Уопсастыба

Бааһына иэнэ сыллата кэҥэтиллэр

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ иһитиннэрэринэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн, бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, быйыл ыһыы үлэтэ 52,6 тыһ. гектар иэннээх бааһынаҕа ыытыллар. Көрүҥнэринэн ыллахха, бурдук 12,3 тыһ. гектарга, сүөһү сиир култуурата 32,4 тыһ. гектарга ыһыллар, хортуоппуй 6,4 тыһ. гектарга, оҕуруот аһа 1,4 тыһ. ектарга олордуллар. Ону таһынан, 7,4 тыһ. гектар бааһына паарданар.
Санатан эттэххэ, былырыын ыһыы үлэтэ 51,1 тыһ. гектарга барбыта, ол иһигэр, бурдук 11,8 тыһ., сүөһү сиир култуурата 31,6 тыһ. гектарга ыһыллыбыта, хортуоппуй 6,3 тыһ., оҕуруот аһа 1,3 тыһ. гектарга олордуллубута. 2024 сылы кытары тэҥнээтэхэ, 2025 сылга бурдук ыһыыта 800, сүөһү сиир култууратын ыһыыта 700, хортуоппуйу олордуу 200, оҕуруот аһын олордуу 100 гектарынан кэҥэтиллибитэ, барыта 7,2 тыһ. гектардаах сир паардаммыта. Ити курдук, бааһына иэнэ сыллата кэҥэтиллэр. Дьэ бу ыһыыттан аны күһүн баалабайынан 14 тыһ. туонна бурдугу, 76 тыһ. туонна хортуоппуйу уонна 29 тыһ. туонна оҕуруот аһын хомуйар сорук турар.
Биирдиилээн улуустарынан көрдөххө, бурдукка улахан былааннаахтарынан буолаллар: Амма улууһа (3 863 гектар), Хаҥалас (2 231 гектар), Мэҥэ Хаҥалас (1 680 гектар), Уус Алдан (1 466 гектар), Өлүөхүмэ (808 гектар). Бөдөҥ хаһаайыстыбалар эбиэс, подсолнух, вика, кукуруза, Судан отун курдук үүттүгэннээх култууралары ыһаннар, сиилэс уонна сенаж бэлэмнииллэр. Онон сүөһү сиир култууратын Амма улууһа – 4 709, Хаҥалас – 3 705, Мэҥэ Хаҥалас – 3 217, Таатта – 2 470, Ньурба – 1 981, Уус Алдан – 1 880, Сунтаар -- 1 873, Чурапчы – 1 731, Нам – 1 659 гектарга ыһар сорудахтаахтар.

Ханнык баҕарар култуура Сир ийэ иҥэмтиэлээх эттиктэрин иҥэринэн торолуйа үүнэн тахсар, ол иһин бааһына сирин быйаҥнаах араҥатын сыллата уоҕурдуунан байытар ирдэнэр. Ыам ыйын 22 күнүнээҕи чахчынан, бааһыналарга 9 286 туонна органическай уоҕурдуу киллэриллибит.
Ону таһынан, 203 тыһыынча кв миэтэрэ иэннээх тэпилииссэ бүрүллүбүт, ыһыыга туһаныллар тыраахтар 76 %-а, сири таҥастыырга туттуллар агрегат 87 %-а өрөмүөннэнэн бүппүт.
Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, ыһыы үлэтигэр барыта 932 тыраахтар үлэлиир, 255 сиэйэлкэ итиэннэ 632 сири таҥастыыр тэрил туттулла сылдьар.

Туруктаах үүнүү мэктиэтэ 

Сиэмэҕэ наадыйар хаһаайыстыбалары кииннээн хааччыйарга «Туймаада ҮАПК» аахсыйалаах уопсастыба уонна «Якутагротрейд» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ үлэлииллэр. Билиҥҥи туругунан, кинилэр 805,5 туонна бурдук сиэмэтин (85 %), 716 туонна сүөһү сиир култууратын сиэмэтин (69 %) итиэннэ 449 туонна минеральнай уоҕурдууну (64 %) дуогабардаспыт хаһаайыстыбаларыгар тиэрдибиттэр.
Маны таһынан 839,5 туонна сиэмэ хортуоппуйу хааччыйарга дуогабардаспыттарыттан 68,5 %-ын, эбэтэр 8479,5 туоннаны өрөспүүбүлүкэ таһыттан аҕалан, тустаахтарга тиксэрбиттэр. Хаалбыт сиэмэ уонна уоҕурдуу уу суолунан аҕалыллыахтаах, холобур, билигин 68,5 туонна сиэмэ хортуоппуй айаннаан иһэр.

