Уопсастыба

Дойдуну таптыырга иитии

Чөмчүүк саастаах оҕоҕо дойдумсах буолуу өйдөбүлэ баар дуо? Кыра оҕо төрөппүттэригэр, дьиэ кэргэнигэр, төрөөбүт сиригэр, айылҕатыгар тапталлаах буолар. Бу күннэтэ иитии түмүгэр үөскүүр иэйии (таптал) дойдутугар бэриниилээх кырасданьыын үүнэн-сайдан тахсарыгар бастакы олугунан буолар.

«Оҕону дойдутун таптыырга иитии ыллыҥ да биир түгэнинэн ситиһиллибэт. Маныаха иитии үлэтэ үөрэхтээһин бэлиитикэтиттэн, оҕону тулалыыр эйгэттэн, алтыһар дьонуттан, араас көрүҥ тэрээһиннэртэн биир кэлимсэ ситимнээхтик уонна тиһигин быспакка барарыттан тутулуктаах. Киһи үтүө өйдөбүлү, иитиини, култуураны оҕо сылдьан ордук дириҥник ылынар, онтукайа ыччат сааһыгар чиҥэтиллэр. Онон кыра оҕону, ыччаты кытта үлэлиир дьоҥҥо улахан эппиэтинэс сүктэриллэр. Чуолаан оскуола иннинээҕи саастаах оҕолору иитиигэ педагогтар уонна төрөппүттэр бииргэ үлэлээһиннэрэ, айымньылаах алтыһыылара сүрүн оруолу ылар.

Ыччаты иитиигэ Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыытын, өй-санаа үрэллиитин, төрүт сыаннастар уларыйыыларын уустук кэмэ улахан охсууну үөскэппитэ. Билигин ол саҕанааҕы кэмҥэ үөскээбит, улааппыт көлүөнэ оҕолор төрөппүт буоллулар. Кырачаан киһи улахан дьон бэйэ-бэйэлэригэр, уопсастыбаҕа сыһыаннарын холобурунан иитиллэр, онно олоҕуран киһи киэбин ылынар. Онон оҕо уһуйааннарыгар дойдумсах буолууга иитии төрөппүттэртэн саҕаланара аныгы олох биир сүрүн ирдэбилинэн буолла», - диэн Лена Дмитриевна Троева-Лугинова дойдуну таптыырга иитии тула санаатын үллэстэр.

Эйэ уонна үтүө бэлиэтэ

Оҕону дойдуну таптыырга иитэр, майгы-сигили үтүө өйдөбүллэрин иҥэрэр, оҕо уһуйаанын үлэтин волонтердар хамсааһыннарыгар сыһыарар «Туллук – эйэ уонна үтүө бэлиэтэ» диэн бырайыак өрөспүүбүлүкэ оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бииргэ түмтэ.

2024 сыл бүтэһигэр Дьокуускайдааҕы «Подросток» кыра уонна эрдэҕэс оҕолор кииннэрин педагог-тэрийээччитэ Антонина Степановна Титова «Туймаада волонтердара» диэн Дьокуускай куоракка олорор волонтердар түмсүүлэрин тэрийбит уонна «Туллук – эйэ уонна үтүө бэлиэтэ» диэн бырайыагы көҕүлээбит.  Бу бырайыак иитинэн Лена Троева-Лугинова «Волонтеры Дети-дошкольники» түмсүү тула оҕо уһуйааннарын сомоҕолоон үлэтин бэрт айымньылаахтык уонна таһаарыылаахтык саҕалаата. Ол курдук, үлэ былаанын ылынан, 2024 сыл тохсунньу 11 күнүгэр  Бастакы оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин тэрилтэлэрин пуорумун ыыппыттар.

Лена Дмитриевна: «Билиҥҥи туругунан бырайыакпытыгар Орто Халыма, Бүлүү, илин эҥээр уонна киин улуустартан 40-тан тахса уһуйаан кыттыста. Олунньу 8 күнүгэр «Арассыыйа – мин устуоруйам» устуоруйа пааркатыгар аһымал аахсыйаны тэрийбиппит. Аахсыйа иитинэн хомуллубут үгүс ахсааннаах харысхал туллуктары, 40-ча баһыылканы, 50 тыһ. тахса харчынан көмөнү «Народный фронт» уонна «Якутия вместе» хамсааһыннарга туттарбыппыт. Бу хомуллубут малы-салы олунньу 23 күнүгэр ыытыллар Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр анаан Анал байыаннай дьайыыгы кытта сылдьар, госпиталларга эмтэнэ сытар байыастарбытыгар  ыыттыбыт», - диэн кэпсиир.

