Уопсастыба

Биллибэт чахчыны арыйыы

Хаҥалас улууһун устуоруйатын чинчийэр Галина Васильевна, Петр Васильевич уонна Индира Гаврильевна Ивановтар былырыын от ыйыгар Владивостокка бара сылдьыбыттара. Кинилэр Филипп Лепчиков хос сиэннэрэ. Владивосток Муоратааҕы мунньаҕар бэрэссэдээтэл Александр Путятины, сэкирэтээр Игорь Вичевиһы көрсөн кэпсэппиттэр. Дьиктитэ диэн Владивостокка Тиихэй акыйааннааҕы флот төрүттэнэрин саҕана хараабыллары оҥорор тимири хантан ылбыттарын билбэккэ олорбуттар. Биһиги дьоммут архыып докумуоннарын, тустаах матырыйааллары көрдөрөннөр, ол ыйытыыга харда биэрэн, кинилэри соһуппуттар. «Наконец-то пазлы сложились!» -- дэспиттэр. Билбэхтэрин билэн сүргэлэрэ көтөҕүллүбүт дьон аны Тиихэй акыйааннааҕы флот түмэлин үлэһиттэрин уонна Амурдааҕы кыраайы үөрэтэр уопсастыба чилиэннэрин ыҥыран, билим-устуоруйа кэмпириэнсийэтин ыыппыттар. «Без железа Тамгинского железоделательного завода не было бы Тихоокеанского флота, без Тихоокеанского флота не было бы новых земель Приамурья и Приморья». – диэн түмүккэ кэлбиттэр. Хайдахтаах үрдүк сыанабылый? Бу буолар өбүгэлэрбит үтүөлэрин билинии!

Кэмпириэнсийэ кыттыылаахтара Саха Сирэ уонна Уһук Илин Тиихэй акыйааннааҕы флоту төрүттээбиттэрин ыйан туран, Тамма собуота Камчаатканы, Командор арыыларын, Нуучча Америкатын арыйбыт II Камчааткатааҕы эспэдииссийэ ситиһиилээхтик түмүктэниитин уонна Арассыыйаҕа илиҥҥи сирдэри, Тиихэй акыйаан кытылларын холбооһуҥҥа быһаччы сабыдыаллаабытын бэлиэтээбиттэр. Саха Сирэ саҥа сирдэри баһылааһыҥҥа, дойду илиҥҥи өттүттэн көмүскэллээх буолуутун хааччыйар Охотскай байыаннай пуордун, Николаев пуордун тутууга уонна Дьоппуон муоратыгар тахсар кыаҕы биэрэр, Охотскай уонна Айаан стратегическай суолталаах суолун оҥорууга дьоһун оруоллааҕын ыйбыттар.

Саха Сирэ Тамма собуотугар тимири оҥорорун таһынан, хотугу муоралары чинчийэр хараабыллары тутарга төһүү буолбута. Тамма тимиринэн хараабыл дьаакырдара, иллюминатордара, буускалара, сыаптара оҥоһуллубуттара. Охотскайга, Николаевскайга таһаҕаһы таһыыны саха дьоно, саха сылгылара, табалара хааччыйбыттара. 1862 с. Приморье уобалаһын генерал-губернатора, контр-адмирал П.В. Казакевич Николаевскай пуордугар Федор Соловьев диэн саха киһитэ уонунан тыһыынча сүөһүнү-сылгыны, табаны энчирэппэккэ үүрэн аҕалбытыттан үөрэн, сөҕөн-махтайан, хайҕаан суруйбута 2021 с. Национальнай Архыыптан көстүбүтэ.

Хаҥаластар, бааргыт дуо?

19-с үйэҕэ диэри Хаҥалас Саха уобалаһын биир саамай улахан улууһа этэ. Оччолорго билиҥҥи Самыртай хочотун нэһилиэктэрэ Илин Хаҥаласка киирсэллэрэ. Улуус сирэ-уота 1860 сылтан Арҕаа уонна Илин Хаҥаласка араарыллыбыта, ол биир биричиинэтинэн улуус улахана дьаһааҕы, түһээни хомуйууга харгыстары үөскэтэрэ буолбута.

Тамма собуотугар Нөөрүктээйи (Хоточчу), I уонна II Дьөппөн, Хачыкаат нэһилиэктэрин уонна сабаҕалааһын быһыытынан Тиит Арыы олохтоохторо ким собуокка тааһы уулларан, ким маc кэрдэн, тааһы сүгэн-көтөҕөн ыарахан үлэҕэ эриллибиттэрэ. Оттон Охотскай, Айаан суолунан таһаҕаһы таһыыга, сүөһүнү-сылгыны үүрэн илдьиигэ үгүс улуустар дьонноро сылдьыбыттара. Онон Илин Хаҥалас билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас эрэ улууһунан муҥурдаммат, киэҥ, баай устуоруйалаах сир.

