Уопсастыба

Баартыйа ханна аныырынан

Кирилл Павлов 1926 с. бэс ыйын 3 күнүгэр Бүлүү оройуонун Чочу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕалара эрдэ өлөн, ийэлэрэ Анастасия Руфовна үс уолун бэйэтэ иитэн улаатыннарбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланарыгар Бүлүү куорат баасабай оскуолатын бэһис кылааһын үөрэнээччитэ этэ. Үөрэх туйгуна, ыспарсымыан, хомсомуол уолчаан сэттэ кылаас кэнниттэн педучилищеҕа үөрэнэ киирбитэ. 1944 с. бэс ыйын 3 күнүгэр бэбиэскэ тутан, аармыйаҕа барбыта. Забайкальетааҕы фроҥҥа бүлүмүөччүгүнэн сулууспалаабыта. Нууччалыы үчүгэйдик саҥарар-иҥэрэр, эт-хаан өттүнэн сайдыылаах байыас рота комсорунан талыллыбыта. Дьоппуон милитаристарын утары сэрии кэнниттэн Кыайыы көтөллөнөн, дойдутугар 1945 с. эргиллэн кэлбитэ, оройуон салалтата ханна аныырынан үлэлээбитэ. Ол курдук, хомсомуол райкомун сэкирэтээринэн, хомуньуус баартыйа райкомун пропагандиһынан, иккис сэкирэтээринэн үлэлээбитэ, 1965-1982 сс. оройуон ситэриилээх кэмитиэтигэр бэрэссэдээтэллээбитэ.

1960-с сс. оҥоруулаах күүстэри сайыннарыы, сир баайын туһаҕа таһаарыы чэрчитинэн, эти-үүтү оҥорууну элбэтэр, тыа сиригэр олох-дьаһах таһымын үрдэтэр сорук туруоруллубута. Холкуостар оннуларыгар сопхуостар тэриллибиттэрэ. Хас биирдии сопхуоска хас да отделение (нэһилиэк) киирэрэ, үлэ салааларынан аттарыллан, илии ыарахан үлэтэ тиэхиньикэ күүһүнэн солбуллан испитэ. Көрдөрүү сыллата үрдэтиллэн, Бүлүү оройуона өрөспүүбүлүкэҕэ инники кэккэҕэ киирбитэ. Бастыҥ судаарыстыба үрдүк наҕараадаларынан бэлиэтэммиттэрэ, ыччат сүөһүнү төлөһүтүүгэ чулуу көрдөрүүлэри ситиспит Петр Протопопов Социалистическай Үлэ Дьоруойа буолбута.
Сопхуостар тыа сирин кэлимник сайыннарыыга эппиэттииллэрэ, хас отделение ахсын үлэ эбийиэктэрин таһынан оскуолалар, балыыһалар, кулууптар тутуллубуттара. Хара тыа быыһыгар ньиэби, гааһы көрдөөччүлэр бөһүөлэктэрэ, Кыһыл Сыыр, дьэндэйбитэ. Оройуон киинигэр бастакы таас дьиэлэр баар буолбуттара, суол-иис оҥоһуллубута, сибээс тупсубута. Дьэ бу хамсааһыҥҥа хомуньуус, кэскили көрөн үлэлиир мындыр салайааччы Кирилл Павлов сырата-харата кырата суоҕа. Биир дойдулаахтарын итэҕэлин ылан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан үс ыҥырыыга (1970-1985) талыллан, бүддьүөт-былаан сис кэмитиэтин 13 сыл салайбыта (оччолорго кэмитиэт бэрэссэдээтэллэрэ тустаах үлэлэриттэн босхоломмот этилэр).
– Онтон Президиумҥа саҥа отделы тэрийэбит, онно Бүлүүттэн райсэбиэт бэрэссэдээтэлэ Павловы салайааччынан ылыахпытын баҕарабыт диэбиттэрин, обкуомнар утарбатахтар. Инньэ гынан, кэргэммин Дария Алексеевнаны кытары сүбэлэһэн бараммы, оҕолорбут атахтарыгар туран, үөрэнэн эрэллэр эҥин диэн, 1982 сыллаахха Дьокуускайга көһөн кэлбиппит, – диэн кэпсиир Кирилл Егорович.

