Уопсастыба

Биһигиттэн алта!
От ыйын бүтэһик күннэригэр Москубаҕа, К.А. Тимирязев аатынан Арассыыйа судаарыстыбаннай аграрнай акадьыамыйатын баазатыгар тэриллэн үлэлиир «Тимирязев Киин» үөрэтэр-быыстапкалыыр комплекска «Агро-25» диэн тыа хаһаайыстыбатын анал үрдүк үөрэҕин кыһыл дипломунан бүтэрбиттэр Бүтүн Арассыыйатааҕы бааллара буолан ааста. Арассыыйа Федерациятын Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ тэрийэн ыыппыт бу дьаһалыгар дойду 43 анал үрдүк үөрэҕин кыһаларыттан туйгуннук үөрэммит, билиминэн ситиһиилээхтик дьарыктанар, Бүтүн Арассыыйатааҕы кэмпириэнсийэлэр кыайыылаахтара, араас саҥа бырайыактар ааптардара, уопсастыбаннай үлэ көхтөөхтөрө уонна бастыҥ көмөһүттэр, барыта 300 эдэр киһи кытынна.
– Эһиги агробырамыысыланнай комплекс аныгы технологиянан сэбилэнэр кэмигэр үөрэххитин бүтэрэн, исписэлиис буоллугут. Хас биирдиигит бэйэтин хайысхатынан туох эрэ саҥаны киллэриэҕэр эрэнэбит уонна күүтэбит. Биһиги кэскилбит – эһиги, эдэрдэр, буолаҕыт. Үөрэххитин туйгуннук бүтэрэн, илиигитигэр туппут кыһыл дипломҥут курдук, төрөөбүт-үөскээбит дойдугутун чэчирии сайыннарар туһугар эмиэ чаҕылхай ситиһиилээхтик үлэлээҥ-хамсааҥ! – диэтэ эҕэрдэ тылыгар тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Оксана Лут.
Тыа хаһаайыстыбатын үрдүк үөрэҕин кыһатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбиттэри олох киэҥ суолугар атаарар дьоһун дьаһалга Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн, Аартыкатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай үнүбэрсиэттэн (АГАТУ-ттан) алта оҕо кытынна. Бэтэринээрийэ бакылтыатын бүтэрбит Виктория Шамаева, Лада Иванова, Валерия Иванова, Дмитрий Киприянов уонна инженернэй бакылтыаты бүтэрбит Сергей Григорьев, Николь Скрыбыкина. Кинилэр дойду араас эрэгийиэннэриттэн баалга кэлбит биир саастыылаахтарын, биир идэлээхтэрин кытары билсэн-көрсөн, элбэх саҥа идьиэйэлэринэн иитиллэн, талан ылбыт идэлэринэн айымньылаахтык үлэлиир-хамсыыр санаанан кынаттанан, үөрэн-көтөн кэллилэр.

Кыргыттар да кыайаллар
Аартыкатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай үнүбэрсиэт инженердэри бэлэмниир бакылтыатын быйыл бүтэрбит эдэр дьон кэккэтигэр иккис кыыс баар: Николь Скрыбыкина уонна Айаана Новгородова.  Үнүбэрсиэт боруогун атыллыахтарыттан кинилэр олус баҕаран туран уонна ситиһиилээхтик үөрэммиттэрэ, билим куруһуоктарыгар көхтөөхтүк дьарыктаммыттара. Үөрэхтэрин түмүктүүр үлэлэрин чаҕылхайдык көмүскээннэр, «туйгун» сыаналары ылбыттара. Ону таһынан кэрэ аҥаардар даҕаны тиэхиньикэҕэ сыһыаннаахтарын, тиэхиньиичэскэй толкуйдаахтарын итиэннэ дьиҥнээх инженернэй үлэни кыайа-хото тутар кыахтаахтарын илэ-чахчы дакаастаабыттара.
Ол курдук, иккиэн лабораторнай истиэндэлэри айан оҥорбуттара. Онно туох баар үөрэтиллэр физическэй процесстар параметрдара диаграмма буолан, аптамаат нөҥүө ырылхайдык көстөллөрүн ситиспиттэрэ. Ол курдук, Николь Скрыбыкина холодильник чаастарын туспа араамаҕа сыбаарканан иһэрдэн таҥпыта. Даатчык олортоон, Arduinо диэн дьоҕус хонтуруоллааччыга  бырагыраама туруоран үлэлэппитэ. Оттон Айаана Новгородова бассыыбынньык дьиэктэрин билгэлиир истиэндэни саҥардан оҥорбута.
Биллэн турар, бу үлэлэр өр кэмнээх сыра-хара, тиһигэ быстыбат утумнаах дьарык түмүгэр ситиһиллибиттэрэ. Кыргыттар бастаан бырайыактарын ымпыкчаан-чымпыктаан толкуйдаан таһаарбыттара, онтон ыстаныакка араас тимирдэри чочуйан, алтан турбалары иһэрдэн оҥорбуттара. Маннык үлэлэр нарын-намчы кыргыттар холлоругар дэбигис кыайтара, табылла охсубаттара өйдөнөр. Аны элбэх бириэмэни бырагырааманы суруйуу ылбыта. Ол эрээри, «саха – ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой» диэн өс хоһооно мээнэҕэ этиллибэт эбит. Санаабыттарын тохтоппокко, туппуттарын ыһыктыбакка үлэлээн-хамсаан, бииртэн биир тэрил сатанан, табыллан истэҕин ахсын, сүргэлэрэ көтөҕүллэн, санаалара күүһүрэн испитэ. Түмүгэр туруоруммут сыалларын-соруктарын ситисппиттэрэ.
Онон мин, салайан үлэлэппит киһи буоларым быһыытынан, кыргыттарбынан киэн туттабын! Уоппускабар Кыргыстааҥҥа барбытым кэнниттэн, бу барахсаттарым бырайыактарын барытын тиһэҕэр тириэрдэн, бүтэрэн, үлэни көмүскүүр быһаарыылаах кирбиигэ бэйэлэрин кыахтарын чаҕылхайдык көрдөрбүттэр. Баҕарыам этэ кинилэргэ, ити курдук туохтан да толлубакка, туруоруммут соруктарын олоххо киллэрэллэригэр. Киһи итинник дьарыкка сайдар, дьоллонор.
Бу оҥоһуллубут истиэндэлэр, уустук процесстары чинчийэн үѳрэтэргэ аналлаахтар. Маннык истиэндэлэри айан оҥоруу инженер идэтин баһылыыр  устудьуоннарга бастакы холонуу буолар, онон кэлэр өттүгэр үгүстэргэ  дьоһун холобуру көрдөрөр. Арай, биһиги устудьуоннарбыт бэйэлэрэ айан, толкуйдаан оҥорбут маннык истиэндэлэрин тиэйэ сылдьан, тыа сирин агрооскуолаларын үөрэнээччилэригэр көрдөрөн, кинилэргэ физика сокуоннарын чинчийтэрэллэрэ буоллар, бука, элбэх оҕону билиигэ-көрүүгэ көҕүлүө уонна тугу эмит айан оҥорор баҕаларын көбүтүө этилэр.