Саха сирин устуоруйатыгар да, уус-уран айымньыларга да сахалары үйэлэрин тухары сүөһү кутуругуттан атыны билбэтэх түҥкэтэх, кыра-хара омук курдук көрдөрөллөрө. Бэл, соторутааҕыта «Саха» НКИХ Нуучча географическай уопсастыбатын кыттыытынан уһуллубут «По следам великих свершений» киинэтигэр Тамма собуота биир да тылынан ахтыллыбатаҕа. Ол эрээри, үйэлэр быыстарыттан дуулаҕа күүстээх, самныбат санаалаах өбүгэлэрбит барахсаттар Арассыыйа иннигэр оҥорбут үтүөлэрэ дьэҥкэрдэр дьэҥкэрэн, сырдаатар сырдаан субу тахсан кэллэ.  Былырыын сайын Хаптаҕайга Нуучча географическай уопсастыбатын чилиэнэ «Улуу Хотугу экспедиция» бырайыак салайааччыта Илдьар Маматов Москуба оскуолатын үөрэнээччилэрин илдьэ кэлэ сылдьыбыта. Билим-сырдатар сыаллаах киһи оҕолору дойду устуоруйатын ытыктыырга иитэр эбит, ол инниттэн бачча ыраах кэлэн барбыт. Оттон биһиги Хаптаҕайы сыттана сытаммыт, бэйэлээх бэйэбит устуоруйабытын үөрэтэ сатаабаппыт хомолтолоох. Ити өттүнэн мэҥэлэр күүстээх үлэни ыыта сылдьаллара биһиэхэ, хаҥаластарга, үтүө холобур буолуохтаах.

Ааспыт күһүн, балаҕан ыйын 23-24 күннэригэр Хаптаҕайга Тамма тимири уһаарар собуотун 290 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир бүтүн өрөспүүбүлүкэтээҕи «Өбүгэлэргэ сүгүрүйүү» тэрээһин буолбута. Онно Бүлүүттэн, Уус Алдантан, Намтан, Горнайтан, Амматтан, Хаҥаластан уонна Мэҥэ Хаҥаластан биллэр-көстөр тимир уустара мустан, биэс оһохтон болгуо ылан, Сомоҕолоһуу уһаарыытын ыыппыттара. Бүтүн нэһилиэк турунан туран, уран тарбахтаахтар быыстапкаларын тэрийэн, ыалдьыттары көрсөн, аһатан-хоннорон түбүгүрбүт уонна сомоҕолостоххо, ханнык баҕар үлэ кыалларын көрдөрбүт. Илин Хаҥалас Саха Сиригэр сайдыыны тэниппит биллэр-көстөр улуус буолар. Лепчиковтар, Кушнарев, Манньыаттаах уола, Барашков о.д.а. курдук инникини көрөр атыыһыттар мантан үүнэн тахсыбыттара. Бу улуус Таммаҕа байыаннай уонна билим-чинчийэр сыалга туттуллар тимири бэлэмнээбитэ, Саха уобалаһа Арассыыйа илиҥҥи сирдэри баһылыырыгар сүҥкэн көмөнү оҥороругар төһүү күүс буолбута. Арассыыйаны кытары ситим аан маҥнай эмиэ манна олохтоммута.

– Биһигиттэн хас биирдиибит бэйэбит устуоруйабытыгар тирэҕирэн, саҥаттан саҥа саҕахтары арыйан, сайдар кэммит кэлбитин өбүгэлэрбит ыйан биэрдилэр. Хаптаҕай сиригэр турар Тамма собуота саха норуотун Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга үрдүктүк сыаналатта. Онон бу сир суолтатын үрдэтэр, устуоруйаны өссө дириҥник чинчийэр сыал-сорук хаптаҕайдарга эрэ буолбакка, барыбытыгар сүктэриллэр, -- диир кыраайы үөрэтээччи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Петр Иванов. Кини Тамма собуотун устуоруйата оскуолаттан саҕалаан үөрэтиллэрэ, билим-быраактыка кэмпириэнсийэлэрэ ыытыллаллара, собуот турбут сиригэр дьаакырдаах, куолакаллаах бэлиэ уонна Тихэй акыйаан флотун флагштога туруоруллара, Хаптаҕай сиригэр устуоруйа-этнография комплекса аһыллара, онно уустар-иистэнньэҥнэр түмсэн, уопут атастаһар дьиэлэрэ тэриллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаах.

Сотору, кулун тутар ыйга, Владивосток адмиралтействотын дэлэгээссийэтэ Тихэй акыйааннааҕы флот 295 сыллаах үбүлүөйүн көрсө, Саха Сиригэр Арассыыйа модун флотун уота саҕыллыбыт сирин көрө-истэ кэлиэхтээх. Онон сибээстээн, былырыын сайын Тихэй акыйааннааҕы флот 2001-2007 сс. командующайа, адмирал Виктор Федоров Ил Дархан Айсен Николаевка сурук ыыппыта. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ ыалдьыттары көрсөргө бэлэмнэнии үлэтэ барар. Үөрүөхпүт иннигэр, бу үлэҕэ Сергей Шойгу салайааччылаах Арассыыйа Географическай уопсастыбата эмиэ кыттар буолла.

Оттон биһиги, илин хаҥаластар сыдьааннара, онно кыттыһабыт дуо? Икки үйэ анараа өттүгэр биһиги улууспутугар буолан ааспыт күүрээннээх күннэр кэрэһиттэрэ икки миэтэрэлээх куоска-дьаакыр Буотама бизонарийын аттыгар Саха сирин уонна Тихэй акыйааннааҕы флот быстыспат ситимнэрин дьиҥнээх туоһута буолан сыттаҕа...

Раиса Парникова, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

Хаартыскалары ааптар хааччыйда.