Уопсастыба

Оттон Марк Жирков 24 норуот ырыатын матыыптарын, балетмейстер И.А. Каренин былыргы саха үҥкүүтүн урут биллэ илик уонтан тахса көрүҥнүн суруйан ылбыттара. Кэлин ол туһунан: «Биһиги сүрүн матырыйаалы С.А.Зверевтэн суруйан ыллыбыт. Кини дэгиттэр билиилээх киһи, ырыаһыт, олоҥхоһут, былыргы оонньуулары, үҥкүүлэри, итэҕэллэри билэр эбит», -- диэн үрдүктүк сыаналаабыттара. Чысхаан бэйэтин суруйууларын «Кыым» хаһыакка, «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэппитэ. Онон Сергей Зверев толоруулара сурукка-бичиккэ тиһиллэн, бэчээттэнэн киэҥ ааҕааччыларга литературнай айымньы киэбинэн тиийбиттэрэ.

Манна үс суол түгэни бэлиэтиэххэ сөп. Бастакытынан, норуот айымньыта былыр-былыргыттан тылынан айыллан, киһиттэн киһиэхэ бэриллэн тарҕанан испит сокуона кэһиллибитэ. Сурукка-бичиккэ тиһиллэн, норуот ырыаһытын тус бэйэтин айымньытын быһыытынан тарҕаммыта. Атыттар толорор да буоллахтарына, Кыыл Уолун ааптар быһыытынан ааттаан туран, уларыппакка-тэлирэппэккэ толоруу киирбитэ.

Иккиһинэн, кини социальнай сакааһы толорбута. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр норуот өстөөҕү утары дьоруойдуу охсуһуутун норуот айымньытын үйэлэр тухары чочуллубут олук хоһооннорунан хоһуйбута.

Үсүһүнэн, норуот ырыаһытын лирическэй ырыаларыгар «Табыллыбатах таптал», «Доҕорум миэнэ, доҕорум», «Сааныылаах сарсыарда» диэннэргэ тэҥ сүһүөхтэх строкалар, бэл, рифмалар элэҥнээн ааһаллар.

Кыыл Уола Ньурба тыйаатыгар үлэлиир сылларыгар айар тыл илбиһигэр, айымньылаах үлэҕэ ылларбыта. Ксенофонт Уткин суруйарынан, испиэктээхтэргэ 11 оруолу толорбут. Ол иһигэр, Суорун Омоллоон «Айаалыгар» ойуун, Алампа Софонов «Тапталыгар» быыбарынай, Суорун Омоллоон «Сайсарытыгар» Сатараал, Николай Заболоцкай «Саҥардыыттан» биэсэтигэр итирик, бэйэтин олоҥхотугар Куллустай Бэргэн оруолларын оонньообута.

Итини таһынан бэйэтин репертуарынан айар кэнсиэртэри биэртэлээбитин туһунан суруналыыс А.Иванов ахтыыта баар. «Сергей Зверев саҥа тойугу, ырыаны, үҥкүү тылын, чабырҕаҕы толордоҕун аайы, куолаһа өссө уорааннанан, өссө чөллөрүйэн, өссө ньиргиэрдэнэн бара турда. Ол аайы бэйэтэ сүөм үрдээн, көрүҥэ-бодото өссө тупсан иһэргэ дылыта. Кулууппут иһэ биир кэм ньиргийэ олордо».

Онон Сергей Зверев толорооччу быһыытынан киэҥ эйгэҕэ, үрдүк таһымҥа тахсыбыта эрээри, эмиэ норуот айымньытын дьиҥ толорор эйгэтиттэн арахсыбыта.

