Уопсастыба

Чахчы, Клык!

Киниэхэ анаан ырыаһыт Евгений Тихонов «Саха уола штурмовик» диэн ырыаны айбыта. Бу ырыа «Клык» «Пентагоҥҥа» блиндажка сытан өлөр өлүүнү кытта охсуһар, табаарыстарын быыһыыр кэмигэр айыллыбыта. Ону «Тэтим» араадьыйаҕа сакаастаан истиэххэ сөп.
Ийэтинэн Үөһээ Бүлүүттэн, аҕатынан Чурапчыттан төрүттээх. Айылҕаттан айдарыылаах эһэтин аатынан ааттаммыт уол АБДь-га икки быраата ыҥырыллыбыттарыгар, тылламмыт. Дьиҥинэн доруобуйатын туругунан сыыйыллыбыт эрээри, ытык иэһин санаан уонна бырааттарыгар өйөбүл буолаары булгуруйбат санааны ылыммыт. Манна эбэн эттэххэ, аармыйаҕа сулууспалаабыта, Ис дьыала уорганыгар уонна көмүһү хостуур тэрилтэҕэ буспута-хаппыта булчут хааныгар кыттыһан, соругун сиппитэ.
«Клык» диэн позывнойу Борзятааҕы байыаннай чааска иҥэрбиттэрэ. Бүрээт уолаттарыгар дьонноро ыыппыт эттээх уҥуохтарын тиниктиирин көрөн: «Зубы не болят что-ли, как будто одни клыки», – диэн саллыбыттара. Сотору 150 байыаһы, ол иһигэр алта саханы, Ростовка ыыппыттара. Салгыы Амбросьевкаҕа үөрэтэр баазаҕа илдьибиттэрэ. Онно кинини кытары Сунтаар уола Габышев Михаил (Миха) түбэспитэ.
Сарсыарда стройга туруораат, ким аармыйаҕа сулууспалаабытын, саанан ытарын ыйыппыттара. «Охотники есть?» -- диэбиттэригэр, «Клык»: «Я», -- диэбитинэн инники тахсыбыта. Кини кэнниттэн сахалар (ол иһигэр, Миха), бүрээттэр, хас да нуучча уола тахсыбыттара. Барыларын 100, 200, 500 миэтэрэттэн сыал ыттарбыттара итиэннэ 25 киһини талан, салгыы биэс күн дьарыктаан баран, Владимировкаҕа тиэрдибиттэрэ. Онно билбиттэрэ – инники кирбиигэ сылдьар 9-с штурмовой ротаҕа түбэспиттэр! Клык отделение хамандыырынан анаммыта, сотору эвакуацияҕа көспүтэ. Миха штурмовиктарга хаалбыта.

Миханы көрдүү...

Бэс ыйын саҕаланыытыгар штурмовиктар бөлөхтөрө, ол иһигэр Миха, бойобуой сорудахха барбыттара. Сибээскэ тахсыбакка, сүтэн хаалбыттара. Ол кэмҥэ штурмалыырга эмиэ бирикээс кэлбитэ, «Клык» доҕорун көрдүүргэ сананан, бэйэтэ тылламмыта. Биэс киһилээх бөлөх ыстаарсайынан анаммыта.
Түүҥҥү борук-сорукка тыа балаһатыгар тиийбиттэрэ, дрон бөҕө! Оборуонаҕа сытар атын чаас байыастарыттан ыйыппытыгар, Миха баар бөлөҕө ааспыта диэбиттэр. Иннилэригэр баар Марьдааҕы тыа балаһатыгар өстөөх дроннара хойуутук ытыалыыллар, бу сири икки-үс хонугунан штурмалаан ылаллар, өссө үс аһаҕас миинэлээх хонуулары этэҥҥэ ааһаллар.
Дьэ, мантан ыла иннилэригэр өстөөхтөр эрэ бааллар. Штурмалаан ылаары, обуорона оҥостон, көмө кэлэрин күүтэллэр. Көмө күүс кэлээтин, дьон хаһыытын кытары эмиэ дрон, снаряд бөҕө түһэр.
Арай, «Клык» иннигэр сиҥнибит блиндаж баарын көрөн, лаппаакынан хаһан, түөрт киһини таһаарбыта. Биирдэстэрэ эрэ быһаарсар кыахтааҕа, атыттар контузияланан, туруктара мөлтөөбүт. Кэпсэтэн билбитэ, Миха бөлөҕө эбит. «Я помню Миху, но точно не знаю где он, нас было пять групп», – диэн буолла. Ол уолаттары «Клык» баазаҕа ыыппыта.
Бэйэтэ отделениетын илдьэ Омульга тиийбитэ. Мантан «Пентагон» диэн кырасдааныскай собуокка барыахтаахтар. Онно тиийэргэ икки-үс километр дах аһаҕас миинэлээх хонууну туоруохтаахтар. Клык сахалыы хомуһуолун, былааҕын моонньугар иилинээт: «Уолаттар, мин суолбун батыһыҥ!» – диэн баран бастаата. Оннук миномет, тааҥка, БМП ортотунан бааһынаны туораан, «Пентагоҥҥа» тиийдилэр.

