Уопсастыба

Олоҕун аргыһа

Бу кэмнээҕи айымньылаах үлэтигэр быһаарыылаах оруолу кини кэргэнэ Федора Ивановна Федорова ылбытын чопчулаан бэлиэтиир наада. Cергей Афанасьевич Ньурба тыйаатыгар үлэлиэҕиттэн, онтон Москубаҕа баран кэлиэҕиттэн айар үлэ алыптаах дьиктитигэр куустарбыта. Тута хоһуйбут ырыаларын-тойуктарын сурукка түһэрии наадалааҕын бигэтик өйдөөбүтэ. Дьэ ол иһин, элбэх оҕолоох кэргэнин быраҕан, киниэхэ суруксуттуур кыахтаах Федора Федорованы кытары олоҕун холбуур хорсун санааны ылыммыта.

Норуот ырыаһытын баҕа санаатын эдэр кэргэнэ дьоһуннаахтык толорбутун кини дьиэтээҕи архыыбыгар уонна Арассыыйа Билимин Акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи научнай киинин архыыбыгар хараллан сытар аата-ахса биллибэт матырыйааллар кэрэһэлииллэр. Ол курдук, «Ф. Федорова суруйда» диэн бэлиэтээһиннэр «Бүтэй Бүлүү», «Дирбиэннээх-дарбааннаах 40 сыл түһүлгэтэ», «Күн Ленини уруйдуубун», «Кынчаал», «Мирнэй куорат туһунан», «Сөбүлэппэтэх», «Үҥкүү тыла», «Элбэх сурук» уо.д.а. баалларын көрүөххэ сөп. «Аман өс» диэн кинигэҕэ дьиэтээҕи суруксут аата «Мин сүрэҕим», «Аан-даан ырыата», «Суоһалдьыйа Толбонноох», «Манчаары хаайыыга олорон ыллаабыт ырыата», «Манчаары төрөөбүт дойдутуттан сыҕарым арахсар ырыата», «Табах ырыата», «Арыгы ырыата», «Сахам дьоно», «Уот Кудулу байҕал» диэн айымньыларга баар.

Кыыл Уолун ырыаларын-тойуктарын маҥнай кэргэнэ Федора Федорова сурукка киллэрбитин бастаан Георгий Васильев, кэлин Суорун Омоллоон эрэдээксийэлээн, чочуйан биэрбиттэрэ бэрт үгүс тиэкистэргэ ырылыччы көстө сылдьаллар. Ол быыһыгар бастакы харатыгар сурукка тиһээччи аата-суола көтөн, умнууга хаалара да баар быһыылаах. Кэлин текстологтар хас биирдии тиэкис суруллубут устуоруйатын, уларыйыытын-тэлэрийиитин үөрэтэллэригэр итини барытын чуолкайдаһыахтара турдаҕа. Онтон биһиги Федора Ивановна Сергей Зверев норуот ырыаһытыттан импровизатор-бэйиэт быһыытынан үүнэн-сайдан тахсарыгар үгүс сыратын-сылбатын, олоҕун анаабыта диэн билиниэх, чопчу этиэх кэриҥнээхпит.

Икки көһөҥө талаан алтыһыыта

Федора Федорова 1952 сылтан саҕалаан, Кыыл Уолун «Киһи уонна таас» диэн тойугун биэс араас көрүҥүн сурукка киллэрбитин да ылан көрдөххө, кинилэр иккиэн кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ айымньылаах үлэ умсулҕаныгар ыллаттарбыттарын сөҕө саныыгын. Кэлин бу суруйуулара «Айхал эйиэхэ, Аар тайҕа!» диэн поэмаҕа дьүһүн кубулуйбута. Ити норуот ырыаһыта Сергей Афанасьевич Зверев уонна үөрэхтээх, киэҥ билиилээх учуонай, бэйиэт Георгий Митрофанович Васильев иккиэн кыттыгас үлэлээһиннэрин туоһутунан буолар.

Манна биири бэлиэтээн этэр наада: Кыыл Уола суох бу айымньы хайдах да айыллар кыаҕа суох, онтон Георгий Васильев «Живой родник» диэн кинигэтигэр көрдөрбүтүн курдук, кини кыттыыта суох, айыиньы дириҥ идейнэй-тематическай тосхоло, ис хоһоонун баайа, дириҥ поэтическай ойуулааһына ситэтэ суох буолуо этэ. Ити курдук икки көһөҥө талаан айымньылаах алтыһыылара, кыттыгас суруйуулара туруоруммут сыалларын-соруктарын ситиһэллэригэр кыаҕы биэрбитэ. Поэма киэҥ биһирэбили ылан, өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска маҥнайгы миэстэни ылбыта.

Суорун Омоллоннуун

Cергей Зверев кэлин саха народнай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцеви–Суорун Омоллоону кытары бииргэ үлэлэһэн, «Уот Кудулу Байҕал», «Оргуһуохтаах кыыс», «Кини мин дьолбор төрөөбүт» диэн поэмалары күн сиригэр көрдөрбүттэрэ. Норуодунай суруйааччы Кыыл Уолун үбүлүөйүгэр аналлаах «Аман өс» диэн кинигэтин бэчээккэ бэлэмнээн таһаарбыта.