Идэтийбит ускуустуба модьоҕутугар

Марк Жирков норуот ырыаһытын 1945 с. Москубаҕа, Чайковскай аатынан консерваторияҕа илдьэн отуттан тахса ырыаны-тойугу, ССРС үҥкүүтүн судаарыстыбаннай ансаамбылыгар сэттэ үҥкүүнү (тойон кыыл, тордуйа, ситим, кыталык үҥкүүлэрин хамсаныыларын, өлүөхүмэлии, бүлүүлүү, эбэҥкилии үҥкүүлэр холобурдарын) суруйтарбыта. Москуба үрдүк таһымнаах исписэлиистэрэ: «Таб. Зверев норуот үҥкүүтүгэр, ырыатыгар билиитин ыччакка тиэрдэрэ буоллар, былыргы үйэтээҕи умнуллубут үҥкүүлэргэ олоҕуран, саха саҥа народнай ырыаларын салгыы сайыннарарга, үөскэтэргэ туһалаах буолуо этэ», -- диэн сыаналаабыттара.

КыылУола норуот ырыаһыттарыттан биир бастакынан киэҥ эйгэҕэ тахсан, саха дорҕоон тойугун, ылбаҕай ырыатын, оһуор үҥкүүтүн кыаҕа баарынан иһитиннэрбит, көрдөрбүт ураты үтүөлээх. Аата-суола аар саарга аатырбыта, суон сурахтаммыта, литература, ускуустуба, култуура деятелин быһыытынан киэҥ билиниини ылбыта. Бу өттүнэн бэйэтин кэмин биллиилээх тойуксуттарыттан, олоҥхоһуттарыттан уһулуччу биллэн-көстөн барбыта. Идэтийбит ускуустуба модьоҕутугар үктэммитэ.

«Улуу Москуба туһунан тойук»

Москубаҕа сылдьыыта кини «Улуу Москуба туһунан тойук» диэн саха литературатын көмүс пуондатыгар киирэр айымньытын айарыгар тирэх буолбута. Бу тойук уус-уран уратытын, идейнай-эстетическэй тосхолун туһунан киэҥник сырдаттылар. Маныаха биһиги тылынан уонна суругунан литература алтыһыыларын чаҕылхай холобурун быһыытынан көрдөрүү табыгастааҕын бэлиэтээн ааһарбыт тоҕоостоох.

Сергей Зверев бэйэтин оҕо эрдэҕиттэн өйүгэр-санаатыгар иҥэриммит ырыаларын-тойуктарын хаһан санаата иэйдэ да толороро. Мэлдьи туттуллар олук хоһооннору, уустаан-ураннаан хомоҕойдук этиилэри тиһик моонньох курдук тиһэн, дорҕооннор үөрэ-дьүөрэ иһиллиилэрин наардаан, кылыгырас кылыһаҕынан киэргэтэн чахчы да истэргэ көмүс дорҕооннор көҥүлүнэн тохтор курдук буолаллара ахтыыларга үгүстүк бэлиэтэммиттэрэ.

«Улуу Москуба туһунан тойукка» норуот үйэлэр тухары чочуйан, тупсаран кэлбит олук хоһооннорун, ойуулуур-дьүһүннүүр ньымаларын хойуутук туттубутун холобурдуохха сөп.

Сир ийэ дойду барахсан

Сиэрэй тииҥ тиҥилэҕин чэчээтин

Тиэрэ туппут курдук

Дьиримнээн элэҥнээн көһүннэ:

Алаастарбыт күөллэрэ,

Атыыр арылыас

Аламай уу хараҕын

Арыйа тарпыт курдук,

Арылыйа чаҕылыһан хааллылар.

Маннык олук хоһооннор, тэҥнэбиллэр олоҥхоҕо, саха народнай ырыаларыгар да мэлдьитин көстөллөр. Норуот ырыаһыта фольклорга туттуллар сиэллээх-кутуруктаах баай эпитеттэрдээх, тэҥнэбиллэрдээх анафоранан астарыллыбыт олук хоһооннорун ааҕарга анаан, кылгатан чопчулаан биэрбит.

Москуба куорат уулуссаларын хотоҕостуу субуллар дьону маннык ылыннарыылахтык хоһуйар.

Улуу куорат дьонноро

Уулусса муҥунан

Толору долгуһан,

Оһуор ойуу курдук охсуллан,

Дьэрэкээн симэх курдук тиһиллэн,

Дьарҕаалаах тыа курдук тардыллан,

Кэккэ бииргэ хаамсан,

Кэлэр-барар эбиттэр.

