Уопсастыба

2005 с-ха СӨ бастакы президенэ Михаил Ефимович Николаев өйөбүлүнэн, улахан үлэ түмүгүнэн улуу Олоҥхобут Аан дойдуга чулуу айымньылар кэккэлэригэр киирэн, өрөспүүбүлүкэҕэ билигин улахан хамсааһын таҕыста. Олоҥхону нөҥүө норуот талаанын, айар дьоҕурун аан дойду билиннэ. Үйэлээх үгэстэрбитин сөргүтүүгэ, тарҕатыыга үрдүкү салалтабыт өйөбүлүнэн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн Олоҥхо бастакы (2006-2015 сс.) уонна иккис уон (2016-2025 сс.) сылларыгар киэҥ хабааннаах таһымнаах үлэ-хамнас былааннаахтык ыытыллара ситиһилиннэ.

Өрөспүүбүлүкэҕэ Олоҥхо икки уон сылын тухары Ил Дархан иһинэн үлэлиир Олоҥхо уон сылын тэрийэн ыытар “Олоҥхо» национальнай кэмитиэтин салайан үлэлэтэн, Өрөспүүбүлүкэҕэ Олоҥхо тыына улам тиллэн, олоҥхо эйгэтэ баар буолуутугар, үлэ барыта суолун-ииһин булан, таһымнаахтык  барыытыгар уонна Олоҥхо Ыһыаҕа төрүттэнэн, Олоҥхо Ыһыаҕын регламена бигэргэнэн, кэскиллээх үлэ саҕаланыытыгар саамай быһаарар оруолу ылбыт, олоҥхо эйгэтигэр үлэлээччилэргэ эрэллээх эркин, дурда-хахха, өйөбүл-тирэх буолар, үлэ ымпыгын-чымпыгын барытын төрдүттэн билэр, норуотун көмүскүүр кыахтаах, билиилээх-көрүүлээх, ылыннарыылаах тыллаах муударай салайааччыбытыгар Александр Николаевич Жирковка норуот махтала муҥура суох.

Норуот үрдүкү салалта ыытар таһымнаах үлэтин өйөөн, махтанан, кинилэр туруорар соруктарын – төрөөбүт тылбытын, култуурабытын, үйэлээх үгэстэрбитин, итэҕэлбитин, национальнай уратыбытын сүтэрбэккэ салгыы илдьэ сылдьыыга, ыччакка тиэрдиигэ, сиппэтэҕи ситэрэн, култуура, үөрэх, наука үлэһиттэрэ, өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһа бары биир сомоҕо буолан, үлэлээн кэллилэр. Өй-санаа тиийэринэн салгыы үлэлии турарга үтүө баҕаларын биллэрэллэр.

“Ытык Олоҥхоһут” түмсүү ытыктабыл бэлиэтинэн Александр Николаевичка махтал үтүө тылларын анаан, үйэлээх бэлэх туттардылар.

Арассыыйа президенэ В.В. Путин биллэрбит Норуоттар сомоҕолоһууларын, иллээхтик олорууларын сыла уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана А.С. Николаев Ыйааҕынан биллэриллибит Култуура сыла үлэни-хамнаһы ыытарга улахан тирэх буоллулар.

Олоҥхо Ыһыаҕа Кэбээйигэ «Үс өрүс тардыылаах, уу чалгый куттаах Кэбээйигэ – Саха Сирин тэбэр сүрэҕэр»  диэн анал ааттанан ыытыллыбыта мээнэҕэ буолбатах. Кэбээйи оройуона 1937 с. олохтонон, 1959 с. оройуоҥҥа чох, гаас хостооһуна күүскэ сайдан, оройуон киинэ Сангаарга көспүтэ. Кэбээйи улууһа Саха сирин хабыллар хаба ортотугар киэҥник-куоҥнук тайаан сытар. Сирин иэнэ – 107,8 тыһ. кв. км. Кэбээйи уратыта – кини ытык эбэлэрэ. Улуус элбэх ахсааннаах эбэлэрдээҕинэн аатырар. Быһа барыллаан барыта 22 тыһыынча күөллээх. Олортон Ньидьили, Сэбээн Күөл, Быраҥаатталаах, Сыалаах күөллэрэ харыстанар ураты күөллэр испииһэктэригэр киирбиттэр. Кэбээйи күөллэригэр  барыллаан  балык 31 араас көрүҥэ баара биллэр. Эбэлэр ордук эмис бөдөҥ соболорунан аатыраллар. Ньидьили эбэ Саха сирин биир саамай улахан күөлүнэн ааҕыллар. Бу күөлгэ сылга ортотунан 500-600 туоннаҕа тиийэ собо балыктана сылдьыбыта биллэр.