Кэскиллээх санаа
Кэм-кэрдии түргэнник ааһар. Үөрэхтэрин бүтэрбит эдэр дьоннор билигин үгүстэрэ араас тэрилтэргэ, хаһаайыстыбаларга үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Москубаҕа ыытыллыбыт «Агро-25» баалтан кэлээт, Николь Скрыбыкина киин куорат биир бөдөҥ хампаанньатыгар, «Дьокуускайдааҕы үүт собуота» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэҕэ, техник быһыытынан үлэлии киирдэ. Үүт ас 40-тан тахса көрүҥүн оҥорон, «Молочный дождик» диэн эргиэн мааркатынан батарар, баай устуоруйалаах улахан хампаанньа астыыр технологията саахала суох үлэлиирин хааччыйар сүрүн исписэлиистэртэн биирдэстэрэ буолла! Бэйэтин билиитинэн-көрүүтүнэн уонна сатабылынан үөрэммит кыһатын, АГАТУ-ну, дьоһуннук ааттатарыгар мин биир бэйэм төрүт саарбахтаабаппын.
Үнүргү көрсүһүүбүтүгэр кини оҥорбут тымнытар лабораторнай истиэндэтин үнүбэрсиэт атыылаан кэбиһиэҕэ диэн долгуйарын биллэрбитэ. Тоҕо диэтэххэ, кини бырайыагын көмүскүүр кэмигэр хамыыһыйа биир чилиэнэ ханнык эрэ үөрэх кыһатыгар бу тэрили атыылаһыан баҕарарын туһунан эппит эбит. Ол иһин, истиэндэни АГАТУ-га хаалларарга көрдөспүтэ итиэннэ үлэтиттэн быыс булан, иллэҥ кэмигэр кэлэн, өссө тупсарарга былаанныырын туһунан эппитэ.
Ону истэммин мин олус үөрбүтүм. Тоҕо диэтэххэ, бу түбэлтэ Николь өссө да идэтинэн сайдар баҕалааҕын дакаастыыр. Бастатан туран, бырайыагар кини дууһатын, бириэмэтин уонна айар күүһүн ууран туран, инженернэй толкуйун сайыннарбыт, онон истиэндэтин «тыыннаах» систиэмэ курдук дууһатыгар чугас ылыммыт.
Иккиһинэн, истиэндэ үөрэххэ туһалааҕын таһынан, маннык айан оҥорор турукка киирбит киһи сайдарын билбит. Үлэтин тупсарар, ситэрэр баҕа санаата кини дьиҥнээх исписэлиис буолан эрэрин көрдөрөр.
Үсүһүнэн, хамыыһыйа чилиэнэ истиэндэни атыылаһыан баҕарбыта бырайыак олоххо туһаныллар кыахтааҕын, атыннык эттэххэ, практическай суолталааҕын бигэргэтэр.

Билигин кистэл буолбатах, сорох эдэр дьон дипломнай бырайыактарын туттараат, сонно умнан кэбиһэллэрэ баар суол. Биһиги Никольбут оннук буолбатах, кини истиэндэтэ дьиҥнээхтик туһаныллыан, устудьуоннары айымньылаах үлэҕэ көҕүлүөн баҕарар.
Оттон миэхэ, салайааччы киһиэхэ, бу ситиһиилээх түмүгү бигэргэтэр: утарынан толорооччуну эрэ буолбакка, толкуйдаан үлэлиир, идэтигэр бэриниилээх инженери иитэн таһаарбыппыт. Николь Скрыбыкина үлэтэ чахчы даҕаны атын устудьуоннарга үтүө холобур буолуоҕа, ону таһынан, АГАТУ уонна «Дьокуускайдааҕы үүт собуота» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһини олохтуур кыаҕы үөскэтиэҕэ.

Михаил ИВАНОВ, АГАТУ инженер-уһуйааччыта, педагогика билимин хандьыдаата.
Хаартыскалары ааптар хааччыйда.