Уопсастыба

Өр сыллаах ахтылҕан киэһэтэ

Кинигэни Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтин электроннай издательствота эрэдээксийэлээн, таҥан таһаарда. Бастакы туому норуодунай бэйиэт Наталья Харлампьева уонна бибилэтиэкэ үлэһитэ Петр Горохов хомуйан оҥордулар. Манна бэйиэт араас сылларга суруйбут хоһоонноро, поэмалара, тылбаастара уонна ыстатыйалара түмүллүбүттэр. Аан тылга Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Н.И. Харлампьева бу курдук суруйбут: «Дмитрий Герасимович оҕо сааһа сэрии кэмигэр ааһар, онон олох бары ыарахаттарын этинэн-хаанынан билэрэ. Ийэтэ кини үстээҕэр өлөр, онтон аҕаларыгар балтыныын иккиэйэҕин хаалбыттарын кэннэ, аны балта хоргуйан өлөр... Ити барыта кини доруобуйатыгар улахан охсуулаах буолар. Интэринээтинэн олорон үөрэнэн, үтүө санаалаах дьон көмөлөрүнэн киһи буолар. Оҕо эрдэҕиттэн тылга тардыһыылаах буолан, СГУ-га саха салаатыгар киирэр. Били «Сордооххо сото таһа түбэһэр» диэн өс хоһоонунуу, үөрэнэ сырыттаҕына, орто оскуоланы бүтэрбит докумуона суох диэн, устан кэбиһэллэр. Дмитрий Герасимович сахатын тылыттан, литератураттан син биир тэйбэт, оройуоннарга учууталынан үлэлиир, суруйбутун курдук суруйа сылдьар, «Эдэр коммунист» хаһыат «Хомус» литературнай түмсүүтүгэр хоһооннорун ыытар. Суруйааччылар эйгэлэригэр кинини таптаан Дыыдай Баатыр диэн ааттыыллара, мин ону истэрим. <...> Дыдаев бастакы айымньылара ол саҕанааҕы кэм халыыбынан суруллубуттар. Онтон кэм-кэрдии ааһан истэҕин аайы, поэзията улам дириҥээн, бөлүһүөктүү киэптэнэн киирэн барар. Кини олоҕун, поэзиятын аанньал курдук сырдаппыт, иччилээбит, дириҥ ис хоһооннообут киһитэ — таптала, кэргэнэ, оҕолорун ийэтэ Татьяна Петровна Слепцова».

Татьяна Петровналыын билсэ сылдьан суруйбут суруктара 1990 сыллаахха «Чолбон» сурунаал 1-кы №-гэр бэчээттэммиттэр эбит. «Ол суруктартан тапталыгар бэриниилээх, көнө, ыраас дууһалаах, киргэ-хахха сыстыбатах эдэр киһи уобараһа ырылхайдык көстөр» диэн Иван Федосеев-Доосо бэлиэтээбитэ баар. Кинигэ иккис туомугар ол суруктара киирбиттэр, итиэннэ бэлиэтээһиннэр, айымньылары ырытыылар, эҕэрдэлэр, анабыллар, хаартыскалар бааллар. Матырыйааллары уопсастыбаннай-судаарыстыбаннай диэйэтэл, Ил Түмэн II, III ыҥырыыларын дьокутаата, суруйааччы биир дойдулааҕа Альбина Поисеева хомуйбут.

Кинигэ биһирэмэ Национальнай бибилэтиэкэ историческай саалатыгар буолан ааста. Дьон «лыык» курдук мустубута, хайдах эрэ, Дмитрий Дыдаев «Өр сыллаах ахтылҕаным» диэн кинигэтин аатын санатта. Бука, бэйиэккэ анаммыт маннык үрдүк таһымнаах тэрээһин өтөрүнэн буола илик быһыылаах, ол иһин талааныгар сүгүрүйээччилэрэ, алтыспыт дьоно, суохтаабыттыы иэйэн, олус долгуйан туран кэлбиттэр. Суруйааччы оҕо, эдэр сааһын доҕотторо Иннокентий Поисеев, Иван Алексеев-Хомус Уйбаан, иккиэн билим дуоктардара, улахан учуонайдар, итиэннэ 90 саастаах норуодунай суруйааччы Василий Егоров-Тумарча тыл эппиттэрэ кэрэхсэбиллээх.

Биир хоһоонтон сылтаан

Дьон-сэргэ Дмитрий Дыдаев «Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга» диэн айдааннаах хоһоонун ордук билэр. Бэйиэт өлбүтүн кэннэ бэчээттэммитэ эрээри, идиэйнэй өттүнэн сыысхаллаах, сэбиэскэй олоҕу киртитэр диэн, ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бюрота 1974 сыл ахсынньы 24 күнүгэр «Д. Дыдаев «Өр сыллаах ахтылҕаным» диэн хоһооннорун хомуурунньугар таһаарыллыбыт бөдөҥ алҕастар тустарынан» диэн уурааҕы ылынар. Ити кинигэни мин убайым, Саха Сиринээҕи кинигэ издательствотыгар 11 сыл дириэктэрдээбит Семен Неустроев таһаартарбыта. Кинигэ кыһатыгар бииргэ үлэлээбит кэллиэгэтэ, суруйааччы, суруналыыс Петр Аввакумов ахтыытыгар маннык суруйбут: «Редактор М.Е. Тимофеев этэ. Корректуратын мин аахпытым. Рукопиһы наборга ыытыах иннинэ ити хоһоону ким да омнуолуу көрбөтөҕө. Кинигэ сайын бэчээттэнэн тахсан, атыыга тарҕаммыта. Арай кыһын, арааһа, ахсынньыга «Обкуомҥа үҥсүү киирбит үһү» диэн иһиллибитэ. Дириэктэр С.И. Неустроев миигин ыҥыран: «Быһаарыы суруйдахпытына сатанар», -- диэбитэ. Обкуомҥа биһиги быһаарыыбытын ылымматахтар. Дьүүлгэ турбут, секретариат уурааҕа хаһыаттарга тахсыбыта. Онно адьас сиэбиттэр этэ. Дириэктэри үлэтиттэн уураппыттара. Киниэхэ эбии буруй быһыытынан политмаассабай литература редакцията таһаарбыт историчесай алҕастардаах кинигэтин эппиттэр этэ».