Манна баар үс араас тэҥнэбил көмөтүнэн Москуба дьоно элбэҕэ, кэлиитэ-барыыта, хойуута бу көстөрдүү ойууланар. Норуот тылынан айымньытын холобурдарыгар үкчү маннык олук хоһооннор суохтар эрээри, мэлдьи туттуллар эпитеттэр (оһуор, дьэрэкээн, дьарҕаалаах) тылынан уус-уран айымньы тыынын биэрэллэр. Сергей Зверев бу тойугар суругунан литература сабыдыала эмиэ биллэн ааһар. Онуоха, биллэн турар, литературнай консультант, тойугу сурукка-бичиккэ түһэрэн үйэтиппит Георгий Васильев чочуйуута быһаарар оруоллаах. Ол туһунан фольклорист «Живой родник» үлэтигэр бэлиэтээн турар.

Cергей Зверев репертуарын суруйааччылар сурукка-бичиккэ үйэтитиилэрэ, чочуйан-тупсаран бэчээттээһиннэрэ «Улуу Москуба туһунан тойук» бэчээттэнэн, тылбаастанан, «Правда» хаһыакка москвичтар эҕэрдэ суруктарыгар цитаталанан тахсыаҕыттан балачча көхтөөхтүк ыытыллыбытын бэлиэтиэххэ сөп. Бу кэмҥэ Георгий Васильев, Архип Кудрин-Абаҕыыныскай, Илья Винокуров-Чаҕылҕан норуот ырыаһытын кытары көрсөн, кини айымньыларын суруйбуттара. Суруллубут айымньылар ааттарыттан да, ис хоһоонуттан да көрдөххө норуот ырыаһыта бэйэтин кэмин кыайыыларын, үлэҕэ ситиһиилэрин үгүстүк уруйдаан-айхаллаан хоһуйбут, ыллаабыт: «Уйгу-быйан олохтонно», «Мэҥэлэр быһыттара», «Өйдүүбүт доҕоттоор», «Ыччаттарбар», «Улуу Ленини уруйдуубун» диэн тута хоһуйуулар Кыыл Уолун бу кэмнээҕи репертуарын сүрүн ис хоһоонун туоһулууллар. Норуот ырыата баай батталын этинэн-хаанынан билбит киһи саҥа кэми, Сэбиэт былааһын, кини үлэҕэ-хамнаска кыайыыларын, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһыытын, өй-санаа үрдүктэн үрдүккэ дьулуһуутун добун тойуктарыгар дьоһуннаан этэрэ, ыллам ырыаларыгар ыпсаран ыллыыра бары өттүнэн сөптөөх этэ. Дьэ ол иһин «Мин сүрэҕим» диэн тэттик айымньытыгар олус бэргэнник бэйэтин ырыаһыт, тойуксут быһыытынан аналын уобарастаан эппитэ:

Суой, доҕоттоор,

Субу ырыаһыт ымыы чыычаах,

Сэбирдэх күндү күөмэйдээҕэ.

Көрдөөх сайын хоһоонньута,

Олохпут уйгулаах үүнүүтүн

Оччугуй ырыаһыта кимий диэтэргит, --

Ол мин сүрэҕим этэ.

Кини кэрэ кэмҥэ үөрэн,

Кэлэр кэскилгэ көҕүйэн,

Көҥдөй агдам иһиттэн

Күөгү көмүс куөмэйбинэн

Көтөн-дайан тахсан,

Чыычаах буолан тырыбынаата,

Ымыы буолан ыллаабыта,

Улуу Ленин баартыйатын уруйдаабыта,

Ийэ сири,

Иллээх сэбиэскэй кэргэни эҕэрдэлээбитэ,

Алгыстаах олоҕу,

Аан дойду кэскилин айхаллаабыта.

Василий ИЛЛАРИОНОВ,  тыл билимин дуоктара,  М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ.

Хаартыскаларга: 

1. Сергей Зверев-Кыыл Уола.

2. Саха суруйааччыларын үһүс сийиэстэригэр. Бастакы кэккэҕэ хаҥастан үһүс Сергей Зверев олорор. Дьокуускай, 1953 сыл сайына.

Хаартыскалар: Василий Илларионов архыыбыттан