Онон уу култуурата, эбэлэргэ сүгүрүйүү, ытыктааһын Олоҥхо ыһыаҕын аһыллыытын дьүһүйүү биир сүрүн тиэмэтэ буолла. Олоҥхо Ыһыаҕын үөрүүлээх аһыллыыта тыһыынчанан киһи кыттыылаах олус уратытык, долгутуулаахтык ыытылынна. Хотугу уонна саха норуотун тылынан баайдара - эпос ис кэрэ күүһэ, оҕо-ыччат уобараһынан олоҥхо уһун үйэлэниитэ, көлүөнэлэр ситимнэрэ, хоту дойду дьоно айылҕалыын биирдэрэ, үгэстэрэ, дарыктара, олох араас ыарахаттарын туорууллара, итэҕэл, эпостар алтыһыылара олус табыллан, уратытык дьүһүйэн көрдөрүлүннэ.

Ыһыах чыпчаалын – алгыһы Кэбээйиттэн төрүттээх алгысчыт Винокуров Михаил Николаевич турукка киирэн, өбүгэлэр сиэрдэригэр-туомнарыгар олоҕуран, Дьөһөгөй айыы нөҥүө үрдүк Айыыларга тиэртэ. Үрдүк Айыылар алгыһы ылыммыт бэлиэлэрэ түһүлгэ үрдүнэн сып-сырдык халлааҥҥа айылҕа мааны көтөрдөрө күн сарыалыгар тэҥҥэ көтө-дайа сылдьыбыттара, Айыы итэҕэлэ ырааһа, дириҥ ис хоһооннооҕо көһүннэ.

Ыһыах аһыллыытын, сабыллыытын сиэрин-силигин ситэрэн, үрдүк таһымнаахтык ааһыытыгар далааһыннаах үлэни ыыппыт режиссердар Руслан Тараховскайга, Роман Дорофеевка, сценарист, научнай салайааччы Руслан Анисимовка, Олоҥхо Тыйаатырын салайааччытыгар Зинаида Андреевнаҕа, дьүһүйүүгэ кыттыбыт Олоҥхо тыйаатырын бары артыыстарыгар, элбэх ахсааннаах Кэбээйи олохтоохторугар, култуура үлэһиттэригэр, оскуола оҕолоругар  дириҥ махталбытын биллэрэбит.

Олоҥхо Ыһыаҕын биир сүрүн тутааҕа – Кэбээйи сиригэр-уотугар олоро сылдьыбыт олоҥхоһуттары киэҥ араҥаҕа таһаарыы, чинчийии үлэтин кэҥэтии буолла. Архыып матырыйаалларыгар суруллан хаалбытынан уонна кэлин эбии чинчийии түмүгүнэн Кэбээйигэ барыта 60-тан тахса олоҥхоһут олорон, ыллаан туойан ааспыта биллэр. Билиҥҥи туругунан үс толору суруллубут олоҥхо бэчээттэнэн кинигэ буолан таҕыста: I Лүүчүн (Баҕадьа) олоҥхоһута И.А. Николаев-Куоҕас Уйбаан «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхото “Саха Боотурдара” серияҕа 11-с томунан 2011 сыллаахха Е.Н. Протодьяконова бэчээккэ бэлэмнээһининэн күн сирин көрбүтэ. II Лүүчүн (Мастаах) олоҥхоһута Ф.С. Семенов - Кырса Сөдүөт «Биэ уола Бэйбэлдьийэ Тулаайах» олоҥхотун Олоҥхо научнай чинчийэр Института 2013 с-ха фольклорнай экспедиция тэрийэн, матырыйаал бөҕө хомуйан, научнай үлэһиттэр – М.Т.Сатанар, А.А.Борисова, Л.Н.Герасимова, С.Д.Львова, В.Н.Габышев “Кэбээйи фольклора” диэн дьоһуннаах кинигэҕэ киллэрэн, бэчээккэ таһаарбыттара. Бу олоҥхону быйыл туспа научнай издание быһыытынан Гуманитарнай чинчийии Институтун научнай үлэһиттэрэ бэчээккэ бэлэмнээбиттэрэ үп-харчы суоҕунан тахса илик. Уонна I Сииттэ олоҥхоһута А.С. Попов-Муотаан 1940 с. «Бэриэт Бэргэн» олоҥхотун бэйэтэ сурукка түһэрбитэ бэчээттэнэн тахсыбыта. Маны таһынан, саас ыытыллыбыт научнай-методическай кэмпириэнсийэ матырыйааллара бэчээккэ барарга бэлэмнэнэн сытар.

