Уопсастыба

Үлэ-хамнас туһунан

--Дьэ, Анна Трофимовна, кэпсэтиибитин хаһаайыстыбаҕытын хас сыллаахха тэриммиккититтэн саҕалыахха.

-- Мин урут эргиэҥҥэ үлэлиирим, аҕабыт Виктор Павлович Васильев авиапуорка суоппардыыр этэ. Биллэрин курдук, 90-с сылларга ыһыллыы-тоҕуллуу саҕаланан, хамнас диэни 4-5-тии ый көрбөт кэмнэрбит тирээбиттэрэ. Ол иһин бастаан утаа урбаанынан дьарыктана сылдьыбытым. Онтон арай биирдэ өйдөөбүтүм, дьиэбиттэн мин эрэ үлэлиир курдук буолан хааллым: икки уолум, кэргэним көҥүл-босхо сылдьаллар.

Мин таһаҕас бөҕөнү тас да тас, сүүр да сүүр, аны айаннаан дьиэбэр кэлэн, ыал ийэтэ буолуохпун, дьиэбин өрө тардыахпын эмиэ наада. Ол иһин бары үлэлээн, айахпытын ииттиниэххэ диэн санааттан, хаһаайыстыба тэриннэххэ хайдах буолуо эбитэй диэн ааҕынан-суоттанан баран, син киһи олоруох курдук эбит диэн санааҕа кэлбитим. Кэргэним үлэтиттэн уурайбыта, итиэннэ 1992 сыллаахтан кэргэммин кытта "Булгунньахтаах" бааһынай хаһаайыстыбаны тэриммиппит.
Бу иннинэ 1988 сыллаахха ийэм миэхэ тарбыйахтаах ынах биэрбитэ. Бэйэтэ үтүө санаалаах, оннук тыллаах-өстөөх саха мындыр дьахтара этэ. Кини ол сүөһүтүн биэрэригэр баайан туран: "Сүөһү төрдө буол", -- диэн алҕаабыта. Ол алгыһа тиийэн, сүөһүбүт кэлээт даҕаны барыта тыһы ньирэйдэри төрөөн барбыта, биирдэ да оҕустамматаҕа. Инньэ гынан биир да сүөһүбүтүн өлөрбөккө, төбөбүт ахсаанын элбэтэр эрэ туһугар үлэлээбиппит. Бэйэм ол саҕана маҕаһыыҥҥа үлэлиир буоламмын эти булааччыбын, аны эһээбит оҕонньор байанайдаах булчут буолан тайах, кыыл этинэн мэлдьи хааччыйа сылдьыбыта, ол иһин эккэ диэн сүөһүбүтүн биири да өлөрбөккө тэнитэн, хаһаайыстыбабыт кэҥээн барбыта.
Дьэ, ол саҕалыырбытыгар Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтин авиапуордуттан 4 км тэйиччи сытар кэргэним аҕата төрөөбүт алааһын бэйэбит бас билиибитигэр ылбыппыт. Быраҕыллыбыт бааһына сири бэйэбит күрүөлээммит, дьиэ, хотон, дал туттубуппут. Оччолорго хантан да көмөнү ылбатахпыт, харчы кырыымчыга да бэрт этэ.
Хаһаайыстыбабытыгар бастаан биэс ынахтаахпыт, төбөтүнэн 15 сүөһүлээх этибит. Онтон сүөһүбүт ахсаана эбиллэн-эбиллэн күн бүгүн 426 төбөлөөхпүт. Билигин 317 ыанар ынахтаах олоробут, ол иһигэр ньирэйэ 109, уопсайа 112 ынах төрөөн турар. Маны таһынан 2-3 саастаах 187 субай сүөһүлээхпит. Ынахтарбытын күҥҥэ үстэ дуойканан ыыбыт.

--Анна Трофимовна, 2025 сыл түмүгүнэн үүтү ыаһыҥҥа баалабай көрдөрүүгүт хас этэй?

-- 450 туонна. Оччотугар биир ынахтан сылга 2 туонна 900 л. үүтү ыыбыт.

-- Эккэ сакаас төһө киирэрий?

--Өрүү миигиттэн эрэ атыылаһар дьонноохпун. Ол курдук, М.А.Алексеев аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи гимназия, тиэхиньикуум, оскуолалартан Д.С.Спиридонов аатынан улуустааҕы гимназия, уһуйааннар уонна биирдиилээн ыал атыылаһаллар. Күһүн буолла да, биир ый устата сакааһынан эппитин батарабыт.

