Общество

Үлэ тиһигин билсэргэ бүгүҥҥү биһиги хаһыаппыт ыалдьыта Ольга Петровна Иванова – Сидоркевич аатынан Амматааҕы эбии үөрэхтээһин уонна психолого – педагогическай арыаллааһын киинин дириэктэрэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, “Амма киэн туттуута” аат хаһаайката, Амма нэһилиэгэр саамай элбэх быыбардааччылаах 46 №-дээх учаастагын бэрэссэдээтэлэ Иванна Ивановна Шестакова.

Үлэҕэ бэриниилээх буолуу холобура

Мин Ольга Петровна Иванова- Сидоркевич аатынан оҕону эбии үөрэхтээһин тэрилтэтигэр үлэлээбитим быйыл номнуо 23-с сыла. Ол иһигэр 14 сылын дириэктэринэн үлэлиибин. Бу кэм устата үөрэхтээһин эйгэтигэр элбэх уларыйыы-тэлэрийии ыытылынна, ол эрээри бэйэҥ эрэнэр, талааннаах, уһулуччу үлэһит хамаандалаах буоллаххына, барытын этэҥҥэ ааһаҕын, үлэҕиттэн дуоһуйууну, астыныыны, киэн туттууну ылаҕын.

Мин дириэктэринэн ананыахпыттан тэрилтэбит үс төгүл аата-суола, үлэтин хайысхата уларыйда. Ол курдук, 2012 сыллаахха Ольга Сидоркевич аатынан оҕо айымньытын дьиэтэ этэ, 2017 сылтан Амма улууһун оҕо айар-сайдар киинэ, оттон былырыын эбии үөрэхтээһин уонна психолого –педагогическай  арыаллааһынын киинэ буоллубут. Биһиги испитинэн “Юнармия” үлэлиир, ыстаабы сүрүннүүр испэсэлиистээх. Улууска биир улахан тэрилтэ буолабыт, улуус тэрээһиннэригэр барытыгар кыттабыт диэтэхпинэ сыыстарбытым буолуо.

Үлэбит сүрүннээн биэс хайысханан барар. Бу кэм устата дьарыктыыр оҕолорбут ураты талааннарын, кыахтарын, сатабылларын арыйарга дьулуһабыт, оҕо кистэлэҥ дьоҕурун сайыннарарга бары күүһү-уоҕу уурабыт. Ол түмүгэр иитиллээччилэрбит улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна бүтүн Арассыыйатааҕы куонкурустар кыттыылаахтарынан, кыайыылаахтарынан буолаллар.

Эбии үөрэхтээһиҥҥэ тирэх пуун

Амма  улууһугар эбии үөрэхтээһин тиһигэ ситимнээхтик сайдар. Улууспут 12 нэһилиэгин оскуолаларыгар, улуус киинигэр  эбии үөрэхтээһини тэрийэр пууннардаахпыт. “Хас биирдии оҕо ситиһиитэ” ( «Успех каждого ребенка») федеральнай бырайыак чэрчитинэн эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр саҥа миэстэлэр арыллаллар, усулуобуйа тупсарыллан оҕо дэгиттэригэр, сайдарыгар кыахтар үөскүүллэр. Кинилэр үлэлэрэ барыта биһиги кииммитигэр түмүллэр.

Бу хайысхаҕа үлэ өссө 2013 сылтан саҕаламмыта. Ол кэмҥэ Орбнадзор бэрэбиэркэтэ кэлэ сылдьан, нэһилиэктэргэ “Үөрэх бырагырааматын олоххо киллэрэр сирдэри” тэрийин диэбитэ. Маныаха күүстээх үлэ саҕаламмыта. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн Аммаҕа бастакы саҕалааччылар этибит. Оттон  2024 сыллаахха улуус баһылыгын урааҕыгар олоҕуран “Эбии үөрэхтээһиҥҥэ тирэх киин” тэриллибитэ.

Былырыын, 2025 сылтан эбии үөрэхтээһин эйгэтигэр “социальнай сакаас” диэн өйдөбүл киирдэ. Ол эбэтэр, оҕо эбии үөрэхтээһиҥҥэ кэрэхсэбиллээх, үрдүк хаачыстыбалаах өҥөнү ыларын хааччыйар судаарыстыба үбүлээһинэ көрүллэр. Сэртипикээт нөҥүө чааһынай уонна судаарыстыбаннай тэрилтэлэргэ үбүлээһин көрүллэр, оҕо сайдарыгар, үүнэригэр уонна идэни талыытыгар олоххо бэлэмнээх буоларыгар кыах бэриллэр. Маныаха улуус оскуола саастаах оҕолорун 25% итэҕэһэ суох хабыллыахтаах.