Үйэтитиигэ үлэ

Үрдүкү Сэбиэт Президиумун сис кэмитиэттэри кытары үлэҕэ отделын биэс сыл хайдах салайбытын туһунан ытык кырдьаҕас тэнийэ барбата. Ол оннугар өрөспүүбүлүкэтээҕи «Память» кинигэҕэ үлэлээбитин бэркэ сэргэхсийэн олорон сэһэргээтэ.
– 1994 сыл сааһа этэ. Биирдэ сүрүн эрэдээктэр Михаил Прокопьевич Габышев ыҥыран ылан: «Биһиэхэ кэл, билигин эрэдээктэрдээ, онтон көстөн иһиэ», – диэбитэ. Кини Чурапчыттан төрүттээх, Байыаннай архыыптарга үлэлээбит, үйэтигэр үлэҕэ уопуттаах Иван Михайлович Павловы кытары икки туому таһаарбыттар этэ. Миигин үһүс туому көрөн-истэн оҥорорго этэн баран, иккиэн уоппускаҕа барбыттара, инньэ гынан, онно күһүҥҥэ диэри үлэлээбитим. Биир сэкирэтээрдээх этим, тугу эттим да толорон иһэрэ. Ити кыһын Иван Михайлович дойдутугар тахсыбыта. Кэлин сэкирэтээрбит ыстаатын сарбыйан кэбиһэннэр, Михаил Прокопьевичтыын иккиэйэҕин хаалбыппыт, ол иһин туруорсаммыт, Степанов диэн киһини ылбыппыт. Степанов илиитинэн эрэ суруйара, Габышев массыыҥкаҕа бэчээттиирэ, оттон мин компьютерга үлэлиирим, инньэ гынан, матырыйааллары барытын компьютерга киллэрбитим. Сэриигэ өлбүттэр, сураҕа суох сүппүттэр, кэлэн баран өлбүттэр, үлэ фронугар сылдьыбыттар, тыылга үлэлээбиттэр диэн наарданан, уон туом тахсыбыта, мин онтон аҕыһыгар үлэлэспитим. Уон биирис туом туһунан толкуйдуур этибит да, саппааска 42 эрэ киһи хаалбыта, ол кинигэ буолар кыаҕа суоҕа. Онуоха эбии Михаил да, мин да кэргэттэрбит ыалдьаннар, иккиэн сүбэлэһэммит, үлэбитин түмүктээбиппит. Ити 2012 сыллаахха этэ. «Память» кинигэҕэ үлэлиирбит быыһыгар үтүөлээх үлэһиттэри, бочуоттаах кыраасданнары түмэммит, үс туомнаах «Трудовая слава Якутии» кинигэни оҥорбуппут. Бу икки кинигэҕэ матырыйаалы архыыптартан, байаҥкамааттан, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна улуустардааҕы Бэтэрээннэр сэбиэттэриттэн көрдөөн ыларбыт, – диир ытык кырдьаҕас.
Ити икки бөдөҥ бырайыакка үлэлээбитин таһынан, Кирилл Егорович 1920-1950 сс. эрэпириэссийэҕэ түбэспит, кэлин сырдык ааттара тиллибит дьон туһунан икки туомнаах кинигэни таһаарбыт. Куттал суох буолуутун кэмитэтин архыыбыгар үс ый үлэлээбит. Кэмитиэт үлэһиттэрэ үчүгэйдик көмөлөспүттэр, туспа хос биэрбиттэр, көрдүүр дьыалатын, докумуонун барытын тута хааччыйан испиттэр. Ол түмүгэр, 7 000 кэриҥэ киһини уонна баһаам элбэх хаартысканы булбут. Чугастык билэр дьонуттан Хампа оскуолатын учуутала Дмитриев, «Кыым» хаһыакка эрэдээктэрдээбит Маркел Бубякин-Кыымыскай, ону таһынан Мэҥэ Хаҥалас киһитэ, учуонай Иван Романов дьыалалара баар эбит. Кинигэ тахсаатын кытары киһи бөҕө кэлэн көрсүбүт, бары: «Аҕыбытын (эһэбитин, аймахпытын...) үйэтиппиккин», -- диэн махтаммыттар.
Кирилл Егорович миигин дьиэтигэр, үлэлиир кэбиниэтигэр көрсүбүтэ. Доруобуйатын туруга кырдьаҕас киһи сиэринэн, арай, атаҕа ыарытыйар эбит уонна ковид содулугар кулгааҕынан истэрэ мөлтөөн, төлөпүөнүнэн кыайан кэпсэппэт буолбут, онон компьютерын бодоруһар доҕор оҥостубут. Күннээҕи сонуну, Аан дойдуга туох буоларын барытын интэриниэтинэн көрө-билэ олорор, ону таһынан, дьонун-сэргэтин туһунан кинигэ суруйа сылдьар эбит! Сэһэргэһиибит түмүгэр ыччаттарга туһаайан маннык эттэ:
– Ыччаттар дойду, норуот кэскилэ буоларгытын умнумаҥ. Бастатан туран, үөрэҕи баһылааҥ, дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Иккиһинэн, кэмигэр ыал буолан, олоххутун оҥостуҥ, талан ылбыт идэҕитинэн үтүө суобастаахтык үлэлээҥ. Бэҕэһээҥҥитээҕэр бүгүҥҥү күн, бүгүҥҥүтээҕэр сарсыҥҥы күн ордук буоларын ситиһиҥ. Оччоҕуна бэйэҕит да сайдыаххыт, дойдуну да сайыннарыаххыт. Киһини олох үөрэтэр, билиигитин хаҥата, идэҕит маастарыстыбатын үрдэтэ сылдьыҥ. Оҕолоргутун бэйэҕит холобургутунан иитиҥ. Бэйэҕит үтүө суобастаах, кырдьыксыт, таһаарыылаах үлэһит, ыарахаттартан толлон турбат, олоххо сыаллаах-соруктаах буоллаххытына, оҕолоргут эмиэ оннук улаатыахтара.