Тэрээһиҥҥэ Дьокуускай куорат, Уус Алдан, Кэбээйи, Мэҥэ Хаҥалас оҕо уһуйааннара кытыннылар. Маны сэргэ Орто Халыма, Таатта, Бүлүү уһуйааннара бэлэмнээбит баһыылкаларын аахсыйа чэрчитинэн ыыппыттар.

Аахсыйа барыта 200-тэн тахса киһини түмтэ. Тэрийээччилэртэн уонна бырайыак кыттыылаахтарыттан ураты Хотугу-Илиҥҥи федеральнай үнүбэрситиэт, Педагогическай үнүстүүт, Дьокуускайдааҕы педагогическай кэллиэс устудьуоннара, итиэннэ уһуйаан оҕолорун төрөппүттэрэ көхтөөхтүк кытыннылар.

Аһымал аахсыйа кыттыылаахтарын «Норуот фрона» хамсааһын,  Дьокуускай куорат дьаһалтатын уопсастыбаннай тэрилтэлэри кытта үлэҕэ управлениетын бэрэстэбиитэллэрэ, «Дьахталлар лигалара» уопсастыбаннай түмсүү салайааччыта Татьяна Егорова, итиэннэ С.Ф. Гоголев аатынан Дьокуускайдааҕы педагогическай кэллиэс оскуола иннинээҕи салаатын преподаватела Кыыдаана Данилова эҕэрдэлээтилэр. Аҕалара АБДь кытта сылдьар ини-бии Поповтар тыл эттилэр. Уолаттартан улахана АБДь бэтэрээнэ, онтон кырата оскуолаҕа үөрэнэр. Кини хаста да гуманитарнай таһаҕаһы илдьэ Ростов куоракка барса сылдьыбыт. Маны таһынан, БПЛА ротатын хамандыыра, АБДь бэтэрээнэ, бэйиэт Анатолий Храмов кэргэнэ, астаапка подполковнига Аина Виссарионовна кытынна уонна аахсыйа түгэннэрин хаартыскаҕа түһэрэн үйэтиттэ.

Бырайыак кыттыылаахтара кэлбит дьоҥҥо үлэлэрин билиһиннэрдилэр. Онтон уһуйаан иитиллээччилэрэ патриоттуу ис хоһоонноох ырыалары ыллаан, муода көрдөрөн көрөөччүлэри манньыттылар. Дьокуускайдааҕы 14-с №-дээх «Журавлик» оҕо уһуйаана тэрийбит байыаннай тиэхиньикэ быыстапката дьон сэҥээриитин ылла.

Төрөппүттэр, оҕолор, устудьуоннар туллуктары, аккырыыккалары уонна харысхал илими оҥорорго үөрэтэр маастар-кылаастарга сырыттылар. Ол курдук,  фетр матырыйаалтан сымнаҕас, көппөҕөр быһыылаах туллуктары тиктилэр. Устудьуоннар оҕолору кытта туллуктардаах аккырыыккалары оҥорон саллааттарга сурук ыыттылар. Итиэннэ, аахсыйа кыттааччылара бары көмөлөөн буойуттары хаххалыыр илими өрдүлэр.

Маны сэргэ, оҕо уһуйааннара уонна устудьуоннар 80 араас бирииһи туруоран, сүүйүүлээх оонньуу ыытан дьону сэргэхситтилэр.

Аахсыйа биир сүрүн тэрээһининэн дьаарбаҥка буолла. Уус Алдан Дүпсүнүн сүөһүтүн уонна убаһатын этэ, Кэбээйи эмис собото, бэйэ оҥоһук кэнсиэрбэлэр, барыанньалар, араас табаардар атыыга кэбэҕэстик бардылар.

Тэрээһин бүтэһигэр кыттааччыларга Таатта улууһун Туора Күөл орто оскуолатын оскуола иннинээҕи саастаах оҕолору иитэр-үөрэтэр салаатын муусука салайааччыта Варвара Николаевна Максимова суруйбут «Туллуктар эйэни түстүүллэр» хоһоонугар матыыбы таларга куонкурус биллэрбиттэр.

Туллуктар эйэни түстүүллэр

Сахабыт сирин үрдүнэн

Үтүө санаанан үөрдүһэн,

Саас сайаҕас илдьиттэрэ

Саҥа кэм сирдьиттэрэ,

Туллукчааннар көтөллөр.

Туллукчааннар, көтүҥ, көтүҥ!

Айыы дьонун өрүү үөрдүҥ!

Айаннарга арыаллааҥ!

