Общество

Кини 1925 с. муус устар 4 күнүгэр Бүлүү оройуонун Кыадаҥда нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ол туһунан КД 049346 нүөмэрдээх сибидиэтэлистибэ туоһулуур.

Күүтүүлээх оҕо буолан, сылаас тапталынан иитиллэр. Ганя уол ордук эһэтин Иван Ивановиһы истиҥник ахтар: «Он водил нас на рыбалку на Вилюй, рассказывал разные были и небылицы о своих поездках в дальние уголки Якутии. Таким образом, пробуждал любознательность, мечту постигнуть все более новые познания».

Олорбут өтөҕүттэн, Ураһалаахтан, 5 биэрэстэни сатыы хааман оскуолатыгар тиийэрэ. Тута үөрэххэ дьоҕурдааҕа, оҕолору бэйэтигэр тардар уратыта көстүбүт. Учууталлара С.С. Попов уонна Доминик Николаевич Попов кинини өрүү хайгыыллара.

Урукку кыра оскуолаҕа буоларын курдук, Ганя үөрэнэр кабинетыгар түннүк диэки иккис, аан диэки төрдүс кылаастар дьарыктаналлар. Үөрэхтэригэр үчүгэй оҕолору «мөлтөхтөргө», эбэтэр алын кылаастарга көмөлөһүннэрэр эбиттэр. Үксүн «учуутал» эбээһинэһэ Ганяҕа – Хаабыска тиксэрэ. Оннук кини дуоспуруннааҕынан, толоругаһынан уонна аһыныгас майгытынан дьоҥҥо биллэрэ.

Аймаҕа, биллэр этнопедагог К.С. Чиряев ахтыытыгар маннык суруйар: «…Катя Томская ыалдьан хас да күн кэлбэтэ. Учуутал киниэхэ көмөлөһөргө Хаабыска сорудахтаата. Дьиэтигэр тиийэн, бэрт өр тугу эрэ быһаарда, үөрэттэ. Тахсаары турдахпытына, кыыс аҕата Түүлээх Сэмэн: «Аҕаҕын удьуордаан эрэр оҕо эбиккин. Тылыҥ-өһүҥ ылыннарыылаах. Өссө да таарыйарыҥ буоллар. Абыраллаах киһи эбиккин», — диэтэ.

Бу курдук, кырдьаҕас, «Сир түннүгэ киһи» Гавриил Иосифович бэйэтин норуотугар абыраллаах киһи буолуоҕун эрдэттэн түстээбит эбит”.

Бүлүү куоратыгар үөрэнэригэр эмиэ өрүү бастыҥ, биллэр активист этэ. Дэлэҕэ да, оскуолатын бүтэрээтин кытта математика (физика) уонна байыаннай дьыала учууталынан аныахтара дуо. Маны тэҥэ, радиокомитекка диктордыыр. Бу барыта — эдэр киһиэхэ эрэнии сүҥкэн көстүүтэ.

1943 с. бэс ыйыгар бэбиэскэ тутан, аармыйаҕа барар. Бу күн Бүлүү Эбэ биэрэгэр элбэх киһи мустубут. Атаарааччылар ааттарыттан Андрей Бугуев, онтон призывниктар харда тылларын Ганя Чиряев эппит. Итиэннэ «Лермонтов» борохуотунан Дьокуускайга усталлар. Бүлүү призывниктарыгар кинини старшайынан, комиссарынан Семенов Диманы анаабыттар.

Сулууспалыыр да кэмигэр салайар дьоҕурун таба көрөн, рота политинформаторынан, комсорунан үлэлэтэллэр. Өссө рота бастакы сүһүөх партийнай тэрилтэтин чилиэнэ буолар. Бииргэ сулууспалаабыт уола П.И. Павлов маннык суруйар: «Мы неоднократно обращались в командование полка, чтобы нас отправили на западный фронт, но на говорили, что мы нужны нам востоке охранять границу от миллионной Квантунской армии. В конце 1944 г. Ганя был направлен на учебу младших лейтенантов».

