Уопсастыба

Сэрии тулаайаҕа
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэ сылгы уутуйан үөскээбит сирэ. 1930-с сс. «Табаҕа», Стаханов аатынан, «Сүбэ» холкуостар тэриллибиттэрэ. «Табаҕа» холкуоска сылгы табаарынай пиэрмэтин тэрийсибит, салайбыт киһинэн үлэ, тыыл бэтэрээнэ Н.Н. Аргунов-Микиэйэп буолар. Кини эдэр сааһыттан баай Слепцовтарга сылгыһыттаабытын, холкуоска өр сылларга үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэн, Үлэ Дьоруойа буола сыспытын туһунан элбэхтик истибитим.
Кини үөрэнээччитэ Дмитрий Дмитриевич Герасимов-Судураай Тараҕай нэһилиэгин Араҥас учаастагар 1930 с. төрөөбүтэ. Аҕата Дмитрий Михайлович бастакы холкуоһу тэрийсибит, 1942 сыл бэс ыйыгар бэбиэскэ тутан сэриигэ барбыт, кыргыһыы хонуутугар дьоруойдуу охтубут. Ийэтэ Наталья Ивановна Слепцова уола 8 саастааҕар ыалдьан өлбүт. Тулаайах хаалбыт Митя быраата Кыымы кытары эбэтигэр Февроньяҕа, аҕатын балтыгар Александраҕа иитиллибит.
1938 с. оскуолаҕа үөрэнэ киирбит. Ахсааҥҥа дьоҕурдааҕа биллибит. Сайын холкуоска үлэлээн, оҕус сиэппит, атынан от мустарбыт. Ол туһунан оройуон хаһыатыгар «Пионер Митя» диэн тэттик ыстатыйа тахсыбыт. Арыый улаатан баран, көлөнөн от оҕустарар, бурдук быстарар буолбут. Оскуолаҕа саһааны бэлэмнээһиҥҥэ, интэринээккэ мууһы ылыыга салайааччы буолар эбит, онон оҕолорго «Капитан» диэн ааттана сылдьыбыт. 1944 с. ыһыахха түөрт холкуос күрэхтэһиитигэр ат сүүрдээччинэн анаммыт. Сүүрдүбүт ата иккиһинэн кэлэн, кырдьаҕас сылгыһыт Микиэйэп болҕомтотугар киирбит.

Уһаарыллыы
Ити сыл үөрэнэр усулуобуйата суох буолан, оскуолаттан тохтууга күһэллибит. Эһиилигэр Микиэйэп туруорсуутунан, сылгыһыт буолбут. Ол туһунан бэйэтэ: «Үлэлээбит маҥнайгы күммүттэн ыла Микиэйэп оҕонньор сүбэлээн-амалаан, миигин сылгыһыт оҥорбута, -- диэн ахтыбыт. Эдэркээн уол үлэтигэр ситиһиитэ сыаналанан, «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Дмитрий Герасимов 1949 с. от хомуурун бастакы дэкээдэтин түмүгүнэн, ат охсорунан 42 гектар сири оҕустаран, оройуон бастыҥ үлэһиттэрин кэккэтигэр киирбитэ. Кыһын тоҕус атынан халыҥ хаар анныгар сытар долгучуок маһы уо.д.а. таһаҕаһы тиэйиигэ үлэлээн, холкуоһун махталын ылбыта, оройуон хаһыатыгар тахсыбыта. Эһиилигэр уон көлөнөн үлэлээри, эбии көлө көрдөөбүтүн салалта булан биэрбэтэх, онон эмиэ тоҕус көлөнөн үлэлээбитэ. Саха АССР 30 сылын көрсө үлэлэр түмүктэринэн, Дмитрий Герасимов оройуон аҕыс чулуу үлэһитин ахсааныгар киирбитэ.
1960 с. диэри холкуос сылгыһыттара биирдиилээн алаастарынан хайдыһан үлэлиилэрэ. Тус-туспа үөрдээх, ыччат сылгылаах буолаллара. Оччолорго сылгы төрүөҕүн учуоттааһын бэс ыйынан бүтэр эбит. Холкуос отчуотуттан көрдөххө, Дмитрий Герасимов көрдөрүүлэрэ маннык: 1952 сыл бэс ыйын 13 күнүн туругунан, 41 биэттэн 41 кулуну ылбыт. 1958 сылга 51 биэттэн 51 кулуну ылбыт. 1959 с. барыта 106 сылгыламмыт, ол иһиттэн биэтэ 54 эбит, олортон 50 кулуну ылбыт. 1960 сыл түмүгүнэн, 107 биэттэн 106 кулуну ылбыт, ити сыл ыччат сылгыны ааҕан туран, барыта 243 сылгыны көрбүт. Бу сылларга сылгыларын кыһыҥҥы ыйдарга Барыылаах, Кыыбаайы эргин алаастарга, сааһыары Мыла, Ньаара диэки хастаран үлэлээбит. Оччотооҕу да, билиҥҥи да кэминэн сыаналаатахха, бу чахчы үрдүк көрдөрүүлэр.

