт аҕыйаҕа Сиргэ дьайар, кутталы үөскэтэр, тутуулары урусхаллыыр. Атын үгүһүн киһи билбэт, анал прибордар (сейсмографтар) эрэ бэлиэтииллэр. Сир дьигиһийиитин күүһүн көрдөрөр шкалалар бааллар. «Рихтер магнитудата» диэн омуктарга, биһиэхэ 12 бааллаах шкала ылыллыбыта. Итиннэ араастаһыы баар, холобур, Индонезияҕа 7,5 магнитудалаах хамсааһын буолбутун тэлэбиисэргэ көрдөрдүлэр. Ити биһиги шкалабытынан 8-9 баал буолуон сөп, биир-икки бааллааҕы киһи билбэт, прибор эрэ бэлиэтиир. Үс бааллааҕы сорохтор билиэхтэрин сөп, онтон үөһээ бааллаахтар араас алдьаныылары таһаараллар. Холобур, 8-12 баалга араас тутуулар, дьиэ-уот урусхалланар.
Аны сир хамсаан баран тута уоскуйбат, хаттаан дьигиһийтэлиир, сорох түбэлтэҕэ ол үс-түөрт сыл устата биллэр. Камчааткаҕа сир хамсаабыта хас да ый буолла да, сотору-сотору хатыланарын истэ олоробут.
Учуонайдар сир хамсааһынын үөрэтэллэригэр сир шарын сейсмическэй оройуоннарга, курдааһыннарга араартаабыттара. Билигин онон сирдэтэн кэтээн көрүүнү оҥороллор, араас учаастактарга сейсмическэй ыстаансыйалары үлэлэтэллэр. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр бу хайысха сайдан испитэ, 1991 сыллаахха 22 сейсмическэй ыстаансыйа баара, онтон 13 хаалла диэбиттэрэ, билигин төһөтө ордон үлэлиирэ биллибэт. Сейсмическэй ыстаансыйалар икки ардылара 200-600 км., дьиҥинэн 60-70 км. буолуохтаах. Сир тутулун, геологияны кытары сибээсээх буолан, Геология үнүстүүтүгэр уонна Арассыыйа Билимин акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатыгар үтүөкэннээх сейсмолог-учуонайдар үлэлээн ааспыттара. Олортон, билэрдии, Б.М. Козьмины, В.С. Имаевы, А.Ф. Петровы уонна А.Г. Ларионовы ааттаталыыбын. Кинилэри билигин улахан таһымнаах исписэлиис С. Шибаев солбуйан үлэлиир дииллэр.
Алдьатыылаах сир хамсааһыннара
Сир хамсааһына айылҕа алдьатыылаах быһылааннарыттан саамай кутталлааҕынан биллэр. Былыргы Египеккэ уонна Вавилоҥҥа дьон сиэри-туому кэһэрин, аньыыны-хараны оҥорорун иһин, Айыы Тойон Таҥара өһөөн сири хамсатар, накаастыыр дииллэрэ. Сир алдьатыылаах хамсааһынын сороҕун да ааттаатахха, киһи дьулайар быһылаана ойууланар.
Сир хамсааһыныттан 1948 сыллаахха Ашхабадка (Туркмения) -- 150 тыһ. киһи, 1976 сыллаахха Таншань куоракка (Кытай) -- 655 тыһ. киһи, 1988 сыллаахха Спитаккка (Армения) -- 25 тыһ. киһи, Кобэ куоракка (Япония) -- 5200, Нефтегорскайга (Сахалин) – 1989 киһи өлбүтэ, куораттар урусхалламмыттара. Нефтегорскайы туталларыгар улахан алҕастар оҥоһуллубуттарын туһунан хамыыһыйа быһаарбыта. 1970-с сс. Хонсю арыыга (Япония) 7 бааллаах сир хамсааһыныгар икки киһи өлбүт, сүүсчэкэ киһи эмсэҕэлээбит. Онно киһи ахсаана элбэҕин учуоттаатахха, сиэртибэ суоҕун кэриэтэ. Аҕыйах сыллааҕыта Фукусима атомнай ыстаансыйатын да ылан көрдөххө, содула халымырын, Чернобыльга буолбут саахалга тэҥэ суоҕун ыйаллар. Сир хамсааһынын сабаҕалыыр аһары уустугун этэллэр эрээри, кытайдар манна да бастыҥнар: 1970-с сс. биир сиргэ улахан сир хамсааһына буоларын эрдэттэн таайан, ол таһынааҕы куорат олохтоохторун көһөрбүттэр, куорат урусхалламмыт да, киһи эмсэҕэлээбэтэх.
