Бырааһынньык төрдө-төбөтө тугуй?
Эргэ Саҥа дьыл Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн дойдуга халандаар уларыйыытын кытта ситимнээх. Россия империята 1918 сылга диэри өссө Былыргы Рим саҕаттан Европаҕа киэҥник тарҕаммыт юлианскай халандаарынан олорбута. Ол эрээри ХХ үйэ саҕаланыыта халандаар астрономическай бириэмэттэн уонна григорианскай систиэмэттэн лаппа хаалан иһэрэ биллибитэ. Европа дойдулара григорианскай халандаары ылыммыттара ырааппыт этэ. Юлианскай уонна григорианскай халандаардарга високоснай сыллар быраабылалара сөп түбэспэттэрэ. Ол түмүгэр ХХ-ХХI үйэлэр икки ардыларыгар бүтүн 13 суукка араастаһыыта тахсыбыта. Онон 1918 сыл тохсунньу ыйыгар РСФСР Народнай хамыһаардарын сэбиэтэ биир санаанан григорианскай халандаарга көһөргө быһаарбыта. Онно ылыныллыбыт докумуонунан, 1918 сыл тохсунньу 31 күнүн кэннэ дойдуга тута олунньу 14 күнэ үүммүтэ. Ордон хаалбыт 13 хонук гражданскай халандаартан ылыллан, бириэмэтэ Европа быраабылатыгар сөп түбэспитэ. Ити да үрдүнэн православнай таҥара дьиэтэ халандаар уларыйыытыгар бэриммэккэ, урукку юлианскай халандаары салгыы туттубута. Ол бырааһынньыктар күннэрин-дьылларын бутуйбута. Ол эбэтэр Ороһуоспа григорианскай халандаарынан тохсунньу 7 күнүгэр бэлиэтэммитэ. Оттон Саҥа дьыл юлианскай халандаарынан тохсунньу 14 күнүгэр түбэспитэ. Ити күн оччотооҕу аныгы кэмҥэ эргэ Саҥа дьыл диэн өйдөбүлүнэн норуокка иҥмитэ. Нуучча норуота өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи үгэстэрэ умнуллубакка, саҥа халандаар усулуобуйатыгар салгыы сайдыбыттара.
Тоҕо уонна хайдах бэлиэтэнэрий?
Аныгы өйдөбүлгэ эргэ Саҥа дьыл итэҕэлгэ да, докумуоҥҥа да тирэҕирбэт. Кини социальнай уонна култуурунай суолталаах. Кини уһун кэмҥэ салҕаммыт Саҥа дьыл, Ороһуоспа, Сибээккэ бырааһынньыктарын түмүктүүр тэрээһин быһыытынан ылыныллар. Ити бырааһынньыктарга холоотоххо, эргэ Саҥа дьыл быдан наҕыллык, күүрүүтэ-хаарыыта, улахан уруйдааһына-айхаллааһына суох ааһар. Кини кэнниттэн дьон оннун-олоҕун булунан, үлэҕэ, үөрэххэ түһүнэр. Дьиэ аайы Саҥа дьыллааҕы киэргэллэр, харыйа хомуллаллар.
Эргэ Саҥа дьылы бэлиэтээһиҥҥэ быраабыла, үгэс диэн суох. Көннөрү дьиэ кэргэн иһинэн киэһээҥҥи аһылыгы тэрийиэххэ, ыалдьыттары көрсүөххэ сөп. Былыр бу күн дьиэлэри кэрийэ сылдьан ыллыылллара, үтүөнү баҕараллара. Тохсунньу 14 күнүн сарсыардатыгар ыалга киирэн, бастыҥ үүнүүнү, баайы-дуолу баҕаран, бурдук сиэмэтин ыһаллара. Күн бүгүн ити үгэстэр фольклорнай тэрээһиннэргэ, култуурунай бэстибээллэргэ кубулуйбуттар.
Эргэ Саҥа дьыл баай-талым остуола сыл устата уйгуну-быйаҥы кэрэһилиирэ. Ити күн аан бастаан киирбит киһини уратытык суолталыыллара. Эр киһи киирэрэ үтүө бэлиэ быһыытынан ылыныллара. Халлаан туругун эмиэ кэтииллэрэ. Эргэ Саҥа дьыл үүнэр түүнүгэр хаар түстэҕинэ, үчүгэй үүнүү күүтэр диэн тойоннууллара. Ыраас, чэбдик күнү ситиһиилээх сылы кытта ситимнииллэрэ. Оттон тыалы уларыйыыга диэн быһаараллара.
Билигин эргэ Саҥа дьылы ким хайдах өйдүүрүнэн сырдыктык, ыраастык бэлиэтиир. Саамай сүрүнэ, ыал аайы ил-эйэ туругурдун, уйгу-быйаҥ турдун!
Сонун төрдө уонна хаартыска: "Мүрү саһарҕата", Уйаара КУСТУК.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