Кэбээйи улууһун мааны дьоно-сэргэтэ эрдэ ыытыллыбыт Олоҥхо Ыһыахтарын үтүө үгэстэрин тутуһан, 2026 сыллаахха Олоҥхо Ыһыаҕын Кэбээйи улууһугар ыытыы туһунан Ил Дархан ыйааҕа тахсыаҕыттан, бу ыллыктаах муударай  дьаһалы ытыктабыл бэлиэтинэн эппиэтинэһи ылынан, баһылык Иван Иванович Левин салалтатынан эрдэттэн бэлэмнэнии, тэрээһин үлэлэри сиэрдээхтик, олохтоохтук ыыттылар. Ол курдук, Олоҥхо Ыһыаҕын ыытыы регламенынан канону тутуһан, оҥоһуллубут сиэр-туом уонна Ыһыах тэрээһиннэрин ыытар үйэлээх тутуулар - Аал Луук Мас, Аар Баҕах, Алтан сэргэ, Ытык дуоҕа, Моҕол ураһа, түһүлгэҕэ киирэр Тойон Аан (аркалар), Олоҥхо түһүлгэтигэр анаан Туос ураһа, тупсаҕай оҥоһуулаах 2 балаҕан, сиэдэрэй көстүүлээх ураһалар, аал уот олоҕо, Олоҥхо Ыһыаҕын киин түһүлгэтэ, оһуохай, хомус, фольклор, хотугу норуоттар, уустар түһүлгэлэрэ, хорчуопка, ыалдьыттары көрсөр нэһилиэктэр уонна оҕо площадката  уо.д.а. Вячеслав Яроев салалтатынан тарбахтарыгар талааннаах уус дьон түмсэн, санааларын ууран оҥорбуттара тута харахха быраҕыллар. Маны сэргэ, ыһыахтыыр түһүлгэҕэ уу, уот  тардыллыбыта, түһүлгэлэри киэргэтии, үлэлииргэ усулуобуйаны тэрийии үлэтэ бары өттүнэн бэрткэ ыытыллыбытын бэлиэтии көрдүбүт.

Баараҕай тутуулаах, кэрэ көстүүлээх Ыһыах түһүлгэтэ – Уһун Хонуу кэлэр да өттүгэр төрүт үгэстэри, духуобунай баайбытын сайыннарыыга, норуоту сомоҕолооһуҥҥа улахан суолтаны ылан, инники сайдыыга тирэх буола турарыгар эрэнэбит.

Ыһыах ыалдьыттара, тэрийээччилэрэ бары даҕаны Олоҥхо Ыһыаҕын дириҥ ис хоһоонноох киэҥ программатынан араас сонун тэрээһиннэргэ санаабыт көтөҕүллэн сырыттыбыт, үөрэ-көтө үлэлээтибит. Бары түһүлгэлэргэ эппиэттээх дьон анананнар, түһүлгэлэр үөрүүлээх аһыллыылара тэрээһиннээхтик ыытыллан, үрдүкү салалтаттан, депутаттартан кыттыыны ылан, эҕэрдэлээн, бары түһүлгэлэр таһымнаахтык үлэлээтилэр. Үс күн устата олоҥхоһуттар, норуот талааннаахтара кэрэ көстүүлээх “Уһун Хонуу”  түһүлгэтин олоҥхо сэһэнинэн, ырыанан-тойугунан толорон кэбистилэр. Олоҥхо Ыһыаҕа үрдүк таһымнаахтык, дириҥ ис хоһоонноохтук ааһыытыгар санааларын ууран, киэҥ программалаах бары тэрээһиннэри тэрийбит, көмөлөспүт, күөн-күрэстэр түһүлгэлэригэр үлэлииргэ усулуобуйаны бары өттүнэн тэрийбит күндү-мааны Кэбээйибит дьонугар-сэргэтигэр Ыһыах ыалдьыттарын, тэрийсээччилэрин ааттарыттан истиҥ махталбытын уонна сүгүрүйүүбүтүн тиэрдэбит.

Өрөспүүбүлүкэ улуустарын дэлэгээссийэлэрэ бэрткэ тэринэн кэлэн, баҕа өттүлэринэн Ыһыах түһүлгэлэрин аһыллыытыгар, ыытыллыытыгар күүс-көмө буолбут, Ыһыаҕы киэргэппит күндү дьоммутугар, истиҥник махтанабыт. Салгыы бииргэ үлэлииргэ эрэлбитин биллэрэбит.

Ыһыах иннинээҕи күн, от ыйын 3 күнүгэр 15 чаастан мааны көстүүлээх Моҕол ураһаҕа Кэбээйи улууһун баһылыга Иван Иванович Левин Олоҥхо Ыһыаҕын ытык ыалдьыттарын - олоҥхоһуттары, Ыһыахха кыттыыны ыла кэлбит норуот талааннаахтарын анаан-минээн остуол тэрийэн көрсөн, күндүлээтэ-маанылаата, олоҥхоһуттарга 10-нуу тыһ.солк харчыны туттарда, эҕэрдэ истиҥэ этилиннэ. Көрсүһүүгэ Олоҥхо  Ыһыаҕын өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрийэр кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Сергей Васильевич Местников кыттыыны ылла, ыһыах ыалдьыттарыгар анаан санаатын үллэһиннэ.

