Уопсастыба

Ол туһунан күрэхтэһиигэ судьуйалаабыт «Сахаагроплем» судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтин эппиэттээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх зоотехнига Татьяна Протопопова  кэпсиир.
Сүүрбэ тохсус
– Быйыл сүүрбэ тохсус төгүлүн ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы массыынанан ыаһын оператордарын күрэхтэһиилэригэр Саха сириттэн төрдүө буолан кыттан кэллибит. Массыынанан ыаһын оператордарын өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиитин муҥутуур кыайыылааҕа Мэҥэ Хаҥалас улууһун «Тумул» кэпэрэтиибин ыанньыксыта Татьяна Десяткина уонна эдэрдэргэ эҥкилэ суох бастаабыт Бүлүү улууһун «Бөтүҥ» кэпэрэтиибин ыанньыксыта Василий Дмитриев, «Сахаагроплемтэн» мин итиэннэ бөлөхпүт салайааччыта – Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин Сүөһүнү иитиигэ, племенной дьыалаҕа, кэпэрээссийэҕэ уонна бааhынай хаhаайыстыбаларга департаменын салайааччы Василий Бессонов.
Күрэхтэһии Владимирскай уобалас Юрьев-Польскай оройуонугар, «Шихобалова» аахсыйалаах уопсастыба уонна Владимирдааҕы аграрнай кэллиэс баазаларыгар ыытылынна. Дойду 49 эрэгийиэниттэн 250 киһи, ол иһигэр, 58 ыанньыксыт кэлбит.
Күрэхтэһиини арыйар үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Арассыыйа Федерациятын Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин эппиэттээх үлэһиттэрэ. Судаарыстыбаннай Дуума уонна уобалас дууматын дьокутааттара, «Биир ньыгыл Арассыыйа» бэлитиичэскэй баартыйа бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар. Миниистири солбуйааччы Максим Боровой агробырамыысыланнай комплекска үүт хайысхата улахан оруоллааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
– Бу күрэхтэһии дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлэһининэн оҥоһуллубут «Ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун технологиянан хааччыйыы» национальнай бырайыак чэрчитинэн ылыллыбыт «АПК каадырдара» федеральнай бырайыак иитинэн ыытыллар. Салаа сайдыыта исписэлиистэр таһымнарыттан, кинилэр идэлэрин төһө баһылаабыттарыттан, үлэлэригэр хайдах сыһыаннаһалларыттан тутулуктаах, -- диэтэ.

Кэнникигэ соһуллубатыбыт
Күрэхтэһии түөрт түһүмэҕинэн барда: теорияны билиигэ, санитарнай ирдэбиллэри тутуһууга, ыыр аппарааты ыһыыга-хомуйууга уонна ыаһыҥҥа. Мин ааспыт күрэхтэһиилэргэ теорияҕа  билиигэ уонна ыыр аппарааты ыһыыга-хомуйууга судьуйаласпытым, бу сырыыга санитарнай ирдэбиллэри тутуһууну бэрэбиэркэлээһиҥҥэ үлэлээтим. Тас көрүҥтэн, бэл, тыҥырах хайдах кырыллыбытыттан саҕалаан, санитарнай минимуму барбыты-барбатаҕы, үлэлииргэ көҥүлү ылбыты-ылбатаҕы барытын көрдүбүт. Бэркиһиэм иннигэр, 58 кыттааччыттан тоҕус киһи санитарнай киниискэтэ сөбө суох! Бүтүн Арассыыйа таһымнаах күрэхтэһиигэ оннук кэлбиттэр. Ирдэбил быһыытынан, бу күрэхтэһиигэ эрэгийиэннээҕи күрэхтэһии кыайыылаахтара эрэ кытталлар эбээт. Санитарнай киниискэҕэ тустаах киһи тугу үлэлиирэ ыйыллар, онно «атыылааччы, «оҕо саадын иитээччитэ», «үүтү ыыр тэрил силиэсэрэ» о.д.а. диэн сылдьар, хас эрэ сыллаахтан ханнык эрэ хаһаайыстыбаҕа массыынанан ыаһын операторынан үлэлиирин туһунан суруллубатах. Биһиги манна ирдэбили кытаанахтык тутуһуннарабыт, ситэтэ суох докумуоннаахтары өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ төрүт киллэрбэппит. Ону холобурдаан тураммын, ол дьону күрэхтэһииттэн туоратарга эппиппин, жюри ыраахтан кэлбиттэрин учуоттаан киллэрдэ, ол эрээри, баалларын көҕүрэппиппит.
Биһиги хамаандабыт, Татьяна Десяткина уонна Василий Дмитриев, бэркэ кытыннылар, баалларынан көрдөххө, наар ортоку сырыттылар. Кэнникигэ соһуллубатылар. Төһө даҕаны Саха Сиригэр кэлэ илик технология, харахтаан да көрбөтөх тэриллэрэ буоллар, сахалыы мындыр толкуйунан син быһаарсан, сыалларын-соруктарын толорон, соҕурууҥҥу биир идэлээхтэриттэн хаалсыбаттарын көрдөрдүлэр.