Оттон биһиэхэ
Саха Сиригэр 40-тан тахса сыл устата 25 000 кэриҥэ сир хамсааһынын бэлиэтээбиттэр, олортон 50-а сууһарыылааҕын этэллэр. Өрөспүүбүлүкэ территориятын икки сейсмическэй курдааһын быһа охсон ааһар: «Аартыка-Азиатскай» – Герландияттан Хотугу муустаах муоранан Өлүөнэ төрдүнэн Камчааткаҕа тиийэ барар итиэннэ «Байкал-Становой» – Байкал күөлтэн илин диэки Өлүөхүмэ сирин ааһан Охотскай муораҕа тиийэр. Маннык курдааһыннар Арассыыйаҕа да, аан дойдуга да суохтар.
Учуонайдар Саха Сиригэр 1,5 мөл. кв. км., ол аата өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун аҥаарын кэриҥин сир хамсыыр кутталлаах зонатыгар киллэрэллэр. 12 баллаах шкалаттан 6-9 бааллаахтара биһиэхэ үгүстүк буолуталаабыттар. Кутталлаахтарынан 16 улуус сирин ааттыыллар. Олорго Абый, Алдан, Анаабыр, Булуҥ, Дьааҥы, Ленскэй, Нерюнгри, Өймөкөөн, Өлүөхүмэ, Дьокуускай куорат, о.д.а. киирэллэр.
Саамай улахан сир хамсааһынын бигэргэппиттэрэ баар: Булуҥҥа 1927-1928 сс. 9-10 бааллаах сир хамсааһына буолбут. Дьигиһийии күүһэ бэрт буолан, 500 км. тиийэ биллибит.
1958 с. тохсунньу 5 күнүгэр Өлүөхүмэ орто тардыытыгар буолбут сир хамсааһына 9 бааллаах дэнэр. Сир хайа ыстаныыта, хайаттан көһөҥө таас сууллуута бэлиэтэммит. Итинник сир хамсааһына Өлүөхүмэ орто тардыытыгар (хаҥас салаата Чебаркас) 1958 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр хатыламмыт. Таас сууллуута, сир хайа ыстаныыта, ону таһынан ойуур маһын охтуута бэлиэтэммит. 1967 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр Өлүөхүмэ орто тардыытыгар, Таас Үрэх салаатыгар, 9-10 бааллаах сир хамсааһына буолбут. Хайаттан таас сууллуутуттан, мас охтуутуттан ураты Өлүөхүмэ өрүскэ уонна салаатыгар Таас Үрэххэ муустара хайыта баран миэстэтигэр хамсаан барбыттар. Бу -- тохсунньу томороон тымныытыгар! Арыый чугас бөһүөлэктэргэ ыаллар дьиэлэрин эркиннэрэ уонна оһохторо хайыта ыстаммыт.
1971 с. ыам ыйын 18 күнүгэр Өймөкөөн улууһун Аартыгын диэки сир хамсааһына буолбут. Индигиир уҥа салаата Ньара өрүскэ элбэх хайаттан сууллууну таһаарбыт. Аартык, Дьэлээҥкир, Буруустаах, Озернай бөһүөлэктэргэ уонна Ньара Шумнай диэн салаатыгар 7-8 бааллаах сир хамсааһына буолбут. 1979 с. от ыйын 13 күнүгэр Хаҥалас боротуохатыгар Рихтер шкалата көрдөрбүтүнэн, 4.5 магнитулалаах (ССРС шкалатынан – 5-6 баал) сир хамсааһына бэлиэтэммит. 1989 с. муус устар 20-гэр Саха Сирин соҕуруу өттүгэр, Өлүөхүмэ өрүс Тунгурча диэн салаатыгар 8 бааллаах сир хамсааһына буолбута. Хайаттан көһөҥө таастар сууллубуттар, оннооҕор муус устар ыйга, Тунгурча мууһа хамсаан уста сатаабыт. Саха Сирин территориятын аҥаарыгар биллибит бу хамсааһын күүһүн сейсмологтар Спитакка (Армения), Нефтегорскайга (Сахалин), Кобэҕа (Япония) буолбуттарга тэҥнииллэр. Киһи олорбот сиригэр, ыраах сир хамсаан абыраатаҕа.