Ити күн 20 чаастан Туос ураһа таһыгар Олоҥхо Ыһыаҕын сүрүн түһүлгэтин - Олоҥхо түһүлгэтин үөрүүлээх аһыллыытын сиэрэ-туома үрдүк таһымнаахтык ыытылынна. Олоҥхо түһүлгэтин үөрүүлээх аһыллыытыгар Олоҥхо Ыһыаҕын өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрийэр кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ С.В. Местников, СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ А.И. Ноев уонна Ыһыах Ытык ыалдьыттара – олоҥхоһуттар Туос ураһаҕа бастакынан ыҥырыллан киирэн, Туос ураһа үйэтэ уһаатын, тирэхтээх буоллун, тыына сылаас буоллун, Кэбээйи кэскилигэр үлэлээтин, ыччаттары түмэр, иитэр алгыстаах түһүлгэ буола турдун диэн аал уокка сүгүрүйдүлэр, онтон ураһаны тоҕус өттүттэн тахсан, ытык ыалдьыттар кымыстаах чороонунан үтүө тыын мэлдьи аргыстаһа сылдьарын туһугар, сир-дойду иччитин күндүлээтилэр, арчылаатылар. Ытык Кэбээйи сирин-дойдутун иччилэрэ туора харахтарынан көрбөтүннэр, олоҥхобут тыла-өһө тахсыылаах буоллун диэн аал уот иччититтэн көҥүл ылыы сиэрин-туомун олоҥхоһут, алгысчыт Петр Максимович Тихонов, оҕо-ыччат толорооччуларынан арыаллатан тахсан, сиэрин ситэрдэ. Кэбээйиттэн 9 олоҥхону толорор уолаттар тахсан, быһа тардан толорон иһитиннэрдилэр. Оҕолорбут дьоҕурдара, талааннара үйэлэргэ салҕанан бара турдун, олоҥхолооһун үгэстэрэ сайда турдун диэн, Ытык олоҥхоһуттар уолаттарга кинигэ буолан тахсыбыт олоҥхолору бэлэх ууннулар. Сиэр-туом сиппитин кэннэ, С.В. Местников, А.И. Ноев норуот талааннаахтарыгар, ыһыах ыалдьыттарыгар эҕэрдэ тыл истиҥин анаатылар. Кэбээйи, Үөһээ Бүлүү улуустарын түмсүүлэрэ эрдэттэн бэлэмнэнэн кэлэн, Олоҥхо түһүлгэтин аһыллыытын сиэрдээхтик тэрийэн ыыттылар.

Олоҥхо түһүлгэтин үөрүүлээх аһыллыытын кэнниттэн кэрэ көстүүлээх Туос ураһаҕа 6 үбүлүөйдээх олоҥхоһуттар үтүө ааттарын дойдуларын дьоно бэрткэ бэлэмнэнэн кэлэн, дорҕоонноохтук ааттаатылар. Ол курдук,  Бурнашев Николай Петрович – Боодоҕос (Уус Алдан улууһа); Терютина Пелагея Михайловна – Ырыа Ымыычаан (Чурапчы улууһа); Ядрихинскай Прокопий Прокопьевич – Бэдьээлэ (Нам улууһа); Николаев Иван Афанасьевич – Куоҕас Уйбаан (Кэбээйи улууһа); Титаров Андрей Титович (Үөһээ Бүлүү улууһа); Каратаев Василий Осипович – Харатай Баһылай (Бүлүү улууһа). Бу олоҥхоһуттары дойдуларыгар дьонноро-сэргэлэрэ ытыгылаан, Ыһыах ыһан, дьоро киэһэлэри, төгүрүк остуоллары тэрийэн, кинигэ таһааран, анал бэлиэлэри туруоран,  дьоһуннук бэлиэтээтилэр. Олоҥхоһуттар бэйэлэрин кэмнэригэр үлэ бөҕөтө үлэлээн, оҕо-уруу тэнитэн, олорон ааспыт түөлбэлэригэр истиҥ, үтүө тыыны иитиигэ улахан оруолу ылбыт дьоннор үтүө ааттара үйэлэргэ ааттана турарыгар, удьуор утума салҕанарыгар баҕарабыт.

Олоҥхону үгэс быһыытынан толорууну олохсутар, сайыннарар, тарҕатар, олоҥхо тыыннаах эйгэтин кэҥэтэр сыаллаах «Кырсалыы кылыһахтаан, Куоҕастыы куйуһутан, тахсар күн сардаҥатынан олоҥхолоох олоҕу туойдахпына...» олоҥхону толорооччулар өрөспүүбүлүкэтээҕи күөн-күрэстэрэ 6 түһүлгэнэн 3 күн устата (03.07 – 05.07) тэрээһиннээхтик үлэлээтэ. Олоҥхону толорооччулар үгэс буолбут ньыманы тутуһан, түөлбэлэрин олоҥхотун уратытын толорон иһитиннэрдилэр.  6 түһүлгэнэн тус-туһунан дьүүллүүр сүбэ айымньылаахтык үлэлээтэ. Бары түһүлгэлэргэ үлэлииргэ усулуобуйаны тэрийбит кэбээйибит дьонугар махталбыт муҥура суох.

