Уопсастыба

Урут мин эмиэ собуокка ураты дьон үлэлииллэр диэн өйдөбүллээҕим, билэр дьоммуттан онно үлэлээбит киһи суоҕа. «Этинэн-хаанынан билии санааны саҕар, санаа – дьайыыны», – диэн Сергей Рубинштейн суруйбута. Бу тыллар Жатайдааҕы собуот механическай сыаҕар стажировкаланарбар олук буолбуттара. Тимири кыстарыы утарыларын билээри уонна «муостаах-туйахтаах» дьону кытары бииргэ үлэлээри собуокка барбытым. Ол түмүгэр билигин устудьуоннарбар: «Мин хайдах оҥорорбун көрүҥ», – дибин. Ханнык баҕарар үстүрүмүөнү ылан, кэтэҕэмэйдээбэккэ, туох баар дууһаны ууран, харса суох үлэлээн иһэргэ сүбэлиибин.

Станокка үлэ уратылара

Эргэрэн элэйбит токарнай станокка деталь кээмэйдэрин кыл имэрийэр наадалаах халбаҥын чопчу түбэһиннэрэр олус ымпыктаан-чымпыктаан туран үлэлээтэххэ эрэ ситиһиллэр. Станокка тимири кыстарар үлэҕэ аҕыс чаас тухары сыра-сылба баранар. Ону таһынан толкуйдуу охсор үөрүйэх, харах холуйар кээмэйэ, болҕомтолоох буолуу, чертежтары ааҕыы уонна өйгө ойуулаан көрөр дьоҕур ирдэнэр.
Биир туочукаҕа уһуннук болҕомтону ууруу, өй-санаа уонна эт-хаан тыҥааһыннаах туругар дьэ, сыа киһи сылайар, эт киһи элэйэр. Сыахха үлэлии сылдьан көрдөхпүнэ, токарьдар хам-хаадьаа кэлэн сынньаналлар, ол олорон кэпсээннэрэ бүппэт. Кэлин санаатахпына, итинник ньыманан тыҥааһыннаах үлэттэн сынньанар эбиттэр. Аны бэйэбэр биллэрбэккэ, мин оҥорбут дэтээллэрбин кэмнээн көрөллөрө, ол аата тургутар быһыылара буолуохтаах. 
Станочниктар (станокка үлэлиир дьон) үлэлэрэ төһөнү оҥорбуттарынан төлөнөр. Ол иһин хас биирдии киһи үлэ көдьүүһүн үрдэтэр интэриэстээх. Станочник үлэтэ туһалаах уонна туһата суох бириэмэлэргэ арахсар.
Туһата суох бириэмэҕэ кыстарар быһаҕы оҥоруу, сытыылааһын, деталлары станокка туттарар оправкалары булуу, ол суох буоллаҕына оҥоруу, ону таһынан станогу үлэҕэ бэлэмнээһин киирэллэр. Кыстарар быһах биитин илиинэн чочуга сытыылыырга, таас эргийэр сирэйигэр сөпкө тутуохха наада. Таас элэйбит тэҥэ суох буоллаҕына, сытыылыыр уустугурар. Ол иһин, быһах биитин сөптөөх быһыыта уонна кээмэйин чопчута сытыылааччы дьоҕуруттан тутулуктаах. Холобур, концевой фреза эриллэҕэс биитин илиинэн тутан кэннин сытыылаахха, кини цилиндрическай быһыыта кэһиллэр. Көнө муннуктаах ньуурдары ыраастык ылларар уустугурар. Ол иһин саҥа фрезаҕа уларытарга тиийиллэр. Итинник түгэҥҥэ станочник сүрүн үлэтин бириэмэтин сүтэрэр.
Шпонка олорор куоһааҕын тоҥсуур станокка оҥоһуллар. Тоҥсуур станокка ким да үлэлиэн баҕарбат. Тоҕо диэтэххэ, тоҥсуйар быһаҕы (резеһи) оҥоруу элбэх бириэмэни ылар. Быһах быһыыта-таһаата уонна кээмэйдэрин илиинэн тутан сытыылаан сөпкө таһаарыы дэбигис кыаллыбат.

