Уопсастыба

 Петр I ыраахтааҕы 1724 с. Тиихэй акыйааҥҥа Арассыыйа муоратааҕы флотун олохтуур сыалтан Камчааткатааҕы эспэдииссийэни тэрийэр туһунан ыйааҕы таһаарар. Бу Сибиири, Уһук Илини, Камчаатка кытылларын үөрэтэр уонна муоранан Эмиэрикэҕэ тахсар суолу көрдүүр сыаллаах сүҥкэн суолталаах, уһулуччу эппиэтинэстээх үлэ Данияттан төрүттээх Арассыыйа флотун капитан-командоругар Витус Бериҥҥэ сүктэриллибитэ.

Командор собуота 

Илин Сибииргэ кэлэн, Беринг Саха уобалаһа тимир саппааһынан балачча баайын уонна манна болгуону уулларан тимири оҥорор уустар баалларын билэр итиэннэ собуоту атын сиргэ тутар туһунан этии киирбитин үрдүнэн, Дьокуускай чугаһыгар тутарга быһаарар. Сенат 1732 с. ураты суолталаах собуоту тутар туһунан уурааҕынан тутуллубут Тамма собуота II Камчааткатааҕы эспэдииссийэни ааччыйар сыаллаах-соруктаах үлэлээбитэ. Аан дойдуга биллэринэн, бу Арассыыйа импиэрийэтин хотугу өттүгэр, ирбэт тоҥ сиргэ тимири уһаарбыт бастакы уонна соҕотох собуот буолар.
Архыып докумуоннарыгар суруллубутунан, бу собуот 1735-1744 сс. үлэлээбит, 260 туонна бырамыысыланнай, 140 туонна миэстэтигэр туттуллар тимири оҥорон таһаарбыт. 1731-1850 сс. Охотскай пуордугар 62 хараабыл уонна уу аала оҥоһуллубут.
Собуокка барыта 200-тэн тахса киһи үлэлээбит, бу сүнньүнэн Иркутскай уобалаһыттан аҕалыллыбыт сыылынайдар уонна олохтоох сахалар эбиттэр. Үлэни Урал собуоттарыттан кэлбит хайа исписэлиистэрэ, маастардара сүрүннээн ыыппыттар.
Собуот сабыллыбытын да кэнниттэн элбэх туттуллар тимир хаалбыт. Сибиир собуоттарын үөрэтээччи Н.С. Корепанов бачча кыра собуот хайдах итиччэ элбэх тимири оҥорон таһаарбытын олус дьиктиргээбит, сөхпүт-махтайбыт уонна: «Тамма собуота уонна саха үрүҥ көмүһэ» докумуоннарын хомуурунньугар: «И не должен быть забыт Тамгинский завод, «дедушка» горно-обогатительных комбинатов Дальнего Востока и Крайнего Севера России», -- диэн суруйбут.

Улуу Арассыыйа чулуу уолаттара

Илин Сибиир генерал-губернатора, Судаарыстыбаннай Сэбиэт чилиэнэ граф Алексей Игнатьев 1886 с. Дьокуускайга кэлэр. Маннык үрдүк сололоох тойон Саха уобалаһыгар аан маҥнай кэлэр буолан, кинини көрсөргө саамай ытыктанар, бочуоттаах дьонтон дэлэгээссийэ талбыттар. Улахан тойону ыалдьыттатар чиэс Илин Хаҥалас иккис гильдиялаах атыыһытыгар, меценатыгар, бу иннинэ кулубалаабыт Прокопий Филиппович Лепчиковка тиксибит. Прокопий Филиппович күндү ыалдьыты олус маанылаан, норуотун култууратын, кыаҕын, атыыһыттар табаардарын хантан аҕалан олохтоохтору хааччыйаларын көрдөрөн, дойдутун сайыннарыыга, дьон кыһалҕатын быһаарыыга бэйэтин этиилэрин киллэрэн үрдүк сололоох тойону улаханнык сөхтөрбүт. Кини бэл диэтэр, Ороссолуодаҕа, Нижегородскай дьарбаҥкатын курдук дьаарбаҥканы тэрийэн, Саха уобалаһыгар эргиэни күүскэ сайыннарбыт.

Филипп Иванович уонна Прокопий Филиппович Лепчиковтар итиэннэ ол кэмҥэ улуус кулубата Герасим Иванович Соловьев генерал-губернаторы кытта кэпсэтэллэригэр оччолорго 20 саастаах суруксут Васяны (Василий Васильевич Никифоровы-Күлүмнүүрү) ыҥыран билиһиннэрбиттэр. Генерал-губернатор Куталаахха уон күн астына ыалдьыттаан баран, бу ыраах, тыйыс сиргэ сахалар хайдах курдук сөпкө дьаһанан олороллорун көрөн баран: «Жить на севере и обустроить быт таким образом может только великий и смекалистый народ», -- диэн түмүккэ кэлбит.
Манна даҕатан эттэххэ, граф А.П. Игнатьев бииргэ төрөөбүт убайа Николай Павлович Уссури өрүстэн Дьоппуон муоратыгар диэри Кытай баһылаан олорбут сирин эйэлээх кэпсэтиинэн Арассыыйаҕа бэрдэрэри ситиспит уһулуччулаах дипломат. Ити кэнниттэн Пекиҥҥэ түһэрсиллибит дуогабарга олоҕуран, билиҥҥи Приморье уонна Приамурье сорох өттө Арассыыйаҕа тиксибиттэрэ.
Оттон Ф.И. Лепчиков Илин Хаҥаласка кулубалыыр кэмигэр Амурга Николаевскай пуорда тутулларыгар Айаан суолунан тыһыынчанан сүөһүнү-сылгыны, табаны тиэрдэн, Приморье уонна Приамурье сирдэрин баһылыырга сүҥкэн кылааты киллэрбитин иһин, Александр II ыраахтааҕыттан үрүҥ көмүс куортугунан, мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Приморье уобалаһын Байыаннай губернатора, контр-адмирал П.В. Казакевичтан Махтал суругу туппута. Игнатьевтар да, Лепчиковтар да дойдуларын күүскэ таптыыр буоланнар, модун Арассыыйа кыаҕырарын туһугар тугу барытын умнан туран үлэлээбит сүдү дьоммут буолаллар.
2021 сыллаахха Илин Хаҥалас Куталааҕар буолбут дьоһун событиены кэрэһэлээн Лепчиковтар биэс көлүөнэ ыччаттара Куталаахха «Единое целое со всей Великой Россией» диэн мемориалы туруорбуттара. Дьэ, ити буолар дьоһуннук олорон ааспыт өбүгэлэри сыаналааһын уонна үйэтитии.