Эйэ, үөрүү аргыстаах.

Тулуур, дьулуур бэлиэлэрэ,

Күүстээх санаа мэктиэлэрэ

Сырдыгынан сайаннар

Туллукчааннар дайаллар.

Кыайыы эйэ туһугар

Үтүө санаа сулуһугар

Ыллыктары айаллар

Тырыбыныы ыҥыраллар.

Бу хоһооҥҥо үс мелодист матыып айан дьон дьүүлүгэр ыыппыттар. Ол курдук, Уус Алдан улууһун Бороҕоннооҕу муусука оскуолатын учуутала, үгүс өрөгөй ырыалар муусукаларын ааптара, мелодист Станислав Луковцев, Дьокуускайдааҕы 3-с №-дээх «Катюша» оҕо уһуйаанын муусука салайааччылара Николай Слепцов-Шансон уонна Анжелика Суздалова куонкуруска кытталлар. Истээччилэр балартан ханнык матыыбы талбыттара өссө биллэ илик, куонкурус салҕанар. Айыллыбыт ырыа бырайыак өрөгөйүн ырыатынан буолуохтаах.

Ырыа тылын ааптарыттан Варвара Николаевнаттан ааҕааччыларга санаатын тиэрдэригэр көрдөстүм: «Тохсунньу ыйга «Туллук – эйэ уонна үтүө бэлиэтэ» бырайыагы билиһиннэрэр сэминээргэ ыҥырыллан сылдьыбытым уонна оҕону кыра сааһыттан дойдумсах буолуу тыыныгар иитэргэ сөп түбэһэр ис хоһоонноох бырайыак эбит диэн сэҥээрбитим. Быйыл дойдубутугар, итиэннэ өрөспүүбүлүкэбитигэр биллэриллибит Аҕа дойду көмүскээччилэрин сылыгар бу бырайыак тиэмэтэ сөп түбэһэр. Ол иһин, Таатта улууһун уһуйааннарын бырайыакка кыттыаҕыҥ диэн ыҥыраммын улууспутуттан хас да уһуйаан үлэлии-хамныы сылдьар. Ону сэргэ, өрөспүүбүлүкэ муусука салайааччыларыгар, иитээччилэригэр эмиэ биллэрии ыытан, бырайыагы сырдатан элбэх тэрилтэни хаптыбыт.

Биһиги биир кэлим федеральнай оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин бырагырааматынан үлэлиибит. Бырагыраама чэрчитинэн оҕону майгы-сигили сыаннастарыгар уонна дойдумсах буолууга иитии үлэбит сүрүн хайысхатынан буолар. Онуоха, волонтерскай хайысхалаах бырайыактар төһүү күүс буолаллар. Маннык хабааннаах үлэ хайысхата тиһигин быспакка сылын аайы салҕанан барыахтарын наада. Тоҕо диэтэргит, бастакытынан, волонтер хаһан баҕарар наада. Инникитин АБДь бүттэҕинэ да, урукку тимуровскай үлэ курдук, волонтердар үлэлэрин тэрийиэххэ сөп. Иккиһинэн, бырайыакка кэлэктиип барыта кыттыһан биир сомоҕо буолар. Холобура, бырайыак чэрчитинэн туллуктары, уоту күөдьүтэри (розжиг) уонна баһыылкалары оҥорорбутугар үлэһиттэр бары биир өйүнэн-санаанан салайтаран түмсүбүппүт. Үсүһүнэн, кэккэбитин хаҥатаары бу бырайыакка төрөппүттэри, нэһилиэк олохтоохторун түмэ тардабыт. Биһиги төһөнөн элбэх дьону хабабыт, оччонон бырайыакпыт сыала-соруга ситиһиллиэхтээх. Ол эбэтэр, дойдубут туһугар диэн бары биир өйдөөх-санаалаах үлэлээтэхпитинэ-хамсаатахпытына оҕону патриоттуу иитиигэ үтүө түмүктэри ситиһиэхтээхпит».

***

Өрөспүүбүлүкэ уһуйааннара дьоһуннаах уонна киэҥ далааһыннаах «Туллук – эйэ уонна үтүө бэлиэтэ» бырайыакка көхтөөхтүк кыттаннар, чахчы сомоҕолоохторун, оҕону кыра сааһыттан дойдумсах буолуу тыыныгар иитэргэ биир санаалаахтарын көрдөрдүлэр. Кэскиллээх үлэлэрэ үтүө түмүктээх буолуохтун!

Антонина НЕУСТРОЕВА

Хаартыскалар Л.Д. Троева-Лугинова архыыбыттан