Станогу үлэҕэ бэлэмнээһин

Фрезернэй станогунан тимири кыстарарга бэлэмнэнии үлэтэ элбэх бириэмэни ылар. Дьэ манна улахан болҕомто ирдэнэр, кыраны да аахайбатахха, үлэҥ табыллымыан сөп.
Чыскыга тимири фрезанан кыстарыы, деталь чертеһын эбэтэр холобурун тлиигэ тутан олорон оҥоруу технологиятын толкуйдааһынтан саҕаланар. Ол кэнниттэн соҕотуопка анныгар угуллар тэҥнээччи параллелькалар уонна кыстарар фреза талыллаллар. Соҕотуопканы чыскыга хам тардан өтүйэнэн чиҥэтэ охсуллар, аннынааҕы параллелька хамсаабат буолуор диэри. Ити соҕотуопка уонна станок биир кэлим систиэмэ буолбуттарын туоһулуур. Кыстарар фреза эмиэ бу систиэмэҕэ киирэригэр кытаанахтык туттарыллыахтаах. Салгыы кыстарар үлэ тэтимин, шпиндель эргийэр түргэнин, соҕотуопканы астарыы уонна кыстарыы кээмэйин дириҥин талыы кэлэр.

Бииргэ быһаарсыы туһата

Биирдэ бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаһар икки деталы оҥорорго сорудах ыллым. Холобурдара халыҥ илиис тимиринэн оҥоһуллубуттар. Утары-таары икки сиргэ токурутуулаахтар. Урут ити деталлары оҥоро сатаабыттар да, токуруталларыгар куруук хайыта барар эбит, ол иһин, токуруппакка оҥорорго быһаарбыттар.
Мин дьэ толкуйга түстүм. Деталь тимир илиистэн оҥоһуллар буолан, урут плазманан быспыт буолуохтаахтар. Плазма кэнниттэн быһыллыбыт соҕотуопка уулаах бааннаҕа угуллан, хатар, кытаатар. Ол аата кинини тымныылыы уонна төннөрүүтэ суох токурутар табыллыбат эбит.
Итинник санаан, маастарбын уонна үөлээннээхтэрбин кытары сүбэлэһэн баран, бу деталлары халыҥ тимир илиистэн оҥорон көрөргө быһаарынным. Дьонум ону өйөөннөр, бэлиэтээһин устун деталь тас кырыытын пропановай резагынан быһарга көмөлөспүттэрэ. Ол кэнниттэн тимири уматан сымнаттардым. Салгыы силиэсэргэ иккилии технологическай үүтү тэстэрдим уонна бэлэмнэммит тимирдэри буолта көмөтүнэн бэйэ-бэйэлэригэр ыга таттаран холбоотум. Онтон тискиигэ кыбыттаран, бэлиэтээһин устун деталь кытыыларын фрезанан кыстардым.
Соҕотуопкаларбын гидравлическай пресскэ токурутарбар анаан, фрезернэй станокка пуансоны уонна матрицаны оҥорон бэлэмнээтим. Пресска үлэлиир силиэсэр бастаан сөбүлэспэтэ, тоҕо диэтэххэ, урут эмиэ маннык соҕотуопкалары боруобалаан токурута сылдьыбыта төрүт табыллыбатах эбит. Онуоха тимирдэрбин уматтаран сымнаттарбыппын кэпсээтим уонна токурутуу табылыннаҕына, бэлэмнээбит матрицабын уонна пуансоммун бэлэхтиэх буоллум. Киһим син сѳбүлэһэн, преһинэн ыга баттатан, токуруттаран барда. Кыра долгуйуу ааһан, хата, олус бэртик иэҕэттээн биэрдэ. Деталларбар ханан да дьиэк суох. Маастарым: «Оригиналлааҕар ордук буолбуттар», -- диэн үлэм түмүгүн биһирээтэ.
Бу ыарахан сорудаҕы толоруу идэтийбит токарьдары кытары кэпсэтэн, быһаарсыы түмүгэр табыллыбыта. Онуоха тимири туһаныы технологияларын үөрэппитим тирэх буолбута саарбахтаммат. Онон уоппута суохпун дэммэккэ, урут билбэтэх эйгэбитигэр харса суох сыстан истэхпитинэ, сахалар бырамыысыланнаска бэйэбит кылааппытын киллэрсиэх этибит.