-- Хас үлэһиттээххитий?

-- Сүрүннээн 10 үлэһиттээхпит, 5 киһиэхэ туох баар социальнай бакыаттарын биэрэн олоробут. Маны таһынан 3 киһини наймылаһан үлэлэтэбит. Хамнастарын төлүүбүт. Билигин сэлээркэ сыаната наһаа үрдээтэ, үүппүт киилэтэ 100 солк. дии, ол иһин, хайдах да баҕарбытым иһин, улахан хамнаһы биэрэр кыаҕым суох. Үүттэн киирбит харчыбыт барыта үлэһиттэр хамнастарыгар уонна кинилэргэ дьиэ тутуутугар бара турар. Күн аайы 700-800 лиитэрэ, сайыҥҥы өттүгэр 2 туонна лиитэрэ үүтү тохтоло суох "Үөһээ Бүлүү" ас-үөл кэмбинээтигэр туттарабыт. Ити 109 ньирэй күҥҥэ 4-5 лиитэрэни иһэрин уонна үлэһиттэрдиин, бэйэбитиниин төһө баҕарар үүтү туһана олорорбут үрдүнэн.

Эбии дохуоттаныы, оттуур сири булунуу

-- Сүөһү иитиитин таһынан аны сибиинньэни эмиэ иитэҕит. Эмис, минньигэс сибиинньэ этинэн бар дьоҥҥун кэмиттэн-кэмигэр хааччыйа олороҕун.

-- 1980 сылтан сибиинньэни сөбүлээн иитэбит. Кэтэх хаһаайыстыбабытыгар 3-4 төбөлөөх этибит. Оччоттон да бөдөҥ буолааччылар, биир сылын туолбатах ыйааһына 150-160 киилэни үктүүр этэ. Дьон-сэргэ онтон сөҕүү-махтайыы бөҕө буолааччылар. Сүөһүнү таһынан эбиискэ гынан иитэммит билигин 117 сибиинньэлээхпит. Соторутааҕыта биир атыыры өлөрбүппүт аҥаардас этэ 120 киилэ ыйааһыннааҕа. Аны атыыр сибиинньэни атыыга таһаарбаппыт, дьон сыттаах эҥин диэн сөбүлээбэттэр.

-- Баччалаах улахан хаһаайыстыбаны көрүөххэ-истиэххэ, аһатыахха диэтэххэ, дьэ, элбэх от наадата биллэр. Эһиги ханна оттуугутуй?

-- Бастаан утаа сирэ суох буолан, эрэйи көрбүппүт. Онтон элбэхтик туруорсан, Ороһуга Бүгүйэххэ 300 гектардаах сири биэрбиттэрэ. Инньэ гынан сайын ахсын Ороһуга тахсан оттуубут. Манна оттообуппут сүөһүбүт аҥаарыгар эрэ тиийэр, онон эбии атыылаһабыт. Оттуур сирбитин элбэтэ сатыыбыт. Ынах үүтэ элбиирин туһугар сенаж, сиилэс бэлэмниибит. Эбии аһылык хааччыннахпытына, сатанар.

-- Тыа хаһаайыстыбата олус үлэлээх, ороскуоттаах, уустук салаа. Эһиги хаһаайыстыбаҕытын бастаан тэринэргитигэр барыта табыллыа диэн эрэллээх этигит дуо?

-- Этэн аһарбытым курдук, харчы суоҕа бэрдиттэн хаһаайыстыба тэриммиппит. Бастаан утаа, кырдьык, ыарахан этэ. Саатар, үлэлии турар собуоппут уурайан хаалан, үүппүтүн туттарбакка олорбут кэмнээх этибит. Ол иһин мин билээгэнэн хоп-хойуу суорат оҥорон, ону гимназияны тута сылдьар армяннары кытта мэнэйдэһэр этим. Ол дьон үрүҥ аска туох да наһаа наадыйаллар эбит этэ. Суорат оччолорго киилэтэ 4 эрэ солк. Дьэ, ол 4 солк. мин кинилэртэн чэй, саахар, куруппа ыларым. Бастаан утаа, дьөрү, бородуукта да атыылаһар харчыбыт суох буолааччы. Маны сэргэ оччотооҕу оҕо дьиэтин дириэктэрэ Харлампий Иванович Анисимов эмиэ улаханнык абыраан турар. Биһиги куурусса ииттэр этибит, ол иһин оҕо дьиэтин даачатыттан сайын оҕолор кэлэннэр биэдэрэнэн сымыыт, үүт, суорат ылан барааччылар. Ол оннугар кинилэр биһиэхэ бородуукта биэрэллэр этэ. Онтон 1999 сылтан Үөһээ Бүлүү «Мааркыс» маҕаһыынын аҥаарыгар үүт тутар буолбуттара. Дьэ, онтон ыла үүппүтүн онно туттаран арыый бэттэх кэлбиппит. Бастакы үүт туттарбыт харчыбытын 40 000 солк. ылан, сүрдээҕин үөрбүппүн билигин да умнубаппын (күлэр).