Олоҥхо түһүлгэлэригэр барыта 123 биирдиилээн толорооччу, ол иһигэр 24 - оҕо, 32 - ыччат, 21 - 36-60 диэри саастаахтар, 25 - 60-тан үөһэ саастаахтар, 21 – тута хоһуйууга уонна 24 бөлөх, ол иһигэр, 5 оҕолор бөлөхтөрө, 6 ыччат бөлөҕө, 13 улахан дьон бөлөхтөрө кыттыыны ыллылар.

Сылтан сыл аайы кыттааччы ахсаана эбиллэн, репертуардара кэҥээн, толорор маастарыстыбалара үрдээн, саҥа ааттар тахсан иһэллэрин дьүүллүүр сүбэ бэлиэтээтэ. Кыттааччылар үс күн устата тохтоло суох олоҥхо уус-уран тылын сүмэтин, кылыһахтаах ырыатын-тойугун ыһыах ыалдьыттарыгар иһитиннэрэн, сэҥээриини ыллылар. Манна өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээллэр - “Олоҥхо дойдутун оҕотобун”, «Муҥха олоҥхото», «Куйуур олоҥхото», “Уруйдун, улуу Олоҥхобут!” олоҥхону үгэс быһыытынан толорууга улахан оруолу ылбыттара бэлиэтэннэ. Ордук үчүгэй бэлэмнээхтэрин Мэҥэ Хаҥаластар, Чурапчылар, Таатталар, Бүлүүлэр, Сунтаардар, Намнар, Горнайдар, Уус Алданнар, Аммалар көрдөрдүлэр. Бу улуустар дьаһалталара олоҥхоҕо  болҕомтону ууран, үлэни ситимнээхтик ыытара  көһүннэ. Бу улуустартан элбэх толорооччу кэлэн кыттыбыта да ону кэрэһэлиир. Кыттааччылар сахалыы таҥастара-саптара толорута, сиэдэрэйэ киһини үөрдэр, бүтүн ыһыах түһүлгэтин, тэрээһинин киэргэттэ, таһымын үрдэттэ. Олоҥхо түһүлгэлэригэр үс күн аппаратура бэрткэ үлэлээтэ, дьүүллүүр сүбэ чилиэннэрин алаадьынан, уунан  быспакка хааччыйдылар.

Улахан дьон ортотугар Олоҥхо Ыһыаҕын Кылаан кыайыылааҕынан олоҥхоһуттар уутуйан үөскээбит Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан тардыылаах айар талаанынан, үлэтинэн-хамнаһынан олоҥхо эйгэтигэр тарбахха баттанар биир бастыҥ ыччат Виталий Никифоров ааттанна, ыччаттар ортолоругар – Бүлүү улууһуттан Сайыына Шамаева, оҕолорго – Нам улууһуттан Юра Мордовской.

Кэбээйигэ Саха сирин бастакы тимири уһаарааччылара уонна тимир уустара олоро сылдьыбыттарын археологтар чинчийиилэрэ бигэргэтэр. Онон Олоҥхо Ыһыаҕар тимири уһаарыыга, уустар түһүлгэлэригэр болҕомто ууруллан, анал тутуу ыытыллан, үс күн устата олус бэрткэ үлэлээтилэр. Уус түһүлгэлэригэр Чурапчы улууһун түмсүүтэ үһүс сылын сыһыарыллан  бэрткэ үлэлээтэ. Быйыл кадры бэлэмнээн таһаарар П.П.Романов аат. Художественнай училище коллектива уонна Сангаар сэл. дьаһалтата кыттыспыта табыгастаах буолла. Бу түһүлгэҕэ ювелирдар күрэстэрэ, быыстапкалара эбиллибитэ дьон сэҥээриитин ылла. Араас хайысхаҕа талааннаах, дьоҕурдаах дьону кытта көрсүү, Ыһыах биир кэрэ түгэнэ буолла.

Быйыл Кэбээйи улууһугар СӨ  норуотун маастара, хомус ууһа Артем Алексеевич Киренскэй авторскай үлэтинэн хомус оҥорууга күөн-күрэс элбэх киһи болҕомтотун тардан, Аан дойдутааҕы хомус киинин уонна түмэлин дириэктэрэ Дмитрий Дмитриевич Бястинов, түмэл салаатын салайааччыта Туяра Анатольевна Жиркова  үрдүк таһымнаахтык тэрийэн ыыттылар. 