«Муостаах-туйахтаах» Кошкин туһунан

Собуокка Кошкин Александр Георгиевиһи ытыктаан «Георгиевич» диэн ааттыыллар. Кини өрөмүөннүүр-механическай сыахха силиэсэринэн 53 сыл үлэлээбит. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, аҕатыгар фланецтары үүттэспит. Ол кэмтэн ыла силиэсэр идэтигэр ылларбыт.
Бастаан үлэлиирбэр сарсыарда станогум аттыгар фрезердииргэ бэлэмнэммит соҕотуопкалары көрөн соһуйарым. Онтум Георгиевич сарсыарда эрдэ кэлэн, фрезеровщиктар күннээҕи үлэлэрин хааччыйан, соҕотуопкалары бэлэмниир эбит.
Кини үлэлиир сиригэр араас үллэрэр головкалардаах остуол уонна координатнай үүттүүр станок баар. Георгиевич остуолугар, станогар олус харыстабыллаахтык, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар, кинилэр тустарынан төһөнү баҕарар кэпсиэн сөп. Саамай сүгүрүйэр тэрилэ аҕатыттан хаалбыт фланецтары үүттүүргэ аналлаах бэйэ оҥоһуута кондуктор буолар. Силиэсэр мындыр өйө бу тэрили айбыт. Мин санаабар, бу кондуктор патент ылыан сөптөөх.
Георгиевич үлэлиирин омос да көрдөххө, маастарыстыбата биллэр. Кини наһаа хапсаҕайдык, биир да ордук-хос хамсаныыта суох үлэлээн, станок көдьүүһүн толору туһанар. Бу аата киһи уонна станок дьүөрэлэһиилэрэ буолар. Бу түгэни кэрэ ырыа дьүрүлүгэр холуйа, киһи дууһата көтөҕүллэр, үлэ үөрүүтүгэр кынаттанар.

Түмүк санаа

Собуокка үлэлиирим тухары миигин биир санаа аалара: «Тоҕо биһиги, сахалар, бу дьону кытта эн-мин дэһэн, тэҥҥэ үлэлээбэппитий?» -- диэн. Сураспытым, 50 сыл устата станокка Николай Захаров эрэ биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбит. Уонна ким да кэлэ да сылдьыбатах... Миигин каадыр салаатыгар олорор дьахталлар: «Миэстэ суох» – дии көрсүбүттэрэ. Собуот дириэктэрин кытары кэпсэтиилээх буоламмын эрэ ылбыттара.
Билигин улахан массыына цистернэлэрин абырахтыыр тэрилтэлэргэ үлэһит тиийбэт дииллэр. Уулусса толору массыына, «киһи барыта, ордук эдэр өттө, үлэлээбэккэ хатааһылыыр эрэ дьарыктаахтар дуу?» диэххэ айылаах.

Михаил ИВАНОВ, инженер-уһуйааччы, АГАТУ дассыана.
Хаартыскаларга:

1. Ааптар фрезернай станокка.
2. Георгиевич фланец үүттүүр кондуктора.
3. Уопуттаах силиэсэрдэр Владимир Двинянин, Виктор Кривошеев.