Уопсастыба

Аспытын амсайбыт буолуохтаах

А.С. Пушкин Саха Сирин кытта сибээһэ инньэ XVII үйэттэн саҕаланар. Кини өбүгэтэ, аймаҕа Василий Никитич Пушкин Саха Сиригэр бойобуоданан ананан кэлэн сулууспалаабыт. Василий Пушкин үтүө киһи эбит. Кини сиэмэх, кырыктаах, элбэх киһи тыыныгар турбут Василий Поярковы дьүүллээбит өҥөлөөх. Поярков Тааттаҕа, Аммаҕа сахалар түөлбэлээн олорбут үс сирдэрин үрэйбитин туһунан чахчы баар. Онно элбэх киһи өлбүт, атыттар куоппуттар. Онтон Бөтүҥҥэ тиийбит. Сахалар бөҕөргөтүүгэ саспыттар уонна барахсаттар, Поярковы алы гынаары, 50 киис тириитин бэлэх ууммуттар. Киһилэрэ ону ылан баран, бөҕөргөтүүнү, дьоннору баҕастары уоттаан кэбиспит. Хас эмэ сүүһүнэн оҕо, дьахтар, эр киһи тыыннаахтыы күл-көмөр буолбуттар…

1643 сыллаахха Поярков 132 киһилээх этэрээтин кытта, Алдан өрүһүнэн устан, Амурга тиийбит. Онно олохтоохтор төһө эмэ үчүгэйдик көрсүбүттэрин үрдүнэн, баайдарын халаары сэриилээбит. Олохтоох даурдар өрө тураннар, Поярковтаах остуруокка хорҕойорго күһэллибиттэр. Онно хаайылла сытан хоргуйаннар, өлбүт киһи этин сииргэ кытта тиийбиттэрин туһунан суруйаллар. Үс сыл буолан баран, ахсааннара лаппа аҕыйаан, сыккырыыр тыыннара Дьокуускайы булбут. Ол кэмҥэ Петр Головин оннугар саҥа бойобуода Василий Пушкин ананан кэлбит эбит. Кини Поярковы тута хаайбыт уонна сууттаабыт. Хааһына үбүн уорара, дьону кэйгэллиирэ, бэйэтин эрэ байытар санаалааҕа барыта арыллан, аньыыта-харата мунньуллан, дьон сөбүлээбэтэ биллэн, үҥсүү бөҕө киирэн, оннук дьаһаннаҕа. Поярковы бэл, бэйэтин хаһаахтара кытта сөбүлээбэттэр эбит. Оччотугар биһиги, ол үтүрүллүбүт сахалар билиҥҥи көлүөнэтэ, тоҕо Поярковы чиэстээн, биир сүрүн уулуссабытын, маҕаһыыммытын кини аатынан ааттаан олоробутуй?! «Уулусса аатын уларытыахха» диэн уруккуттан этэн көрөллөр да, тоҕо эрэ, өйөммөт… Тыыннаахтыы умайбыт өбүгэлэрбит ыһыылара-хаһыылара да уйулҕабытын уйгуурпат, хамсаппат дуу…

Дьэ, Пушкин кэлиэҕиттэн бэрээдэк тупсубут, уоруу суох буолан, дьаһаах хомуйуута элбээбит.

Оттон Александр Сергеевич Пушкин Саха Сирин туһунан декабрист доҕотторуттан – А.Бестужев-Марлинскайтан, Н.А. Чижовтан, М.П. Муравьев-Апостолтан – истибит эбит. Чуолаан лиссиэйдээҕи доҕоро Федор Матюшкин элбэхтик кэпсиирэ үһү. Матюшкин саха аһыттан доҕотторугар эт, балык, отон ыытан күндүлүүрэ дииллэр. Онон биһиги аспытын Пушкин эмиэ амсайбыт буолуохтаах. Пушкин эспэдииссийэҕэ сылдьар Матюшкиҥҥа Сибиир уонна Саха Сирин туһунан кинигэ суруйарга сүбэлиирэ.Кинии кытары айанньыттар саҥа сирдэри арыйыыларын туһунан үлүһүйэн кэпсэтэллэрэ, билсэллэрэ. Пушкин бэйэтэ С.П. Крашенинников фундаментальнай үлэтин үөрэтэрэ, сурунара. Хаһаахтар Дьокуускайтан Дьааҥыга диэри айаннарын туһунан суруйан хаалларбыта биллэр.

Бу кэпсээбит чахчыларбын Национальнай бибилэтиэкэҕэ уһуннук үлэлээбит Валентина Николаевна Павлова бэлэмнээн таһаарбыт кинигэтиттэн ааҕан билбитим. Манна даҕатан эттэххэ, Национальнай бибилэтиэкэ Пушкин аатын 1990 сылтан ыла сүкпэт эрээри, норуокка син биир Пушкинканан хаалбыт.