«Биһиэхэ холобур буолаҕын!»

Өрөспүүбүлүкэ саалатыгар тэриллибит чиэстээһиҥҥэ 100 сааһын томточчу туолбут ытык кырдьаҕаска элбэх истиҥ-иһирэх тыл ананна. Бастатан туран Бэрэсидьиэн Владимир Путин ыыппыт эҕэрдэ суруга ааҕылынна.
– Ытыктабыллаах Кирилл Егорович! Эйигин ис сүрэхпиттэн үбүлүөйгүнэн эҕэрдэлиибин! Эн уонна эн үөлээннээхтэриҥ Аҕа дойдуга чиэһинэйдик сулууспалаабыккыт, хорсун быһыыгытынан, таһаарыылаах үлэҕитинэн Улуу державаны туппуккут. Эн олоҕуҥ суола, Ийэ дойдуга тапталыҥ биһиэхэ холобур буолар, – диэбит дойду баһылыга.
Өрөспүүбүлүкэ салалтатын аатыттан Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев эҕэрдэлээтэ:
– Күндү Кирилл Егорович, Эн дьылҕаҥ эр санааланыы уонна норуокка сулууспалааһын холобура буолар. Үрдүкү Сэбиэккэ дьокутааттаабыт, үлэлээбит кэмиҥ -- парламент биир чаҕылхай кэрчигэ. Бүддьүөт-былаан сис кэмитиэтин салайар, сис кэмитиэттэри кытары үлэни сүрүннүүр сылларгар Саха Сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын стратегиятын оҥорсубутуҥ. Тыа сирин оройуоннарын интэриэстэрин турууласпытыҥ, култуураны, успуорду уонна социальнай эйгэни сайыннарыыга үп-харчы сиэрдээхтик тыырылларын ситиспитиҥ. Экологияҕа күүскэ үлэлэспитиҥ, сир баайын хостуур хампаанньалар биһиги уйан айылҕабытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахтарын туһунан боппуруоһу бастакынан көтөхсүбүтүҥ. Бүгүҥҥү үөрүүлээх күҥҥүнэн эҕэрдэлээн туран, чэгиэн доруобуйаны, этэҥҥэ буолууну баҕарабын, – диэтэ спикер итиэннэ «Үйэ саас» бэлиэни туттарда.

Хаартыска: Василий Кононов.