Москубаҕа
Тараҕай сылгыһыттарын элбэх сыллаах үрдүк көрдөрүүлээх үлэлэрэ сыаналанан, 1958 с. норуот хаһаайыстыбатын Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкатыгар кыттар чиэстэммиттэрэ. Сүрүн хамыыһыйа уурааҕынан, Николай Аргунов-Микиэйэп НХБСБ кыһыл көмүс, Дмитрий Герасимов үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыттара. Саастарын тухары сыһыыга, тайҕаҕа сылдьыбыт дьон түһээн да баттаппатах сирдэригэр, Москубаҕа тиийэн, улахан наҕарааданы тутан олус долгуйбуттар.
Салгыы үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэн, Дмитрий Дмитриевич 1960 с. РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ. Маннык наҕараадаҕа Тараҕай нэһилиэгиттэн өссө ким да тиксэ илигэ.
1960-с сс. бөдөҥсүтүү бэлиитикэтинэн, Андреев аатынан учаастак сылгылара «Табаҕа» холкуоска холбоммута. Инньэ гынан, Дмитрий Герасимов салайар звенотун сылгытын ахсаана 300-кэ, ол иһигэр биэтэ 150 төбөҕө тиийбитэ.

Сылгыһыты сылгыһыт үөрэтэр
Дмитрий Герасимов сылгыһыт идэтигэр Микиэйэптэн үөрэммитэ, бэйэтэ бу идэ маастарыстыбатыгар Константин Христофоров, Николай Герасимов-Кыһылык, Василий Чичахов курдук кэлин тыыл, үлэ бэтэрээнэ буолбут дьону уһуйбута. Ол туһунан Василий Чичахов маннык ахтара: 