Өбүгэлэрбит үйэлэргэ умнуллубат үтүөлэрэ

Тамма собуота таһаарыылаахтык үлэлээн II Камчааткатааҕы эспэдииссийэ сыалын-соругун ситиспитигэр, сүҥкэннээхэй оруолу былыр-былыргыттан тимири уһаарыы кистэлэҥнэрин баһылаабыт мындыр саха уустара ылбыттара. Кинилэр Бүүтэҥэҕэ уонна Буотамаҕа хайаттан руда тааһын үнтү охсон илдьиритэн ылан, уһааран, болгуо төрөтөн, тирии бэрэмэдэйдэргэ хаалаан ылаллар. Дьэ, ол болгуоларын көлөнөн Өлүөнэ өрүскэ түһэрэн баран, уу аалынан Тамма үрэх баһыгар аҕалан собуокка таһаарар эбиттэр. Дьэ онно болгуону эллээн, тимир бородууксуйаны оҥороннор Охотскай пуордугар ыыта олорбуттар.
Ити таһаҕаһы атынан тиэйии-таһыы, антах үлэлии сылдьар дьону аһынан-таҥаһынан хааччыйыы эмиэ олохтоох дьоҥҥо сүктэриллибитэ. Охотскай айан суолун уонна кэлин «Саҥа суол» диэн ааттаммыт Айаан суолун атынан сылдьар гына оҥорууга сахалар эмиэ кыттыбыттар. Ити кэмҥэ сахалар туора урдус курдук көрүллэн, дьаһаах, түһээн бөҕөнү төлөөн, баттал бөҕөҕө олороллоро, онон собуокка да үлэлээччилэр, айаҥҥа да сылдьааччылар иэс суотугар босхо кэриэтэ үлэлиир эбиттэр. Эбиитин ат охтон хааллаҕына, таһаҕас алдьаннаҕына, буорту буолан хааллаҕына төлүүрдээх хаалаллара. Айаҥҥа сылдьан ыалдьан быстарааччылар да бааллара...
Архыып докумуоннара кэпсииллэринэн, 19-с үйэҕэ саха дьоно барахсаттар иэс-күүс баттаан муҥур уһукка тиийэн олороллоро. Дьаһаах, түһээн суотугар сүөһүлэрин, аттарын тутан ылаллара. Инньэ гынан, Саха уобалаһа судаарыстыбаҕа көмө диэн ааттаан, хас сыл ахсын ортотунан уон тыһыынчаҕа тиийэр аты биэрэрэ.
Кытай уонна Арассыыйа ыккардыларыгар Пекиҥҥэ дуогабар түһэрсиллибитин уонна 1861 с. Александр II ыраахтааҕы крепостной быраабы көтүрбүтүн кэнниттэн, Арассыыйа киин уобаластарыттан көҥүл ылбыт бааһынайдар саҥа сирдэргэ олохсуйаары тус илин диэки халҕаһалыы устубуттара. Бу дьону аһатыы-таҥыннарыы кыһалҕата үөскээбитэ.
Ити эппиэтинэстээх, уустук, кытаанах үлэ улуус кулубаларыгар сүктэриллибитэ. Харчытыгар таһаардахха, ити барыта бачча буолар диэн тута суоттаммат баһаам үп буоларын сэрэйиэххэ эрэ сөп. Бүтүн Саха уобалаһа, Дьокуускай куорат устуоруйа ити кэрчигэр Тиихэй акыйаан диэки барар дьону, хараабыл чаастарын, аһы-үөлү, таһаҕаһы, сүөһүнү-сылгыны хомуйан утаарыы эргийэр киинигэр кубулуйбута.
Ити курдук, биһиги өбүгэлэрбит Арассыыйа илин өттүттэн көмүскэллээх буолуутун хааччыйар Тиихэй акыйааннааҕы флоту тутарга хараабыл тимирдэрин оҥорон, саҥа сирдэри баһылыы баран иһэр тыһыынчанан дьону аһатан-таҥыннаран, тугунан да тэҥнэммэт экэнэмиичэскэй көмөнү оҥорбуттара. Бу буолар Ийэ дойдуга хаһан да сотуллубат улахан өҥө.

Раиса Парникова, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ
Хаартыска: Ааптар архыыбыттан.