Валентин Ноговицын хорсун сырыылара

Кырыктаах кыргыһыыга дьонун сороҕун сүтэрэн, «Клык» бэйэтэ төһө да контузияланнар, бааһырдар, биир байыаһы соһон, блиндажка кэлбитэ. Ааҥҥа икки гранатаны быраҕан баран, иһирдьэ киирбитэ. Икки өстөөх өлө сытара. Иһирдьэ 40ºC итии, салгын да, уу да суох. Сарсыныгар киһи тулуйбат амырыын сыта тунуйбута. Үһүс хонугар били соһон аҕалбыт уолун сырдык тыына быстыбыта.
«Клык» бу блиндажка түөрт хонук сыппыта. Уу суох буолан, бэйэтин иигин иһэргэ күһэллибитэ... Төрдүс хонугар эрэ көмө кэлбитэ. Ол эрээри, манаан турбут курдук, өстөөх ытыалаан барбат дуо! Хабыр хапсыыһыттан бааһырбыт, сэниэлэрэ эстибит, ботуруоннара бүппүт уолаттар уонча күн сыппыттара. Эмиэ рация үрдүгэр түһүү, ким да хардарбат. «Клык» ыксаан, балтараа күн тухары сахалыы саҥарда. Бу үөрүүнү, арай, сахалыы саҥа иһилиннэ: «Кимҥиний, ханнык биригээдэҕиний?». Координаттарын эппитигэр: «Сөп, тиийиэхпит», – диэн буолла.
Сарсыныгар киэһэ уу-чуумпу. Арай, блиндаж үрдүгэр дьон хаамара иһиллэр.
– «Клык», «Клык», манна бааргын дуо? -- дииллэрин «Клык» ааҥҥа сыыллан тиийэн, нэһиилэ иһиттэ. Кулгааҕын сарыытын тэһэ ыттаран, онтуката сытыйан, ыалдьа сылдьара.
Кинини быыһыы Үөһээ Бүлүү Харбалааҕын уола Валентин Ноговицын кэлбит эбит. «Клык» урут, участковайдыы сылдьан, көрөр уолун бэркэ үөрэ көрүстэ, хараҥа блиндаж иһигэр сытан, мантан хайдах тахсалларын толкуйдаатылар. Илиилэрэ-атахтара тостубут, сэниэлэрэ суох түөрт байыаһы Валентин икки суукканы быһа сороҕор сүгэн, сороҕор сыылла сылдьан соһон, баазаҕа тиэрдибитэ. Онтон «Клыгы» кэлэн ылбыта.
Ставрополь госпиталыгар сытан, «Клык» бассаабынан бастаан: «Валентин Ноговицын сураҕа суох сүттэ», -- диэн, онтон «өлбүт» диэн суругу туппута, Эмиэ оччолорго доҕоро Миха олохтон туораабытын билбитэ... Хаарыан эдэр уолаттар ити курдук дьоруойдуу охтубуттара.
Госпиталь кэнниттэн «Клык» биир ыйдаах уоппускаҕа кэлбитэ. Ол кэмҥэ Валентин Ноговицын көмүс уҥуоҕун дойдутугар аҕалбыттарын тиһэх суолугар атаарсыбыта, кини самныбат санаалаах байыас этэ диэн дьонугар кэпсээбитэ. Уоппускатын кэнниттэн бойобуой доҕотторо баар сирдэригэр, штурмовой ротаҕа төннүбүтэ. Кини хорсун быһыыларыттан биир түгэни «Шипка» диэн позывнойдаах Забайкалье уола маннык сэһэргиир:
– Блиндажка төрдүө буолан, сыккырыыр тыыммыт эрэ хаалан сыттахпытына, саха уола «Клык» быыһаан турар. Өлүү-сүтүү, кыргыһыы быыһынан, ол дойду хараҥа түүннэригэр киэҥ-нэлэмэн сирдэринэн бааһырбыт киһини соһуу, сүгүү чэпчэкитэ суох. Манныкка байыас хорсун эрэ буолбакка, сири-дойдуну быһаарар, холку майгылаах буолара ирдэнэр. Мин дьолбор оннук киһи, тыйыс айылҕалаах хоту дойду хорсун уола «Клык» түбэһэн абыраабыта. Кини элбэх саллааты, хамандыыры быһаабытын туһунан кэпсииллэр, кининэн киэн тутталлар. Олоҕум устата бойобуой сырыы туһунан кэпсиирбэр саха уола «Клык» ойуччу миэстэни ылыаҕа.
«Шипка» бу туһунан госпитальга эмтэнэ сытан, «Арик» диэн позывнойдаах саха уолугар кэпсээбитэ. «Арик» «Клыктыын» бииргэ сулууспалаабыта, билигин дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.

Олох дьиҥ өйдөбүлэ

«Клык» Анал байыаннай дьайыыга сылдьан, көннөрү, эйэлээх олоххо олорон билбэтэхпин биллим, омугуттан тутулуга суох доҕордуу сыһыаны, ууну, аһылыгы сыаналаатым диир. Штурмовиктар саамай кыахтаах уолаттар дэнэллэрин, улахан ытыктабылы ылалларын, сахалары чорботон бэлиэтииллэрин, тииҥи харахха түһэрэр бэргэннэр, дьиҥнээх буойуттар дииллэрин этэр.
– Хайа да кэмҥэ киһи бэйэтин омугун түһэн биэриэ суохтаах. Саха сахатынан хаалыахтаах. Куттанарын да көрдөрүө суохтаах. Мин ол иһин сахалыы таҥнан, былаахпын күөрэччи тутан, штуомҥа киирэбин. Манна сулууспалаабыт, олохторун толук уурбут эбэтэр эмсэҕэлээн дойдуларыгар эргиллибит саха мохсоҕол уолаттара бары дьоруойдар, – диэн кэпсээнин түмүктүүр.
*
Куттаммат, уолуйбат буолууну өрө туппут, «Хорсунун иһин» уо.д.а. мэтээллэрдээх, хас да бааһырбыт аппысыары, элбэх байыаһы сэрии толоонуттан таһаарбыт, билигин да таһаара сылдьар саха штурмовик уола, дойдугар эргиллэн кэлэргин кэргэниҥ, оҕолоруҥ, чугас дьонуҥ, биир дойдулаахтарыҥ кэтэһэллэр.

Хаартысканы дьоруой хааччыйда