-- Үлэ күнэ эһиэхэ хастан саҕаланарый?

-- Сарсыарда 4 чаастан. Хойутаабыт киһи биэскэ турар. Дьэ, онтон бары хотоҥҥо тахсаннар ыыр аппарааттарын бэлэмнииллэр, ынахтарын ыыллар, туттараллар. Сүрдээх сылаалаах үлэ. Киэһэтигэр кэлэн сылайан охтон хаалабын.

Ийэ дьолун билии

-- Эн улахан хаһаайыстыба салайааччыта буоларыҥ таһынан ньир-бааччы олохтоох ыал Далбар Хотун ийэтэҕин, эбээтэҕин. Дьэ, ийэ быһыытынан саамай дьоллоох кэмиҥ ханнык этэй?

-- Бастакы уолбун төрөөбүтүм кэннэ оҕобун аҕалан аттыбар сытыарбыттара миэхэ саамай дьоллоох, бу ийэ буоллум диэн хаһан да умнуллубат бэлиэ түгэним этэ. Ийэ киһиэхэ онтон ордук дьол суох. Билигин улахан уолум Павел Викторович куоракка олорор, бэйэтэ ыал, биһиги туох баар итэҕэспитин-быһаҕаспытын куоракка сүүрэн-көтөн бэйэтэ булан-талан ыытар. Кыра уолум Артур Викторович кэргэнинээн Татьяна Валерьевналыын манна бааллар, биһиги хаһаайыстыба саамай тутаах үлэһиттэрэ. Павлигым куоракка үчүгэй хамнастаах тэрилтэҕэ суоппардыыр. Уопсайа 6 сиэннээхпит. Онтон биһиэхэ эбээ, эһээ оҕото буола сылдьар сиэммитинэн балтараа сааһыттан көрбүт уолчааммыт Айаан Васильев буолар. Кини билигин АГАТУ-га үөрэнэр. Кыра эрдэҕиттэн учуутала араас НПК-ларга, Чугуновскай ааҕыыларга кытыннаран, өрүү биһиги хаһаайыстыбабыт үп-харчы өттүн ырытара, суоттуура. Иккис сиэним Артур Мачахов Үөһээ Бүлүүтээҕи 2 №-дээх оскуола 10-с кылааһын үөрэнээччитэ, каникулун кэмигэр хаһаайыстыбабытыгар туох баар үлэҕэ барытыгар көмөлөһө сылдьар тутаах киһибит.

Биһиги оҕолорбутун үлэнэн ииппиппит. Кыраларыгар атыыһыттыыр буолан, баржа кэллэҕинэ түүннэри сылдьан таһаҕас тутабын. Оҕолорбут ол кэмҥэ иһиттэрин хомуйан, күүлэлэрин сууйан, дьиэ туох баар үлэтин барытын толоро улааппыттара. Бэйэлэрэ астанан аһыыллар этэ. Мин сарсыарда түөркэ кэлэн баран, аны тоҕустан маҕаһыыммын арыйа барарым. Эдэр буолан тулуйа сылдьыбыт эбиппин.

-- Түмүккэ тугу этиэҥ этэй?

-- Мин ийэм ыанньыксыт буолан, сүөһү ортотугар үөскээбитим, онон кыра эрдэхпиттэн сүөһүлэниэхпин баҕарар санаабын туппутунан улааппытым. Тыа сиригэр олорор киһи булгуччу сүөһүлээх буолуохтаах. Тыа сиригэр сүөһүлэрин эһэн кэбиһэн баран олороллор, мин итини адьас өйдөөбөппүн. Итиччэ киэҥ сирдээх-уоттаах буолан баран сүөһүнү элбэхтик иитиэхтэрин сөбө.

Галина Васильева кэпсэттэ.

Хаартыска ааптар түһэриитэ.