Уопсастыба

Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Ил Түмэн дьокутааттара, Үөрэх уонна билим министиэристибэтин бэрэстэбиитэллэрэ, ХИФУ уонна Мэдиссиинэ үнүстүүтүн салалталара, устудьуоннара кытыннылар.

Чөл олоҕу туруулаһааччы 

Үнүбүрсүөт ректора, норуот дьокутаата Анатолий Николаев Карл Башарин олоҕун, үлэтин-хамнаһын туһунан сиһилии сырдатта, үнүбүрсүөт сайдыытыгар киллэрбит сүҥкэн кылаатын аҕынна.

Карл Георгиевич 1942 сыллаахха бэс ыйын 2 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Төрөппүттэрэ саха чулуу дьонноро: аҕата Саха АССР уонна Арассыыйа билимҥэ диэйэтэлэ Георгий Башарин, ийэтэ суруйааччы Калисфена Платонова буолаллар. Эдэркээн Карл орто оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн, оҕо эрдэҕиттэн эмчит буолар баҕатын толорон, Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн мэдиссиинэҕэ бакылтыатыгар үөрэнэ киирбитэ. Устудьуоннуур сылларыгар патологическай анатомия кууруһун төрүттээччи Артем Тюкавин улахан оруолу ылбыта. Кини дириҥ билиилээх исписэлиис, чинчийээччи быһыытынан сайдыыта Артем Матвеевич билимҥэ ыытар куруһуогуттан саҕаламмыта, учуутала чинчийэр үлэҕэ дьоҕурдаах уонна баҕалаах устудьуонун үнүбүрсүөт кэнниттэн тута аспирантураҕа туттарсарыгар, билиминэн дьарыктанарыгар мэктиэлээбитэ. Онон Карл Башарин 1965 сыллаахха үнүбүрсүөтү бүтэриэҕиттэн үйэ аҥаарыттан ордук кэм устатыгар мэдиссиинэ бакылтыатын, кэлин үнүстүүтүн анатомияҕа хаапыдыратыгар  үлэлээбитэ, ол иһиттэн, хаапыдыраны 28 сыл салайбыта.

Мэдиссиинэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, норуоттар икки ардыларынааҕы информатизация акадьыамыга, ускуустуба Петровскай Акадьыамыйатын акадьыамыга, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын акадьыамыга, Норуоттар икки ардыларынааҕы чөл олох акадьыамыга уонна вице-бэрэсидьиэнэ, хаһан эрэ саханы эһэ сыспыт, билигин да күөрэйэн тахса турар тыҥа сэллигин чинчийбит бөдөҥ учуонай, 340 научнай үлэ, ол иһигэр үс монография уонна уонтан тахса үөрэтэр, методическай босуобуйа ааптара этэ. Педагог быһыытынан үлэтэ эмиэ үрдүктүк сыаналанара, «СГУ бастыҥ бэрэпиэссэрэ» диэн биир идэлээхтэр күрэхтэһиилэригэр 1994, 1999, 2000 сыллардаахха  кыайыылах аатын сүкпүтэ.

– Карл Георгиевич ааттаах араатар этэ, Саха Сиригэр уонна Анаадыртан Калининградка, Севастопольтан Мурманскайга тиийэ чөл олох, уһун үйэлэнии, тыҥа, сүрэх-тымыр ыарыыларыттан харыстаныы тустарынан тыһыынчанан лиэксийэни аахпыта. Чөл олох сиэрин тарҕатыыга күүскэ үлэлээбитэ, чөл олох туһунан сокуону ылыныыга тирэх буолбута. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ бары улуустарынан сылдьан, чөл олоҕу туруулаһан 30 тыһыынча кэриҥэ лиэксийэни аахпыта. Кини суон сураҕа, албан аата  Саха Сиринэн эрэ муҥурдаммакка, бүтүн Арассыыйаҕа киэҥник иһиллибитэ, – диэтэ ректор.

Аҕатын аатын дьоһуннук  

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев саха саарынын туһунан кинигэ күн сирин көрбүтүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатыгар уонна бэчээттээн таһаарбыт хамаандаҕа махтал тылларын тириэртэ.

«Саха Сирэ кинилэринэн киэн туттар» сиэрийэ өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар сүҥкэн кылааттарын киллэрбит чулуу дьоммут ааттара-суоллара, үлэлэрэ-хамнастара, ситиһиилэрэ, туруорсуулара үйэтийэригэр, кэлэр көлүөнэ ыччакка хааларыгар улахан суолталааҕын этэн туран, Карл Башарин мэдиссиинэ билимигэр үлэлэрин туһунан сырдатта. Болҕомтону чуолаан «Аныгы кэм усулуобуйатыгар Уһук хоту тыҥа сэллигин патологическай анатомията» диэн монографияҕа уурда, бу үлэ билимҥэ улахан суолталааҕын ыйда. Ити үлэтин иһин учуонай Информатизация норуоттар икки ардыларынааҕы акадьыамыйата 2002 сыллаахха сэтинньи 29 күнүгэр таһаарбыт быһаарыытынан,  «Билим хайысхатын төрүттээччи» аатынан уонна кыһыл көмүс мэтээлинэн бэлиэтэммитин туһунан кэпсээтэ.  