«САХА» көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа Олег Колесов уонна Евдокия Избекова салалталарынан, сибээс мөлтөх да буоллар, суохтан баары оҥорон, үрдүк профессионаллар сатабыллаах, түмсүүлээх үлэлэрин түмүгэр өрөспүүбүлүкэ дьонугар-сэргэтигэр Кэбээйи сиригэр-уотугар үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыт Олоҥхо Ыһыаҕын умнуллубат түгэннэрин быһа эпииргэ 3 күн устата киэҥник сырдаттылар. Өрөспүүбүлүкэ дьоно-сэргэтэ дьиэлэригэр олорон, Олоҥхо Ыһыаҕар сылдьыбыт курдук сананныбыт диэн махталлара муҥура суох. Үйэлэргэ хаалар үтүө үлэни оҥоро сылдьар мындыр толкуйдаах, дэгиттэр талааннаах, киэҥ билиилээх, сатабыллаах үлэһиттэргэ – Олег Колесовка, Евдокия Избековаҕа, Илья Жараевка уо.д.а бары оператордарга, режиссердарга сыралаах үлэҕитигэр сүгүрүйэбит, махтанабыт, киэн туттабыт. Дэгиттэр талааннаах профессионал үлэһиттэрдээх улахан коллектив сайдар кэскиллээх, инникилээх буола турарыгар эрэнэбит.

Төрүт дорҕоон сайдарыгар бигэ олугу уурбут кылыһах-кырыымпа дьон биһирэбилин ылан, өрөспүүбүлүкэҕэ хамсааһыны таһааран, сайдан, тэнийэн иһэриттэн үөрэбит, «Кыл Саха» бөлөх салайааччытыгар, уһуйааччы Анна Ивановна Томскаяҕа истиҥник махтанабыт. Фольклор түһүлгэтин кыайа-хото тутан ыытан, үрдүк таһымҥа таһаарбыт салайааччы, Арктикатааҕы эпос уонна искусство Киинин сүрүннүүр специалиһа Саргылана Саввична Адамова сыл аайы тэрээһиннээхтик үлэлиир, сиэр-туом арааһын көрдөрүүнү кыайа-хото тутан ыытар. Оһуохай икки бөлөҕүнэн – бүлүүлүү уонна илин эҥэрдии этээччилэр түһүлгэлэрэ үс күн устата олус бэрткэ үлэлээтилэр. Саха таҥаһын түһүлгэтэ сыл аайы кыттааччыта элбээн, таҥас-сап тупсан, Ыһыах мааны түһүлгэтэ буолар таһымҥа тахсыбытын ситиспит, таҥаһы анаан үөрэтэр чинчийээччи, и.н.к. Светлана Ивановна Петроваҕа ураты махтал. Сыл аайы чороон, туой оҥоһуктар түһүлгэлэрин үлэтэ Ыһыах дьонун болҕомтотун тардан, тупсан иһэрин хааччыйар күндү дьоммут – Софья Трофимовна Попова, Афанасий Петрович Лопатин буолаллар.

Кэбээйи улууһа эбээннэр олорор сүрүн оройуоннарыгар киирсэр. Олохтоохтор эбээн култууратын, тылын уонна үгэстэрин харыстыыллар. Кэбээйи эбээннэрэ улуус уонна өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кытталлар. Олоҥхо Ыһыаҕар эбээннэр түһүлгэлэрэ бэрткэ үлэлээтэ, Ыһыах ыалдьыттарыгар бэйэлэрин култуураларын киэҥник көрдөрдүлэр.

Быйылгы Олоҥхо Ыһыаҕа историяҕа хаалар биир ураты тэрээһининэн “Аан дойду омуктарын эпостара” түһүлгэ дьон болҕомтотун тардыбыта буолар. Бу түһүлгэҕэ түүр төрүттээх бырааттыы омуктарбыт эпостарын толорор, чинчийэр дьон Башкортостан, Алтай, Хакасия, Тыва национальнай регионнарыттан, Казахстан, Кыргызстан өрөспүүбүлүкэлэриттэн ыҥырыллан кэлэн, кыттыыны ыллылар. Тылбаас үлэтэ салгыы ыытылларыгар Сэһэн түһүлгэтигэр төгүрүк остуолга ыалдьыттар, тылбаасчыттар санааларын истии, сүбэлэһии, инникини былааннааһын тэрилиннэ. Ытык ыалдьыттары сир-дойду иччитэ Аан Алахчын Хотун алгыы көрүстүн, айаннарын арчылыы сырыттын диэн, хатыҥ маска сомоҕолоһуу саламатын ыйыыр сиэр-туом ыытылынна.

Арктикатааҕы эпос уонна искусство Киинин салайааччыта Андрей Саввич Борисов иһитиннэрбитинэн кыргыыстар, алтаайдар, башкирдар, казахтар, тывалар, кытайдар, сахалар Ытык Эбэлэрин ситимниир сакральнай холбоһугу төрүттээн, «Ытык күөллэр сойуустарын култуурунай уонна духуобунай сомоҕолоһууларын туһунан» сөбүлэҥҥэ илии баттаан, кэскиллээх дьыала төрүттэммит.