Ынаҕы ыаһын элбэх ыанньыктаах бөдөҥ хаһаайыстыбаларга туруоруллар, «Параллель» диэн ыыр заалга ыытылынна. Ынахтар үөһэ «накопитель» дэнэр блокка кэннилэринэн кэчигирэһэн тураллар, ыанньыксыкка сириннэрэ, эмиийдэрэ эрэ көстөр. Оттон ыыр аппарааттара эмиэ атын, тас көрүҥэ биһиэнин курдук эрээри, иһинээҕи тэрилэ уратыта элбэх буолан биэрдэ.
Кыттааччылар сүрүннээн теорияҕа доҕолоҥнуур эбиттэр. Биһиги манна осеменатордары теорияҕа күүскэ дьарыктыыр, үстүү сылга биирдэ аттестация ыытар буоллахпытына, массыынанан ыаһын оператордарыгар оннук үлэ ситэ ыытыллыбата көһүннэ. Биһиэхэ эрэ буолбакка, атын эрэгийиэннэргэ үгүстэригэр ыанньыксыттарга идэтийбит бэлэмнээһин суох эбит. Инньэ диэммин кэллиэгэлэрбэр, бииргэ судьуйалаабыт дьоммор, министиэристибэттэн уонна араас эрэгийиэннэртэн кэлбит исписэлиистэргэ эттим.

Түмүк дьахталларга үлэлээбит сылларынан арааран үс номинациянан уонна эр дьоҥҥо диэн таһаарылынна. Биһиги Василий Дмитриевпыт эр дьоҥҥо төрдүс миэстэни ылла, бириистээх үһүскэ кыл-мүччү баала тиийбэтэ. Онон теорияны үчүгэйдик үөрэтэн баран, аныгыскы сырыыга хайаан даҕаны күрэхтэһэ кэлэр соругу туруоруннна. Саамай эдэр кыттааччы, Карелия племенной собуотун ыанньыксыта Елена Рыбина «Көрөөччү биһирэбилин» бирииһин тутта.
Вологдаттан «Заря» аһаҕас аахсыйалаах уопсастыба ыанньыксыта Мария Зубова күрэхтэһии муҥутуур кыайыылааҕа буолла. Киниэхэ «LADA Granta» массыына туттарылынна, оттон хаһаайыстыба «Молоко2.0» платформаттан биир сыллаах лиссиэнсийэнэн бэлиэтэннэ. Балаһыанньа быһыытынан, кэлэр күрэхтэһии кыайыылаах ыанньыксыт дойдутугар ыытыллыахтаах, инньэ гынан, 30-с Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэхтэһии 2028 с. Вологдаҕа ыытыллар буолла.

Бэйэ бурдугун сиэтиэххэ – элбэх үүтү ыахха
Маннык күрэхтэһии идэҕэ бастыҥы быһаарары таһынан, уопут атастаһарга, ханна туох саҥа баарын билэргэ, тарҕатарга, итиэннэ биллэн турар, ыанньыксыт идэтин өрө тутарга, ыччаты тардарга анаан тэриллэр.
Дэлэгээссийэбит салайааччыта Василий Бессонов «Россельхозбаан» уонна «Росагролизинг» хампаанньалар кыттыылаах, племенной үлэ тэрээһинин, сыыппара технологиятын, каадырынан хааччыллыы боппуруостарыгар анаммыт мунньахха сылдьыбыта. РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин салалтатын кытары билсиһэн, кинилэргэ приемҥа киирэргэ кэпсэтэн, Москубаҕа эрдэ барбыта.
Оттон биһиги олохтоох хаһаайыстыбаларга сырыттыбыт. «Шихобалова» аахсыйалаах уопсастыба – Владимирскай уобалас биир саамай бөдөҥ хаһаайыстыбата эбит. Тэриллиэҕиттэн племенной үлэнэн дьарыктанар, үүтү ыаһыҥҥа идэтийэр. Аҥардас ыанар ынаҕын ахсаана 4,5 тыһыынча! Сыл устата хас биирдии ынахтан 12 тыһыынча киилэ үүт ыанар. Усулуобуйалара үчүгэй, хамнастара үрдүк уонна олорор дьиэнэн хааччыйар буоланнар, пиэрмэҕэ эдэрдэр үлэлиир эбиттэр!
Сүөһүлэрэ гольштин боруодалар, биир ынах лактацията 2,5, ол эбэтэр, иккитэ-үстэ төрөөн ыатаат, ресурсата бүтэр. Оттон биһиги ынахтарбыт 6-7 лактация ыаталлар, ол устатыгар биир ынахпыт кинилэр ынахтара биэрэр үүтүн саҕаны ыатар. Инньэ гынан, «сүөһүбүт куһаҕан» диир сатаммат. Кэлиҥҥи сылларга үгүс хаһаайыстыбаҕа тутуллубут 100 ынах турарыгар комплекстар биһиги уһун, тымныы кыһыммытыгар табыгастаахтарын көрдөрдүлэр. Онон, соҕурууҥҥу эрэгийиэннэртэн хаалсыбакка иһэр эбиппит.
Үүтү да ыыр кыахтаахпыт, онуоха аныгы технологияны киллэрэн иһиэххэ уонна аһылык баазатын тупсарар ирдэнэр. Ону өйдөөн, билигин үгүс хаһаайыстыба сиилэһи, сенаһы дэлэччи оҥостор буолла.
Аны комбикуорумҥа ылсыахха наада. «Тумул» кэпэрэтиип урут ынаҕын ахсыттан сылга 2,5 тыһыынча киилэни ыыр буоллаҕына, комбикуорум сыаҕын туттуоҕуттан, 3 тыһыынчаттан тахсаны ыыр! Сайылыктарыгар дэлэй уулааҕа буоллар, көрдөрүүтэ өссө үрдүө этэ. «Тумуллар» оройуоннаммыт сиэмэнэн үүннэрбит бурдуктарын мэлийэн комбикуорум оҥорон, ынахтарыгар сиэтэллэр. Дьиҥинэн племенной хаһаайыстыбаларга барыларыгар экология өттүнэн ыраас, баай иҥэмтиэлээх бэйэ бурдугун сиэтэрбит буоллар, үүккэ көрдөрүүбүт биллэрдик эбиллиэ этэ.

Хаартыскалары Татьяна ПРОТОПОПОВА хааччыйда.