Семен Игнатьевич сааһын тухары баартыйа бэриниилээх үлэһитэ буоллаҕа дии уонна кырдьар сааһыгар итинник сэмэҕэ түбэһэн, улахан охсууну ылан, «Книготорг» тэрилтэҕэ дириэктэринэн үлэлии сылдьан, 1979 с. өлөр. Кини Саха Сирин сайдыытыгар сүҥкэн өҥөлөөх киһи. Таатта Уолбатыттан төрүттээх. Педтехникуму 1937 с. туйгуннук бүтэрэн баран, үлэтин суолун ыраах Орто Халыматтан саҕалаабыт. Онно районоҕа сэбиэдиссэйинэн, ССКП райкуомун бастакы сэкирэтээрин көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит, 1942 с. саҥа тэриллибит «Социалистическая Колыма» хаһыат эрэдээктэрдээбит. 1945 с. Дьокуускайга көһөн кэлэн, ССКП обкуомугар инструктордаабыт, онтон Дьааҥыга баартыйа райкуомун бастакы сэкирэтээринэн үлэлээбит. 1951-1954 сс. Москубаҕа Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэммит. Кэлээтин кытта, «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ буолбут. 1956 сыл алтынньытыттан Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан анаммыт. "Бу дуоһунаска ананаат, Семен Игнатьевич бастакы дьыаланан университеты аһыы боппуруоһа ханна тиийбитин, туохтан харгыстаммытын быһаарарга сорунан, миигиттэн ыйыталаспыта. Мин бырайыагы ССРС Үрдүк үөрэхтээһинин миниистэрэ В.П. Елютинныын чочуйан, Госплан бэрэссэдээтэлэ М.З. Сабуровка биэрбиппин, кини көрдөһүүбүтүн өйүөх буолбутун туһунан эппитим. Семен Игнатьевич тута Москубаҕа тиийэн, Госплан бэрэссэдээтэлэ Сабуровка киирэн, дьыала тоҕо тохтообутун быһаарсыбыта. Онуоха анараа киһи начаас үлүгэр сорудаҕа ханнык отделга хаампакка сытарын булан ылбыт. Дьоно «кумааҕы муоратыгар тимирэн» олороллорун сэмэлээбит уонна бырайыагы «буулдьа курдук түргэнник ыыппыт». Инньэ гынан, 1956 с. СГУ аһыллыбыта. Итиниэхэ улахан өҥөлөөх Семен Игнатьевич буолар", -- диэн суруйбут Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин Президиумун итиэннэ Миниистирдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Василий Протодьяконов-Кулантай «Олох далааныгар» диэн кинигэтигэр.

1957 с. Саха Сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитэ 325 сылынан Москубаҕа Саха литературатын уонна ускуустубатын киэһэлэрэ ыытыллыбыттара. Тэрийэр хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн Семен Игнатьевич анаммыта. Кини Улахан тыйаатыр режиссера И.Г. Шароевы манна ыҥыран, кэнсиэртиир бырагырааманы туруортарар. Репертуар аҥаардас идэтийбит эрэ артыыстар нүөмэрдэринэн таҥыллыбатах: бэстибээл кыайыылаахтарын эмиэ кытыннарбыттар. Ол курдук, Лука Турнин уонна Таатта хомусчуттара, Сунтаартан «Оһуор» үҥкүүтэ, Сергей Зверев тойуга талыллан киирбиттэр. Кэнсиэр Маалай тыйаатырга буолбут. ССКП Киин Кэмитиэтин генеральнай сэкирэтээрэ Никита Хрущев сылдьыбыт. Бырабыыталыстыба дэлэгээссийэтигэр Н.А. Булганин, К.Е. Ворошилов, М.А. Суслов, Е.А. Фурцева, А.И. Микоян, Л.И. Брежнев, Н.А. Косыгин курдук биллэр-көстөр дьон баалларын, кэнсиэр кэмигэр кинилэргэ барытын тылбаастаан быһаара олорбутун, антракка Никита Сергеевичтиин Саха Сирин туһунан кэпсэппитин Семен Игнатьевич блокнотугар бэлиэтэммитэ билигин кини кыыһыгар Марта Семеновна Демехинаҕа харалла сытар. Дьэ, итинник Сойуус таһымыгар быһаарсар дьоһуннаах киһи, Дмитрий Дыдаев хоһоонуттан туора көрүллэн, устунан букатын да умнууга баран, билигин аймах эрэ иһигэр ахтыллан ааһарын иһин, Дыдаев үбүлүөйдээх сылыгар сыһыаран сырдаттым...