Үтүө суобастаахтык сулууспалаан, 1950 с. старшай лейтенант званиелаах дойдутугар эргиллэр. Гавриил Чиряев автобиографическай ахтыытыгар манныгы ааҕабыт: «Когда прощался со мной начальник нашего управления генерал-майор Кулагин, тепло напутствуя меня, сказал, между прочим: «Вы будете министром в своей республике».

Элбэх байыаннайы салайан, сэрии уот кутаатын ааспыт киһи Чиряев майгытын ураты үтүө өрүттэрин бэлиэтии көрдөҕө.

1965 с. алтынньы 19 күнүттэн ыам ыйын 9 күнүгэр диэри ССКП обкомун I сэкэритээринэн эҥкилэ суох үлэлээбитэ. Кини салайбыт кэмигэр норуот хаһаайыстыбатын бары көрүҥнэригэр үгүс ситиһии, өрө көтөҕүллүү баарын сыыппаралар туоһулууллар.

Гавриил Иосифович төрөөбүт дойдубут сиртэн хостонор сөҕүмэр баайа государствоҕа туһалыырын таһынан, бэйэбит өрөспүүбүлүкэбитигэр оҥорон таһаарар промышленность сайдарыгар сүрүн болҕомтотун уурбута. Элбэҕи үөрэппитэ, исписэлиистэри кытта сүбэлэһэн, үрдүкү инстанцияларга сөптөөх боппуруоһ туруоран, элбэҕи ситиспитэ.

Кини 1972 с. Новосибирскай куоракка «Экономические проблемы формирования Алдан-Чульман-Удоканского территориально-производственного комплекса» диэн тиэмэҕэ кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ.

Кинини кытта өр сылларга бииргэ үлэлээбит Н.Х. Дьяконов бэлиэтииринэн: «Гавриил Иосифович сахаларга дэҥҥэ төрүүр чахчы бөдөҥ салайааччы, кэрэ киһи этэ. Кини үтүө аата Саха сирин историятыттан хаһан да сотуллуо суоҕа…»

Бу тыллары туоһулаан, уһулуччулаах биир дойдулаахпыт, Ытык киһибит аатын үйэтитээри 1995 с., төрөөбүтэ 70 сыллаах үбүлүөйүн көрсө төрөөбүт нэһилиэгэр Гавриил Иосифович Чиряев музейа арыллыбыта.

Быйыл 100 сааһын көрсө нэһилиэк дьаһалтата, биһиги түмэлбит үгүс үлэни ыыттыбыт. Туристическай маршрут бырайыагын толкуйдаан, олорбут Ураһалааҕар диэри үрдүк суолу оҥортордубут. Өтөҕөр, историяны тилиннэрэн, И.И. Петров хаартыскаларыгар уонна техинвентаризация бюротун докумуонугар олоҕуран, Чирээйэптэр дьиэлэрин саҥардыы тилиннэрэн туттардыбыт.

Эр дьон түмсэн, туристар сынньанар беседкаларын оҥордубут. Кэлбит-барбыт дьон хараҕар тута көһүннүн диэн ойуурун саҕатыгар улахан арка астыбыт. Маны олохтоох кырдьаҕастары уонна эдэр маастары кытта сүбэлэһэн анал ис хоһоонноотубут.

Түмэлбитигэр элбэх киһини тардаары, билиҥҥи сайдыылаах дьон ирдэбиллэригэр сөп түбэһэрин курдук, саҥа технологиялары туттарга киэҥ-куоҥ дьиэ наада этэ. Салайааччыларбытын кытта сүбэлэһэн, саҥатык тутуулаах уһуйаан дьиэтин өрөмүөннээн, саҥардан өрөгөйдөөх үбүлүөйү көрсө түмэлбитин арыйыахпыт.

Киэн туттар, өрүү махтанар киһибит Гавриил Иосифович көмүс аата өлбөөдүйүө, норуотугар оҥорбут үтүөтэ умнуллуо суохтаах. Кэнчээри ыччакка үтүө холобур буолан, кини аата сулус буолан тырымныахтаах.

Михаил Томскай, Г.И. Чиряев түмэлин дириэктэрэ

«Олох суола» хаһыат