Айымньыларын сахалыы саҥардан

Хоһоон диэн литэрэтиирэ чыпчаала, сүмэтэ, сүөгэйэ буолар. Иэйиини, ис туругу, санааны аҕыйах тылынан кэрэхсэбиллээхтик этэн кэбиһэр – дьоҕур. Тылбаасчыт хоһоон иэйиитин, ис тыынын чопчу биэриэхтээх, хоһоон тутулун, кээмэйин, тэтимин халбаҥнаабакка тутуһуохтаах. Ити курдук элбэх хааччах, уустук сорук турар. Ылбычча киһи кыайан ылсыбат дьыалата.

Тылбаас туһунан айах кэпсээнэ баар. Былыр диэххэ, биир биллэр бэйиэт Александр Блок хоһооннорун тылбаастаабыт. Оччотооҕу саха суруйааччылара саха тылын маастардара бөҕө буоллаҕа, оттон нууччалыы соччо үчүгэйдик билбэттэрэ баар суол. «Зазвенело уздечко» диэни «үүн тыаһа кылыргыыра» диэбит. Оттон «голосила мать» диэҥҥэ эстэн түспүт, «маатынан кутара» диэччи буолбут. Ону быһааран биэрбиттэригэр, киһилэрэ: «Ээ, оннук дуо?» – диэн баран, «ийэ ытыыра-соҥуура» диэн тута көннөрбүтэ үһү. Билиҥҥи саха суруйааччылара нууччалыы олох үчүгэйдик билэллэр, икки тылынан тэҥинэн да суруйуохтарын сөп, суруйаллар даҕаны.

Таптал лиирикэтин бастыҥ айымньыта – А.С. Пушкин «Я помню чудное мгновенье…» хоһооно. Улуу Пушкин Анна Кернҥа тапталын иэйиитин норуодунай суруйааччы Наталья Михалева-Сайа сахалыы тыыннаан, хайдах курдук истиҥник, күүстээхтик тылбаастаабытый?!

Өйдүүбүн, ол күлүм түгэни

Аан бастаан эйигин көрбүппүн,

Бу ууллан сүтүөхтүү уйаҕас

Кэрэттэн кэрэни билбиппин.

Санньылҕан аргыстаах айаммар

Сүпсүлгэн түбүктээх күннэрбэр,

Сирдээҕи сулуһум буолаҥҥын,

Иннибэр эн мэлдьи сырдыырыҥ.

Дьыл-хонук ааспыта. Ыраны

Ыһыахтыыр ытылҕан турбута,

Ол иһин эн кэрэ дьүһүнүҥ

Ыраатан умнуллан барбыта.

Түҥ тыаҕа, уһукка хаайтаран,

Олоҕум тохтообут курдуга,

Үҥэрбэр, иэйэрбэр, таптыырбар

Айыы да, аанньал да суох этэ.

Мин кутум эмискэ тилиннэ

Иккистээн бу курдук долгуйда,

Бу ууллан сүтүөхтүү уйаҕас

Кэрэттэн кэрэҕэ тардыста.

Сүрэхпэр сааскылыы умсулҕан

Төнүннэ олоххо ахтылҕан,

Үҥүөхпэр күн айыы көһүннэ

Тапталтан хараҕым ууланна.

Өйдүүбүн, ол күлүм түгэни

Аан бастаан эйигин көрбүппүн,

Бу ууллан сүтүөхтүү уйаҕас

Кэрэттэн кэрэни билбиппин.

Нуучча биллэр композитора Глинка ити хоһооҥҥо романс суруйбута классическай айымньы буолар. Оттон Сайа ити тылбааһын норуот артыыһа Алексей Егоров ырыа гынан көтүппүтэ уостан түспэккэ ылланар. Сахаҕа тылбааска туспа ырыа айыллыбытын өссө истэ иликпин...

Урут сэбиэскэй кэмҥэ Пушкины үгүстүк тылбаастыыллара. Кинигэтэ дэлэйэ. Кыра кылааска Салтаан саар туһунан остуоруйатынан испэктээк туруорбуппутун өйдүүбүн. Оннооҕор «Евгений Онегин» курдук сүдү айымньыны, хоһоонунан арамааны, Дьуон Дьаҥылы сахалыы саҥардан турар. Онно олоҕун 12 сылын анаабыта.

Улуу Пушкин биһиги олохпутугар сабыдыала баһырхай. Бары да кини айымньыларын ааҕан улааттахпыт. Кини хоһооннорун тыла-өһө өйдөнүмтүө, киһи сүрэҕин, дууһатын ортотунан киирэр. Оччотооҕу нуучча бэйиэттэрин хоһооннорун ааҕан көрдөххө, сүрдээх уустук ээ. «Пушкиным началась наша современная культура, реальная и подлинная, наше современное мышление и духовное бытие. Пушкин возвёл дом нашей духовной жизни», -- диэн суруйан турар Борис Пастернак.

Чахчы да оннук. Ол кини туппут духуобунай олохпут алаһатын сылааһа күн бүгүнүгэр диэри барыбытын угуттуур, тоҥ сүрэхтэри ириэрэн, истиҥ иэйиилэри уһугуннарар, кэрэҕэ талаһыыбытын күүһүрдэр.

Мария НЕЙМОХОВА.

СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин “Сахалыы сэһэргиэх” саайтыттан.