Уопсастыба

Ханнык баҕарар омук олоҕор быһаарыылаах кэм-кэрдии үүннэҕинэ, күүс-көмө көрдүүр кэриэтэ улуу өбүгэлэрин, бастыҥ дьоннорун сылаастык-истиҥник ахтар, кинилэр ааттарын-суолларын үйэтитэр үтүө үгэһи тутуһар эбит. Бу көстүү биһигини, саха дьонун, тумнубата дии саныыбыт. Ол туоһута буолан, боруонсаттан кутуллан, саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээбит суруйааччы, бөлүһүөк Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй ырааҕы ырыҥалыы олордоҕо, саха судаарыстыбанаһын олохтообут, улуу суруйааччы Платон Алексеевич Ойуунускай барыбытын санаабытын көтөҕө, угуйа эрчимнээхтик хааман истэҕэ, мэҥэ суруктар бөлүһүөк Авксентий Егорович Мординов, бэрэпиэссэр Георгий Прокопьевич Башарин, норуот суруйааччылара Сэмэн уонна Софрон Петрович Даниловтар, судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл Гавриил Иосифович Чиряев, академик Владимир Петрович Ларионов, онтон да атыттар олорбут уонна үлэлээбит дьиэлэрин таһыгар тураллар, мэлдьи тыыннаахтарын санаталлар.

– Кинилэр бааллара буоллар! – диэбиккин кулгааҕыҥ эрэ истэн хаалар.

Гавриил Иосифович Чиряевы судаарыстыбаннай-бэлитиичэскэй диэйэтэл быһыытынан тилэри сырдатар үгүс суруйуулар бааллар. Ол эрээри, кини кытары бииргэ үлэлээбиттэр, кылгастык да алтыһан ааспыттар хас бииридилэрэ Гавриил Иосифович туһунан туох эмэ сонуну, суолталааҕы этэн-тыынан, бэлиэтээн аһараллара саарбаҕа суох.

Олохпор тосхойбут түгэннэр

Мин олохпор, үгүстүк да буолбатар, оннук түгэн хаста да тосхойон ааспыта. 1960-с сыллар саҕаланыыларыгар Үөһээ Бүлүү оройуонугар Исидор Бараахап аатынан холкуоска хомсомуол тэрилтэтин босхоломмут сэкирэтэээринэн үлэли сылдьаммын, Гавриил Иосифович Чиряев, Юрий Николаевич Прокопьев уонна Василий Гаврильевич Лыглаев бу оройуонтан өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтатыгар тиийэ үүммүттэрин туһунан киэн тутта кэпсииллэрин истэр буоларым. Иньэ гынан, кинилэри хайдах эрэ бэрт өрдөөҕүттэн билэр курдук саныырым.

Арай биирдэ, 1969 сыллаахха, Мэҥэ Хаҥаласка хомсомуол оройуоннааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээринэн талыллан баран, баартыйа обкуомун дьиэтин көрүдүөрүгэр оччолорго тэрийэр отдел сэбиэдиссэйинэн үлэлиир Василий Гаврильевич Лыглаевы көрүстүм. Кини мин холкуоска үлэлии сырыттахпына, холкуоспут оройуоннааҕы күрэхтэһиигэ бастаан Кыһыл Знамяны ылбытын туттарбыта. Миигин тута билбитэ уонна:

– Хайа, араспаанньаҕын уларытан, саһа сылдьар эбиккин дуу? – диэн миигин мух-мах ыыппыта.

Кырдьык, мин урут Оконешникова Леля диэн этим. Арааһа, онтон ыла эбитэ дуу, бартыыйынай-сэбиэскэй үлэҕэ өрө тахсарбар ити түгэн бастакы олук курдук буоллаҕа, оттон уонна баартыйа каадырдары иитиигэ итиэннэ аттаран туруорууга уопута улахан оруолу ыллаҕа.

1980 сыллаахха, Мэҥэ Хаҥаласка баартыйа оройуоннааҕы кэмитиэтин иккис сэкирэтээринэн үлэлиирим саҕана, кэм да тыа хаһаайыстыбатын иһин эппиэттиирим. Биир күн дьэ, ССКП обкуомугар ыҥыран ыллылар. Тэрийэр отдел үлэһиттэрэ миигин бастакы сэкирэтээр кэбиниэтигэр киллэрдилэр. Гавриил Иосифович үлэлиир остуолуттан туран, утары хааман кэллэ уонна илиитин уунан дорооболосто.

Мин урутаан саҥарар буолан биэрдим:

– Гавриил Иосифович, көрсүбэтэхпит өр да буолла, – диэтим.

Ити иннинэ мин киниэхэ иккитэ ыҥырылла сылдьыбытым: Мэҥэ Хаҥаласка баартыйа оройуоннааҕы кэмитиэтин сэкирэтээринэн үлэлии уонна Москуба куоракка Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына, эмиэ оройуомар иккис сэкирэтээринэн үлэлэтэ ыыталларыгар.

– Дьэ кырдьык, сэттэ сыл ааһа охсубут дии. Оттон билигин эйигин атын үлэҕэ ыытаары гынабыт, – диэтэ.

Ити кэпсэтии кэнниттэн миигин Мэҥэ Хаҥаласка оройуоннааҕы сэбиэт исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талбыттара.