-- Дьэ, Миитэрэй сылгыга бэрт сыстаҕас, сылгыһыт буоларга ананан төрөөбүт киһи этэ. Күүһүнэн биһигиттэн ордуга суоҕа эрээри, араас бэйэлээх хаҥыл сылгылары талбытынан тутара. Сылгы кини илиитин биллэҕинэ, мээнэ хамнаабат буолара. Сылгы быһыытын-майгытын билэрэ, кинилэри кытары кэпсэтэр курдуга. Күн-дьыл туругун олус үчүгэйдик сылыктыыра, үлэтигэр ону учуоттуура. Ханнык баҕарар дьыл туспа уратылаах, сорох дьыл хаһыы ото соппоҥ, сороҕор үчүгэй буолара. Ону сайын хатыҥ сэбирдэҕинэн билэрэ. «От өҥ сылыгар хатыҥ сэбирдэҕин ытыска хомуйан ылан, ыга тутан баран, сиргэ бырахтахха ыһыллыбакка, чөмөҕөлөһөр, оттон соппоҥ хаһыылаах дьылга сэбирдэх ыһылла түһэр», – диирэ. Күһүн сир харатыгар мэччирэҥ хайдаҕын үөрэтэрэ, кыһыҥҥы хаһыы маршрутун онон сирдэтэн оҥороро. Сылгыны алаастан алааска үүрэргэ атынан күүскэ эккирэтэн үүрэри сөбүлээбэт этэ. Көлөһүн тахсан баран сойуутугар ат олус титирээн, этин сааһа аһыллан, доруобуйатыгар оҕустарар диирэ.
Сылгыны ырыарбат туһугар кыһаллара. «Күһүн ырбыт сылгыны баҕар, сүөгэйгэ да сөтүөлэт, уойбат. Оттон кыһын тымныы оройугар аһаабыт сылгы сааскы өттүгэр хаһыыга даҕаны сылдьыан сөп», – диэн мэлдьи этэрэ. Атыырга наһаа элбэх биэни сыһыарары сөбүлээбэт этэ. Кинилэр хас да сыллаах буоһатыыларын учуоттаан, төһө кыахтаахтарынан көрөн, биир атыырга 8-15 биэни сыһыарара. Үөрү сүүмэрдээһиҥҥэ, атыыр бэйэтэ биэни талара сыыһа диэн, биэни бэйэтэ сыһыарара. Үөрү саас аайы саҥаттан сүүмэрдиирэ, ол эрээри, атыыр ааспыт сылга илдьэ сылдьыбыт биэлэрин сүнньүнэн бэйэтигэр хааллара сатыыра. Аҕыйах биэни абырах быһыытынан сыһыарара.
Оттон сылгы өлөрүүтүгэр бииргэ сылдьыспыт дьонноро кэпсииллэринэн, Миитэрэй ханнык да хаҥыл сылгыны сиэлиттэн харбыа эрэ кэрэх, сонно тута сыһытан аҕалар эбит. Ордук сылгы тириитин сүлэрэ түргэнин, астыыра-үөллүүрэ ырааһын сөҕөллөрө. Ыҥыыры тулуйарын, аттан охтубатын, олус сылбырҕатын – бэйэтин киэнэ дииллэрэ. Кинини кытта үөһэ ааттаммыт дьону араас сылларга Степан Левин, Николай Брызгалов, Савва Саввин. Федор Сосин үлэлээбиттэр.
Утумнааччылар
Аҕа көлүөнэ сылгыһыттар үлэҕэ уопуттарын туһанан, кэлин сылгыһытынан Николай Аманатов, Георгий Романов, Николай Брызгалов, Владимир Саввин, Семен Билюкин, Николай Левин, Николай Татаринов, Поликарп Васильев, Григорий Романов, ат баайааччынан Еремей Романов, Константин Петров, Константин Старостин таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.
Көлүүр атын айааһыырга Дмитрий Чичахов, Николай Макаров, Николай Романов, Петр Левин, Иван Марков, Иван Ларионов, Василий Бурнашев, Алексей Филиппов, Сокол Марков, Николай Татаринов элбэх сыраларын биэрбиттэрэ. Георгий Романов уонна Поликарп Васильев сылгыны иитиигэ Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттара буолбуттара.
Өтөх төҥүргэстээх
Дмитрий Дмитриевич 1949 с. Харитина Ларионованы кэргэн ылан, ыал буолбута. Харитина ийэтэ 1939 с., аҕата 1942 с. өлөннөр, аймахтарыгар иитиллэн улааппыт. Иллээх-эйэлээх, туруу үлэһит дьон үс уол уонна икки кыыс оҕоломмуттара.
Дмитрий Дмитриевич үлэтин үгэнигэр сылдьан, 1972 с., Харитина Романовна 1977 с. сирдээҕи олохтон барбыттара. Оҕолоро дьоһун дьон буола улааппыттара. Уолаттара Роман, Михаил, Владимир сопхуос ыһыллыбытын да кэнниттэн тыа хаһаайыстыбатыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрэ. Роман Дмитриевич уһун сылларга мелиоратордаабыта, агрономнаабыта, 1997 с. «РФ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» буолбута.
Миитэрэйдээх Харитина үтүө ааттарын ааттатар уонтан тахса сиэн, элбэх хос сиэн баар.

Лаврентий Романов, өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх зоотехнига, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

Хаартыска: ааптар архыыбыттан