Олоҥхону атын омук тылыгар тылбаастааһыны сэргэ атын норуоттар эпическай айымньыларын сахалыы саҥардыы үлэтэ бөдөҥ ученай-салайааччы, «Аан дойду эпостара» норуоттар икки ардыларынааҕы ассоциация солбуйар президенэ Александр Николаевич Жирков салалтатынан былааннаахтык ыытыллан кэллэ. Бу кэскиллээх үлэни төрүттээн, салайан, үгүс үлэни ыытан кэлбит Александр Николаевичка дьон-сэргэ махтала муҥура суох. Кини учуонайдары уонна тылбаасчыттары кытта ыкса үлэлэһэн, Платон Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхото хас да омук тылынан саҥарарын ситиспитэ. Дьоро түһүлгэҕэ бу олоҥхону 6 омук тылынан толорон иһитиннэрдилэр. Олоҥхобут норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа тахсыбыта көһүннэ. Маны сэргэ, кыргыыстар “Манас”, алтаайдар “Маадай Хара”, башкирдар “Ураал Баатыр”, тывалар “Кунан Хара”, казахтар “Хабыланды Баатыр” эпостарын бэйэлэрин тылларынан уонна биһиги олоҥхоһуттарбыт сахалыы тылбааһынан бэрткэ толорон сэҥээриини ыллылар.  Саха норуота эпостары түмэр, тарҕатар Киин буолла диэн ыалдьыттар бэлиэтээтилэр.

Быйылгы Олоҥхо Ыһыаҕын биир сонун түһүлгэтинэн Саха сирин улуустарын амтаннаах астарын түһүлгэтэ үлэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэ 11 улууһуттан саха төрүт аһын эгэлгэтин астаан аҕалан кэпсээн, амсатан, Ыһыах ыалдьыттарын сэҥээриитин ыллылар.

Үтүө санаанан салайтаран, сыл аайы олоҥхо Түһүлгэлэригэр бастыҥ олоҥхону толорооччуларга бириис туруорар күндү дьоммутугар барҕа махтал тылларын тиэрдэбит. Ол курдук, 50 тыһ. солк. бириис туруорбут СӨ Правительствотын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Васильевич Местниковка, 50 тыһ. солк туруорбут СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Афанасий Иванович Ноевка, 30 тыһ.солк - «Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр компания директорыгар Олег Олегович Марковка  уонна быйыл үтүө дьыаланы батыһан, 50 тыһ. солк бириис туруорбут  Бүлүү улууһун баһылыгар Сергей Николаевич Винокуровка, 30 тыһ.солк бириис туруорбут СӨ (Ил Тумэн) Судаарыстыбаннай мунньаҕын депутааттарыгар - Геннадий Анатольевич Васильевка, 30 тыһ. солк. – Елена Христофоровна  Голомареваҕа, Александр Владимирович Сусоевка, Прокопий Дмитриевич Рахлеевка, 25 тыһ. солк. – И.А. Левин аатынан аймахтара Левиннэр, Тереховтар, Баикановтар бириистэрэ, 25 тыһ.солк. бириис туруорбут биллиилээх олоҥхоһут И.А.Николаев – Куоҕас Уйбаан, 50 тыһ.солк - Ф.С. Семенов – Кырса Сөдүөт хаан-уруу аймахтарыгар, сыдьааннарыгар, 10 тыһ.солк туруорбут СӨ үүнэр көлүөнэлэргэ тус сыаллаах фондатын дириэктэрэ Владимир Анатольевич Егоровка дьон-сэргэ истиҥ махталларын тиэрдэллэр. Маны таһынан, кыайыылаахтарга  олоҥхоһуттар ааттарынан бириистэри туруорбут улуустарга туһунан махтал тылларын аныыбыт: 10 тыһ.солк. - Өлүөхүмэттэн М.Д. Ларионова олоҥхоһут П.П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ аатынан бириис, 10 тыһ.солк - олоҥхоһут П.П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ аат. Олоҥхо Дьиэтин анал бирииһэ (дир. В.В.Колпашникова), 12 тыһ.солк - “Ытык Олоҥхоһут” түмсүү (сал. Тихонов П.М.).

Кэбээйи сэлиэнньэтин тэрилтэлэригэр: Орто оскуола уонна детсад  үлэһиттэригэр,  култуура тэрилтэлэригэр элбэх ыалдьыты үөрэ-көтө көрсөн, олус үчүгэй усулуобуйаҕа түһэриини бэрткэ тэрийэн хааччыйбыт үөрэх тэрилтэтин үлэһиттэригэр, үөрэх управлениетын салайааччытыгар Ирина Михайловна Неустроеваҕа, Е.Е.Эверстов аат. орто оскуола дириэктэригэр Гаврил Павлович Харлампьевка махталбыт муҥура суох.