Бу саҥа сүүрээн буолан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн былырыын элбэх үөрэтэр, сырдатар, сүбэлиир сэминээрдэр тэриллибиттэрэ. Биһиги улууспутуттан дэлэгээссийэ Бүлүүгэ ыытыллыбыт үөрэхтээһиҥҥэ кыттыбыппыт, олус элбэҕи билбиппит, үлэбитин торумнабыппыт, билиҥҥи кэмҥэ үүнэр көлүөнэни иитии ньымаларын, саҥа сайдар суолларын кэпсэппиппит.

Уйулҕа, педагогика арыаллааһынын тэрийии

Ааспыт сылтан биһиги кииммит иһинэн психолого-медико-педагогическай хамыыһыйа (ПМПК) үлэлиир. Түөрт үлэһиттээх: салайааччы, логопед, дефектолог уонна психолог.

Хамыыһыйа оҕо сайдыытыгар туох эрэ уратылар баалларын, эбэтэр үөрэххэ кыһалҕалары булан, сөптөөх үөрэхтээһин усулуобуйатын уонна көмө туоратыыларын (бырагырааманы) олохтуурга аналлаах.  Ол түмүгүнэн оҕоҕо үөрэхтиир быраабылаларын уларытыы, туспа бырагырааманан  үөрэтии ананар, эбэтэр психолог, логопед көмөтө көрүллэр. Бу тэрилтэ кэмигэр, саҥа үөрэҕирии ирдэбиллэригэр сөп түбэһэр дии саныыбын.

Маныаха улууспут дьаһалтата сөптөөх быһаарыныыны ылынан, оҕолорго, төрөппүттэргэ олус табыгастаах буолла. Бу иннинэ доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолор хамыыһыйаны ааһар сыаллаах куоракка барарга күһэллэллэрэ, өр кэм уочараттарын күүтэллэрэ. 

“Үрүҥ таба төннүүтэ”

Улууспут үрдүнэн оскуола оҕолорун үксүлэрин эбии үөрэхтээһининэн хабан үлэлиибит. Саамай улахан хабааннаах бырайыакпыт, үс сыллааҕыта Дьокуускай куоракка Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан култуура дьиэтигэр турбута дии саныыбын.

Кыратык историяны сэгэтэн көрдөххө, Ольга Иванова-Сидоркевич сатабыллаах салайааччы, ырыа айааччы, режиссер. Кини талаан арааһын таһымнаан "Амма чэчирдэрин" үлэлэппитэ, үүннэрбитэ. Кини  “Үрүҥ таба” диэн оҕо тыйаатырын тэрийэр улахан баҕа санаалааҕа. Бэйэтин кэмигэр, маныаха тустаах испэктээк айыллыбыт, маҥнайгы туруорууну өссө 1989 сыллаахха Москуба куоракка Останкинаҕа анал ыҥырыынан тиийэн көрдөрбүттэрэ. Айымньы сүрүн санаата - айылҕаны харыстааһын, Кыыс Амманы көмүскээһин буолар. Ол кэннэ, испэктээк умнууга хаалбыт.

Ону төннөрөр сыаллаах, улахан үлэ ыыппыппыт. Үс сыллааҕыта “Үрүҥ таба төннүүтэ” ("Возвращение белого оленя") диэн оҕолорго аналлаах музыкальнай испиктээги туруорбуппут, манна 150-ча Амма улууһун оҕолоро кыттыыны ылбыттара. Туруорууга Ольга Иванова-Сидоркевич ырыалара, "Амма чэчирэ" ансаамбыл репертуара барыта аныгылыы тэтиминэн саҥардыллан туруоруллубута. Ипсиктээк нууччалыы барар, ол эрэн ырыата, үҥкүүтэ барыта сахалыы туруоруллубута. Билиҥҥи туруорууга кэллэктиип барыта үлэлээбитэ, төрөппүттэрбит улахан көмө буолбуттара. 