Онон, суруйааччылар Сергей Зверев айымньылара ситэн-хотон, киэҥ ааҕаччыларга тиийиитигэр кыттыылара улахан. Норуот айымньылара сурукка-бичиккэ тиһиллэн, ааҕарга анаан, литературнай айымньы сокуоннарыгар сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллаллара баар суол. Бу уустук боппуруоһу кэлин ким эмит анаан үөрэтиэ диэн эрэниэххэ сөп.

Уус-уран самодеятельноһы тэрийээччи

Сергей Зверев айар үлэтин үһүс түһүмэҕэ 1957 сыллаахтан саҕаламмыта. Дьэ бу кэмнэртэн норуот аатырар ырыаһыта уус-уран самодеятельность салайааччытын, тэрийээччитин быһыытынан аан дойду таһымыгар тиийэ биллибитэ.

1957 сыллаахха Саха Сирин ыччатын маҥнайгы бэстибээлэ тэриллэринэн сибээстээн, ыччат ортотугар уус-уран самодеятельноһы тэрийиигэ оччотоооҕу салалта ураты суолтаны биэрбитэ. Хомуньуус баартыйа Сунтаардааҕы райкома ыраах Ыгыаттаҕа бүгэн олорор Кыыл Уолун кытары кэпсэтэн, фольклорнай тосхоллоох кэнсиэри бэлэмниир соругу туруорбута. Норуот талааннааҕа өр сылларга иитийэхтээн илдьэ сылдьыбыт баҕа санаатын толороругар тоҕоостоох кэм үүммүтэ. Оройуон уус-уран самодеятельноһыгар кыттар талааннаах оҕолортон сүүмэрдээн, «Оһуор үҥкүүтүн» туруорбута. Бу үҥкүү бэстибээлгэ маҥнайгы истиэпэннээх дипломунан наҕараадаламмыта уонна Москуба куоракка ыытыллар Ыччатттар уонна устудьуоннар Аан дойдутааҕы бэстибээллэригэр кыттыыны ылар чиэскэ тиксибитэ. Аан дойду түһүлгэтигэр да «Оһуор үҥкүүтэ» киэҥ биһирэбили ылбытын оччотооҕу хаһыаттартан, сурунааллартан итиэннэ кэлин Ангелина Лукина, Раиса Макарова үлэлэриттэн көрүөххэ сөп.

Ити сыл Зверев фольклорнай ансаамбыла Москубаҕа ыытыллыбыт Саха Сирин литературатын уонна култууратын күннэригэр кыттыбыта. Айылҕаттан айдарыылаах үҥкүүһүт итинтэн эр ылан, элбэх үҥкүүнү туруорбута, фольклорнай кэнсиэртэри тэрийбитэ. «Суоһалдьыйа Толбонноох» сүнньүнэн опера-балет туруоруутугар хотоойутук киирсибитэ да, хомойуох иһин, оччолорго ону өйдөөбөтөхтөрө.

Уус-уран самодеятельноһы тэрийиигэ Сергей Зверев Сунтаар, Ньурба талааннаах ыччатын түмэ тардан, саха ырыатын-тойугун, үҥкүүтүн дэгэтигэр уһуйбута. Кини уһуйбут, үөрэппит ыччаттара, билигин саха култууратын үтүөлээх үлэһиттэрэ Екатерина Захарова, Мария Егорова, Иван Васильев, Елена Григорьева (Ньурба), Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала Егор Николаев, уус-уран самодеятельность бэтэрээннэрэ Николай Тимофеев, Серафим Пахомов, Екатерина Григорьева, Елена Иванова (Ньурба) уонна да атыттар саастарын тухары саха ырыатын-тойугун сырдатыыга, үөрэтиигэ, тарҕатыыга айымньылаахтык үлэлээтилэр.

Ити курдук, Cергей Зверев фольклор айымньыларын толоруллар эйгэлэрин кэҥэтэн, уус-уран самодеятельность сыанатыгар, улахан уопсастыбаннай таһымҥа таһаарбыта. Манна да кини талба талаана, тэрийэр дьоҕура, киэҥ билиитэ-көрүүтэ аныгы кэм тыыныгар сөп түбэһэн, кылбас гыммыта. Мээнэ киһи кыайбат, ылыммат дьыалатыгар олоҕун тиһэх күннэригэр диэри далааһыннаахтык, айымньылаахтык үлэлээн албан аатын ааттатардыы кыттыбыта.

Cергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уола (25.06.1900 – 07.03.1973) эдэр сааһыттан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри дьон-сэргэ көрүн-нарын көҕүлээбит, саха норуотун духуобунай култууратын аан дойду таһымыгар тиийэ аатырдыбыт импровизатор-бэйиэт, норуоттан тахсыбыт култуура диэйэтэлэ буолара кини олоҕун сүрүн кэрдиис кэмнэрин анаардахха. дьэҥкэтик көстөр. Кыыл Уола кэннигэр хаалларбыт баай нэһилиэстибэтэ, ырыата-тойуга, үҥкүүтэ-битиитэ саха омук баарын тухары кэрэ кэпсээн буоланнар, төрүт култуура төннүбэт төлкөтүн түстүү туруохтара.

Василий ИЛЛАРИОНОВ,  тыл билимин дуоктара,  М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ.

Хаартыскалар: ааптар архыыбыттан.