Амма улууһугар «Амматааҕы» аахсыйалаах уопсастыба (салайааччы Роман Спасьев), Уус Алдан улууһугар «Биэттэ-Агро» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ (салайааччы Василий Сивцев) уонна Дмитрий Илларионов салайар бааһынай хаһаайыстыбата бурдук сиэмэтигэр идэтийэллэр. Саха Сирин тыйыс усулуобуйатыгар таһаарыллыбыт, оройуоннаммыт сэлиэһинэй «Туймаада», ньэчимиэн «Тамми», «Быйаҥ», эбиэс «Виленскэй» суортарын элбэтэн тарҕатарга утумнаахтык үлэлииллэр. Ол түмүгэр, сыллата туруктаах үүнүүнү ылаллар, ыһыы сиэмэтинэн бэйэлэрин улуустарын толору хааччыйаллар, ону таһынан, хаһыс да сылын атын улуустарга көмөлөһөллөр.
– Арассыыйа үрдүнэн дойдуга силиэксийэлэммит, тустаах кэрискэҕэ киллэриллибит эрэ үүнээйи (бурдук, от, хортуоппуй, оҕуруот аһын уо.д.а.) суортарын ыһар ирдэбил туруорулунна. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит бу хайысханан күүскэ үлэлэһэр. Онуоха бурдук сиэмэтигэр идэтийбит хаһаайыстыбалар уонна «Наука» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ тирэх буолаллар. Кинилэр таһаарыылаах үлэлэрин түмүгүнэн, бурдук сиэмэтин 80 %-а, сүөһү сиир култууратын 76,6 %-а олохтоох сиэмэ буолар. Өрөспүүбүлүкэ таһыттан подсолнух, кукуруза, горох уонна Вика курдук сүөһү сииригэр аналлаах, биир сыллаах култууралар сиэмэлэрэ киллэриллэллэр. Билигин хаһаайыстыбалар сиик саптарыытын бүтэрэн, бурдуктарын ыһа сылдьаллар. Ыһыыны бастакынан Уус Алдан улууһа саҕалаата. Дьыл хаамыытынан көрдөххө, сайын кураан буолар чинчилээх, онон хаһаайыстыбалар бааһына сиигин көтүппэт туһугар сыралаһан үлэлии-хамсыы сылдьаллар, – диир «Сиртэн үүнээйини ылыы, мелиорация уонна тыа хаһаайыстыбатын уунан хааччыйыы управлениета» судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтин сиэмэҕэ, сүөһү аһылыгар уонна суортары чинчийиигэ салаатын салайааччы, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата Елена Владимирова.

Кэлим тиһигинэн

Быйыл кыһын икки тэрилтэ (Мелиорация уонна тыа хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сирдэри уунан хааччыйыы управлениета итиэннэ Сири оҥоруу сулууспата) бииргэ холбонон, «Сиртэн үүнээйини ылыы, мелиорация уонна тыа хаһаайыстыбатын уунан хааччыйыы управлениета» судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтэ тэриллибитэ. Салайааччынан бу иннинэ мелиорация управлениетын салайбыт Дмитрий Махаров анаммыта.
Саҥа тэрилтэ бааһына үлэтин былааннааһынтан саҕалаан, гидротиэхиньиичэскэй тутуулары (быһыттары, нүөлсүтэр ситимнэри) туһаныыга диэри, сиртэн үүнээйини ылыы үлэтин-хамнаһын барытын кэлим тиһиккэ киллэриэхтээх. Хас биирдии түһүмэҕинэн үлэ көдьүүһүн үрдэтэр, бородууксуйаны оҥоруу көрдөрүүтүн тупсарар дьаһаллары иилээн-саҕалаан тэрийэн ыытыахтаах. Инньэ гынан, уруккуттан баар салаалары таһынан саҥалар баар буоллулар. Ол курдук, ыһыы сиэмэтигэр, сүөһү аһылыгар уонна суортары чинчийиигэ салаа салайааччынан М.Г. Саффронов аатынан Тыа хаһаайыстыбатын билим-чинчийэр үнүстүүтүн учуонайа Елена Владимирова ананан үлэтин саҕалаата.
Иккис саҥа салаа сыыппара технологиятыгар уонна улуустары кытары үлэҕэ ананна. Аныгы сыыппара технологиятын быһыытынан, хас биирдии хайысханан федеральнай судаарыстыбаннай иһитиннэрэр ситимнэр (ФГИС-тэр) оҥоһуллаллар. Ол курдук, сиргэ – ЕФГИС ЗСН (тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт сирдэр тустарынан кэлим федеральнай судаарыстыбаннай иһитиннэрэр ситим), сиэмэҕэ – «Семеноводство» ФГИС, бурдукка – «Зерно» ФГИС, пестицидтэргэ, уоҕурдууларга – «Сатурн» ФГИС. Судургутук быһаардахха, тустаах үүнээйи, сиэмэ, агрохимикат о.д.а. суорда, хаһан, ханна үүннэриллибитэ, хайдах хаачыстыбалааҕа, ханна атыыламмыта, эргитиллибитэ, туһаныллыбыта... барыта тустаах ситимнэргэ көстөр итиэннэ хонтуруолланар буолуохтаах. Бу салааны Анастасия Гермогенова сүрүннүүр.

Сир уустара күрэхтэһиэхтэрэ

Хаһаайыстыба сиртэн үүнээйини ылыытыгар сүрүн күүһүнэн агрономнар уонна мэхэньисээтэрдэр буолаллар. Агроном бааһынаны хайдах таҥастаан, хаһан, тугу, төһөнү ыһары былааннаан, үлэни-хамнаһы тэрийэриттэн, ону мэхэньисээтэрдэр хайдах толороллоруттан сааскы ыһыы, сайыҥҥы үүнүү, күһүҥҥү хомуур үлэлэрэ тутулуктаахтар. Дьэ ити иһин биһиги кинилэри «Сир уустара» диэн ааттыыбыт.
Былырыын агрономнар өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэрэ аан бастаан тэриллибитэ. Быйыл бэс ыйын 16-17 күннэригэр агрономнар күрэхтэһиилэрэ, бэс ыйын 24-25 күннэригэр мэхэньисээтэрдэр күрэхтэһиилэрэ ыытыллыаҕа. Кыайыылаахтар федеральнай таһымҥа өрөспүүбүлүкэ чиэһин көмүскүөхтэрэ. Куонкурус «Каадырдар» национальнай бырайыак чэрчитинэн, Сир уустара сатабылларын көрдөрөллөрүн, уопут атастаһалларын туһугар итиэннэ бу идэлэр суолталарын үрдэтэр соруктаах тэриллэр.

Хаартыскаҕа: Уус Алдан улууһун хаһаайыстыбалара. Елена Владимирова ыытта.