Ааспыты ахтар буоллахха, баартыйа каадырдары сүүмэрдээһиҥҥэ уонна бэлэмнээһиҥҥэ уһулуччу болҕомтотун уурара. Этэргэ дылы, олох оскуолатын бары эриирин-мускуурун барбыттар эрэ кини хараҕын далыгар киирэллэрэ. Мин итинтэн салгыы, баартыйа уобаластааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээринэн Юрий Николаевич Прокопьев үлэлиир кэмигэр, 1983 -- 1985 сс. Муомаҕа баартыйа оройуоннааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээринэн, 1985 – 1989 сс. Саха АССР Үрдүк Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитим. Бу суруйуубар баартыйа дьахталлары салайар үлэҕэ бэлэмнээһинин биир холобурун быһыытынан көрдөрө сатаатым.

Биһиэхэ «бас-көс киһи» диэн өбүгэ саҕаттан күн бүгүнүгэр диэри умнуллубакка тиийэн кэлбит өйдөбүл баар. Гавриил Иосифович чахчы саха аймах бас-көс киһитэ этэ. Өрөспүүбүлүкэ оҥоруулаах күүстэрин сайыннарыыга, бастатан туран, Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи баараҕай территориальнай-производственнай комплексы, Аччыгый БАМ тимир суолун тутууга, алмаас уонна көмүс бырамыысыланнаһын сайыннарыыга, үөрэҕи, науканы, култуураны барҕардыыга кини оруола олус улахан. Норуот дьиҥнээх патриотун аатын-суолун күн-дьыл аастаҕын ахсын ытыктыыра-убаастыыра өссө күүһүрэн иһэр, ол иһин бу дьалхааннаах кэмҥэ кинилэр ааттарын ахтан-санаан эрдэхпит.

Билигин сааһыран олорон толкуйдаан көрдөхпүнэ, аҕыйах да сыл буоллар, Гавриил Иосифович Чиряев курдук бөдөҥ салайааччы тылын-өһүн истибиппиттэн, үлэтин-хамнаһын билбиппиттэн-көрбүппүттэн, кини салалтатынан үлэлээбиппинэн-хамсаабыппынан киэн туттабын.

Дьону таптыахха, биир тыллаах буолуохха

Билиҥҥи көлүөнэ эдэр салайааччыларга уонна норуот дьокутааттарыгар туһаайаммын маннык этэбин:

– Киһини, дьону таптыахха наада. Ийэҕитин-аҕаҕытын, кэргэҥҥитин таптыыргыт курдук, бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэргитин, үөлээннээхтэргитин таптааҥ, ытыктааҥ. Туох эмит наадаҕа көрсөөрү, кыһалҕаларын этинээри кэлбиҥ дьоҥҥо болҕомтолоох буолуҥ, кинилэргэ ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыҥ, сэнээбэккэ, истиҥник, тэҥнээххит курдук өйдөөн-санаан олорон кэпсэтиҥ, сэһэргэһиҥ. Быһата, дьоҥҥут-сэргэҕит, быыбардааччыларгыт тустарыгар, кинилэр кыһалҕаларын быһаарар туһугар үлэлээҥ-хамсааҥ.

Иккиһинэн, тыл дьыалаттан арахсыа суохтааҕын умнумаҥ. Эппит тылгытын, биэрбит эрэннэриилэргитин хайаан да толоруҥ. Норуот дьокутааттара быыбарга хандьыдаатынан туруорунаргытыгар ылыммыт быыбар иннинээҕи бырагыраамаларгытын олоххо киллэрэргэ күүскүтүн харыстаамаҥ. Мин Үрдүкү Сэбиэт Президиумугар Бэрэссэдээтэллиирим саҕана норуот дьокутааттара быыбардааччыларын накаастарын хайдах толороллорун кытаанахтык хонтуруоллуурбут, ирдиирбит. Холобур, миэхэ тус бэйэбэр ыраах сытар, хотугу улуустартан дьокутаат мандаатын туппут киһиэхэ, быыбардааччыларым накаастарын толорорум олус ыарахан этэ эрээри, ону толорор туһугар туруулаһан үлэлээбитим. Инньэ гынан, билигин суобаһым ыраас, махтаналларын биллэрэн, уонча ыал саҥа төрөөбүт кыыс оҕолорун мин ааппынан ааттаабыттара. Дьокутаакка дьон билиниититтэн, ис сүрэҕиттэн махтанарыттан ордук туох үөрүү баар буолуой?

Онон, билиҥҥи кытылбыттан этэбин: киһини таптыахха наада уонна биир тыллаах буолуохха. Миигин, тыа сирин тулаайах кыысчаанын, хомуньуус баартыйа киһи-хара оҥорбута, үөрэтэн-такайан үүннэрбитэ. Күн бүгүн 85 хаарбын санныбар түһэрэн олороммун, баартыйам билиэтин илдьэ сылдьабын. Өссө даҕаны дьон-сэргэ ортотугар, үлэлии-хамсыы сылдьабын.

Люлия Григорьева, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кырдьаҕастарын үрдүкү сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах олохтооҕо, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

Хаартыскаларга:

1. Гавриил Иосифович Чиряев.

2. Гавриил Чиряев аармыйаҕа бииргэ сулууспалыыр доҕотторун, саха уолаттарын кытары. 1945 с.

Хаартыскалар эрэдээксийэ архыыбыттан.