– Карл Георгиевич Арассыыйа уонна аан дойду билимин эйгэтигэр Уһук хотугу сиргэ тыҥа сэллигин патоморфозатын уонна патологическай анатомиятын биир бастакынан үөрэппит-чинчийбит, патологическай анатомияны билим быһыытынан быһаарбыт учуонайынан биллэр. Кини аҕатын, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Георгий Башарин  туйаҕын хатаран, олоҕун, үлэтин бүтүннүү билимҥэ анаабыта, аҕатын үтүө холобурун чиэстээхтик илдьэ сылдьыбыта, – диэтэ, кинигэ эдэр ааҕааччылар интэриэстэрин тардарыгар эрэнэрин биллэрдэ.

Карл Георгиевич дойдуга ураты тапталы ыччакка иҥэрэрин, өр сыллары курдаттыы көрөрүн аҕынна. Кини «Өрөгөй ырыатын туран эрэн ыллыахтаахпыт, оҕолор онно үөрэниэхтээхтэр», – диэн этэрэ билигин номнуо үгэскэ кубулуйбутун аҕынна.

– Бэрэпиэссэр Карл Башарин мэдиссиинэ эйгэтигэр эрэ биллэр буолбатах, кинини арыгылааһыны уонна табахтааһыны утары дьаарай охсуһааччы быһыытынан  уопсастыбаннас киэҥ араҥата, иһээччилиин-испэттиин бары билинэллэрэ. Чөл олоҕу тарҕатар, арыгы, табах уонна наркотик содулларын туһунан өйдөтөр үлэни утумнаахтык ыытарын түмүгэр, икки сүүсчэкэ нэһилиэк арыгыттан аккаастанан, чөл олохтоох түөлбэ буоллулар. Чөл олохтоох нэһилиэктэри тэрийии кини ырата, туруорсуута этэ, ол сокуоҥҥа кубулуйан, төһөлөөх элбэх ыал олоҕо-дьаһаҕа тупсубута буолуой? – диэтэ Алексей Еремеев.

Саҥа кинигэҕэ киирбит ахтыылартан быһа тардан ыллахха, Карл Георгиевич  «Чөл олохтоох түөлбэ – Саха Сирин брендэ» диэн 2022 сыл атырдьах ыйыгар «Журфикс» сурунаалга биэрбит интервьютугар маннык эппит эбит: «Бүгүҥҥү күҥҥэ Сахабыт Сиригэр 188 нэһилиэк арыгыны атыылааһынтан аккаастаннылар. Бу маннык көстүү биир да судаарыстыбаҕа, аан дойдуга суох. Бу аан дойдутааҕы рекорд уонна Александр Маюровы кытары бииргэ үлэлээһиммит ситиһиитэ. Кини Норуоттар икки ардыларынааҕы чөл олох акадьыамыйатын бэрэсидьиэнэ этэ. Хомойуох иһин, билигин биһиги кэккэбитигэр суох. Александр Николаевич Саха Сиригэр 50-тан тахса төгүл кэлэ сылдьыбыта, биһиги кинини кытары элбэх улууска сылдьыбыппыт, элбэх лиэксийэни аахпыппыт. Ол түмүгэр, 188 нэһилиэк олохтоохторо арыгыттан аккаастаммыттара. Быйыл аҕам Георгий Прокопьевич Башарин төрөөбүтэ 110 сыла. Кини чөл олох биллэр пропагандиһа уонна чөл олох апостола этэ».

Киһи киһитэ 

ХИФУ сүбэһитэ, Ил Түмэн бэһис ыҥырыылаах мунньаҕын дьокутаата, Арассыыйа үөрэҕириигэ акадьыамыйатын акадьыамыга Евгения Михайлова Карл Башарины киһи быһыытынан олус бириинсиптээҕин, тус эппиэтинэстээҕин арыйда:

– Кини бэйэтин санаатын олоххо киллэрэр ураты дьоҕурдааҕа, дьаныардааҕа. Талбыт идэтэ дьылҕатынан, итэҕэл санаалара туруулаһыыларынан буолбута. Карл Георгиевич быраас буолуохтаах исписэлиис киһи анатомиятын эрэ буолбакка, төрөөбүт норуотун култууратын, итэҕэлин, устуоруйатын, поэзиятын билиэхтээх, дойдутун таптыыр уонна уопсастыба иннигэр эппиэтинэстээх буолуохтаах диирэ, – диэн аҕынна.

Кини бэлиэтээбитинэн, ыччакка чөл олох, чэгиэн өй-санаа уонна дьайыы, патриотическай иитии бэйэтин кэмигэр сөптөөхтүк киирэн, бүгүн духуобунас уонна култуура сайдыытын биир тулхадыйбат сорҕото буолла.

Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистиринэн өр сылларга таһаарыылаахтык үлэлээбит Андрей Борисов Карл Башарин туһунан эмиэ истиҥник аҕынна. Кини олоххо ураты сыһыаннааҕын, куруук үөрэ-көтө сылдьарын бэлиэтээтэ. Бу кинигэ Карл Башарин үйэлээх мэҥэ тааһа буоларын ыйда. «Карл Георгиевич бу кинигэҕэ тыыннаах. Мин кини сылааһын тутан көрөр курдукпун», – диэтэ.

Ити курдук мустубут дьон бары Карл Башарин туһунан бэрт истиҥник-иһирэхтик аҕыннылар. Айымньылаах үлэтигэр бөҕө тирэх буолбут  кэргэнигэр Зоя Константиновнаҕа уонна тапталлаах кыыһыгар Анна Карловнаҕа тыыннаах сибэкки дьөрбөлөрүн бэлэх ууннулар.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: ааптар түһэриилэрэ.