Дьокуускай оройуонугар сир хамсааһына куруутун буоларын бэлиэтииллэр. Бастакы бэлиэтээһини 1779 с. оҥорбуттар эбит да, төһө күүстээҕин ыйбатахтар. 1849 с. дьигиһийиини 3-4 бааллаахха тэҥнээбиттэр. Ол Өлүөхүмэҕэ уонна Бүлүү оройуоннарыгар тиийэ биллибит. Дьокуускайга Таҥара дьиэтин тутаары тааһынан акылаат бэлэмнээбиттэрэ алдьанан, атын сиргэ көһөрбүттэр. Геологтар уонна сейсмолог учуонайдар этэллэринэн, Табаҕа тумсуттан Хаҥалас тумсунан, мырааны кыйа, аллараа сир хайа ыстаныыта баар. Онтубут кэмиттэн кэмигэр уһаты-туора, үөһээ-аллараа сыҕарыҥнаан ылар үһү. Бу эргин буолбут сир хамсааһыннарын итини кытта сибээстииллэр.
Түмүк
Б. Козьмин 15 сыллааҕыта, 16-лыы этээстээх дьиэлэр тутуллуохтарын иннинэ, биэрбит интервьюта интэриэһинэй. Онно Дьокуускайга 7 бааллаах сир хамсааһына буоллаҕына, таас дьиэлэртэн туох да хаалбатын ыйар. Мас да дьиэлэр эргэрэннэр, итини тулуйбаттарын, Дьокуускай сөҥүү боруодаҕа турарын, билиҥҥитэ ирбэт тоҥмут быыһыырын, онтубут да ирэн эрэрин этэр.
Ил Түмэн 1999 с. кулун тутар 31 күнүгэр таһаарбыт 123-2 №-дээх уурааҕар «Дьокуускай куоракка олорор дьиэ-уот пуондатын уонна олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар эбийиэктэр туруктарын кутталлаахтарынан ааҕар наада» диэн суруллубутун эптэххэ, киин куораппыт тутула мөлтөх. Тулалыыр эйгэҕэ олус кутталлаах атомнай ыстаансыйаны тутаары сирин талыыга ураты болҕомто ууруллуохтаах.
Ааспыт сыл Ил Дархан Айсен Николаев Владивосток пуорумугар Алдан салаатыгар ГЭҺ-и туттаран, Уһук Илини электроэньиэргийэнэн хааччыйарга сөбүлэһэн кэлбитэ. Ол аата, урукку бырайыактарын тилиннэрдилэр. Оччотооҕу бырайыагынан, Канку ыстаансыйатын плотинатын үрдүгэ 270 м (Бүлүү ГЭС плотинатын үрдүгэ 70 м) этэ. Сир хамсыыр түбэлтэтигэр итиччэ үрдүк плотинаҕа мунньуллубут уу тоҕу барыытын содула үөрэтиллиэхтээх. Саха Сирин арҕаа өттүгэр сир кыратык хамсыыр, «чуумпу» дэнэр. Ол үрдүнэн, учуонайдар Мирнэйгэ, Айхалга, Удачнайга баар дириҥ карьердар уонна Бүлүү муората сири хамсатыахтарын сөп дииллэр.
Онон, сир хамсааһынын бырабыыталыстыба, норуот дьокутааттара, тустаах исписэлиистэр эрдэттэн болҕомтоҕо ылаллара хайаан да наада.

Хаартыска: Владимир Григорьев.