Олоҥхо Ыһыаҕа үрдүк тэрээһиннээхтик, баай ис хоһоонноохтук барыытын тэрийсибит Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Ыһыаҕын тэрийэр кэмитиэтин салайааччытыгар, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Васильевич Местниковка, Олоҥхо Ыһыаҕын тэрээһинигэр сүрүн оруолу ылбыт Кэбээйи улууһун баһылыгар Иван Иванович Левиҥҥэ, СӨ Ил Дарханын иһинэн үлэлиир Олоҥхо национальнай кэмитиэтин салайааччытыгар Александр Николаевич Жирковка, СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистиригэр Афанасий Иванович Ноевка, миниистири бастакы солбуйааччы Мария  Васильевна Турантаеваҕа, министерство сүрүннүүр специалиһыгар Евгений Владимирович Ефимовка, Олоҥхо Ыһыаҕын аһыллыытын уонна сабыллыытын, транспорынан хааччыйыыны барытын тэрийбит, оҥорбут Олоҥхо Тыйаатырын артыыстарыгар, дириэктэр Зинаида Андреевна Борисоваҕа, Олоҥхо Ыһыаҕын култуурунай программатын барытын иилээн-саҕалаан тэрийсибит, бары түһүлгэлэргэ үлэлииргэ сөптөөх усулуобуйаны тэрийсибит Кэбээйи улууһун култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга салаатын салайааччытыгар Илья Николаевич Левиҥҥэ, салайааччыны солбуйааччы Татьяна Семеновна Габышеваҕа, кэлэр-барар транспоры, аһылыгы хааччыйыыны, куонкурустары ыытыыны сүрүннэспит, тас дойдуттан кэлэр ыалдьыттары арыаллаабыт  Өрөспүүбүлүкэтээҕи норуот айымньытын Дьиэтигэр, ген.директор  Иван Федорович Ивановка, отдел салайааччыта Ираида Егоровна Петроваҕа, сыл инниттэн Олоҥхо Ыһыаҕын ис хоһоонун байытыыга үлэлэспит, тэрийсибит Арктикатааҕы эпос уонна искусство Киинигэр, ген.дириэктэр Андрей Саввич Борисовка, специалистар Саргылана Саввична Адамоваҕа, Евдокия Николаевна Ивановаҕа, Олоҥхо Ассоциация президенигэр Февронья Васильевна Шишигинаҕа, Олоҥхо Ыһыаҕын тэрээһин боппуруостарынан Олоҥхо Ассоциация мунньахтарын быһаарыытын олоххо киллэриигэ сыл устата элбэх тэрийэр үлэни ыытыспыт Олоҥхо Ассоциация улуустааҕы түмсүүлэрин салайааччыларыгар уонна сыл аайы күөн-күрэстэр түһүлгэлэригэр дьүүллүүр сүбэҕэ идэтийэн үлэлиир күндү дьоммутугар барҕа махталбытын тиэрдэбит. Улуус делегацияларын таһымнаахтык көрсөн, минньигэс аһылыгынан дэлэччи хааччыйан, күөн-күрэстэр ыытыллар түһүлгэлэригэр эппиэттээх дьону анаан, үлэни таһымнаахтык тэрийбит Кэбээйи улууһун бары нэһилиэктэрин баһылыктарыгар барҕа махтал. Салгыы төрүт үгэстэри харыстааһыҥҥа, тарҕатыыга, ыччакка тиэрдиигэ биир сомоҕо буолан, үлэ-хамнас барарыгар эрэнэбит.

Кэбээйи улууһа Саха сиригэр биир саамай элбэх суруйааччыны, өрөспүүбүлүкэ култуурата сайдыытыгар улахан кылааты киллэрбит култуура үтүөлээх үлэһиттэрин, мелодистары, композитордары, норуодунай артыыһы, араас хайысхаларга элбэх наука дуоктардарын, ытыктанар ураты эйгэлээх күүстээх айылҕалаах дьону, сиэри-туому тутуһааччылары биэрбит ураты тыыннаах улууһунан буолар. Маннык ураты түөлбэҕэ Олоҥхо Ыһыаҕа араас эйгэлээх элбэх омук түмсэр улахан түһүлгэтэ буолар таһымҥа тахсыбытыттан үөрэбит, киэн туттабыт. Кэбээйигэ Олоҥхо Ыһыаҕар норуот сүргэтэ көтөҕүллэн, үөрүүтэ-көтүүтэ, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта, дуоһуйуута барыта баар этэ. Бу олус улахан ситиһии дии саныыбыт!

Сахалыы тыыннаах Кэбээйи сиригэр-уотугар Олоҥхо Ыһыаҕа санаа хоту табыллан, үйэлээх үтүө өйдөбүллэри хаалларда! Кэлэр өттүгэр төрүт култуура сайдыытыгар  үтүөнэн дьайдын! Улуу Олоҥхобут кэлэр да кэмнэргэ норуоту биир санаалыы, сомоҕолуу турдун!

Елена Протодьяконова, Олоҥхо Ыһыаҕа төрүттэниэҕиттэн

ис хоһоонун байытыһан, тэрийсэн кэлбит

Олоҥхо Тыйаатырын иһинэн үлэлиир

Олоҥхо научнай-методическай Киинин

сүрүннүүр исписэлииһэ,

Олоҥхо Ассоциация вице бэрэсидьиэнэ.