Аммаҕа киинэ тыйаатыра

2015 сыллаахха киинэ пуондатын куонкуруһугар кыайыылаах буолан, 5 мөл.солкуобайдаах грант сүүйэн, “Созвездие” киинэ тыйаатырын арыйбыппыт. Бу төннөрүллүбэт үп буолар.

Санатан эттэххэ, Арассыыйатааҕы Киинэ пуондата кыра нэһилиэнньэлээх пууннарга киинэ тыйаатырдарын өйүүр куонкуруһу тэрийэрэ. Көмө федеральнай бүддьүөттэн барар.

Ол саҕана эбии үөрэхтээһини өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн курируйдуур тэрилтэ саҥа салайааччыта Семен Викторович хас биирдии улууска бэйэтинэн сылдьан үлэни-хамнаһы, дьиэни-уоту билсибитэ. Биһиэхэ сырыытыгар улахан саалабытын сэҥээрэ көрбүтэ, уонна “Киинэ пуондата” ыытар граҥҥа куонкуруһун туһунан билиһиннэрбитэ, кыттарга сүбэлээбитэ. Кулун тутар ый.  Бириэмэбит ыгым, биир эрэ нэдиэлэ хаалбыт этэ. Суһаллык докумуоннары хомуйсуу саҕаламмыта. Биир күҥҥэ куоракка иккитэ да киирэн турардаахпыт. Хата, бүтэһик күнүгэр ирдэнэр докумуоннары барытын туттарбыппыт.

Түмүгү сайын билбиппит. Үөрүүлээх сонуну сарсыарда отой эрдэ култуура управлениетын начаалынньыга Евдокия Михайловна төлөпүөнүнэн эрийэн эппитэ, эҕэрдэлээбитэ. Ол сайын улахан хапытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыта, муоста сылытыллыбыта, саҥа аппаратура таҥыллыбыта, кириэһилэлэр турбуттара. Маны сэргэ ыстаакка уларыйыылар киирэн, билиэт атыылааччы уонна оператор үлэһиттэммиппит. Ахсынньы ыйга, саҥа дьыл эрэ иннинэ, үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыппыт.

Ол кэмтэн улууспут киинин олохтоохторо уонна ыалдьыттара буруолуу сылдьар саҥа киинэлэри көрөр кыахтаахтар. Араас бэстибээллэр, сонун тэрээһиннэр буолаллар. Холобур, «Амма — киинэ туоната»  диэн бэстибээлбит улахан сэҥээриини ылбыта.

“Амма кэскилэ” граннары олоххо киллэрдэ

Кииммит иһинэн “Амма кэскилэ” кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэ тэриллибитэ номнуо 10-ча сыл буолла. Бу сыллар тухары СӨ Ил Дарханын уонна Арассыыйа бэрэсидьиэнин Пуондатыттан граннары сүүйбүппүт. Экологияҕа уонна үөрэҕириигэ сыһыаннаах бырайыактары сэргэ, «Amgarun» эко-сүүрүүнү, “Дьөһөгөй – сылгыны таптааччылар кулууптара”, “Дьөһөгөй - сир эдэр хаһаайыттара” бырайыактары олоххо киллэрдибит. Сүүйүллүбүт граннар уопсай сүүмалара 6 мөл.солкуобайтан тахса.

Дьиэ-уот кыһалҕата

Биһиэхэ саамай улахан кыһалҕабыт – дьиэбит-уоппут эргэрбитэ, онтон сылтаан тымныыта буолар. Бу 1986 сыллаах тутуу буолар. Бастаан утаа кулууп дьиэтигэр анаммыт, кэлин биһиги тэрилтэбитигэр бэриллибит. Дириэктэринэн анаммыт кэммиттэн саҕалаан сылын ахсын кыралаан өрөмүөн үлэтин ыытабын. Икки төгүл хапытаалынай өрөмүөн барда. Ол да үрдүнэн, уулаах сиргэ турарынан хара муостата сиҥнэн, өһүөлэрэ эргэрэн кыайбат буолан эрэбит. Онон барыбыт ырабыт – саҥа дьиэ тутуллан, оҕолорго эбии үөрэхтээһин хайысхатыгар, саҥа ирдэбиллэргэ сөп түбэһэр саҥа тутуу буолар.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Ольга Петровна Иванова – Сидоркевич аатынан Амматааҕы эбии үөрэхтээһин уонна психолого- педагогическай арыаллааһынын киинин архыыбыттан.