Уопсастыба

Ааспыттан аҕыннахха
Сэбиэскэй Сойуус Сэбилэниилээх күүстэрин сэриитэ Афганистаантан тахсыыта 1989 сыл олунньу 15 күнүгэр түмүктэммитэ. 2010 сыл сэтинньи 29 күнүгэр «Арассыыйа бойобуой албан аатын уонна бэлиэ дааталарын күннэрин туһунан» федеральнай сокуон 1.1 ыстатыйатыгар уларытыы киллэрэр туһунан» саҥа федеральнай сокуон олохо киллэриллибитэ. Дьэ бу сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн, олунньу 15 күнэ Аҕа дойду тас өттүгэр ытык иэстэрин толорбут буойуттар күннэринэн биллэриллибитэ.
Өйдөбүнньүк күн Афганистаан сэриитин бэтэрээннэригэр эрэ анаммат, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэннинээҕи сылларга ССРС уонна Арассыыйа Федерацията эйэлээх дойдуларга байыаннай көмөнү оҥорорго ылыммыт норуоттар икки ардыларынааҕы эбэһээтэлистибэлэрин толорон, дойду тас өттүгэр ыытыллыбыт байыаннай дьайыыларга Ийэ дойдуга бэриниилэрин, эр санааларын көрдөрбүт буойуттарга барыларыгар ананар. Оборуона министиэристибэтин чахчытынан, 1945 сыл кэнниттэн биһиги судаарыстыбабыт 1,5 мөлүйүөн кэриҥэ кырасданьыына дойду тас өттүгэр 30 байыаннай дьайыыга, иирсээҥҥэ кыттыбыттар. Кинилэртэн 25 тыһыынча кэриҥэ буойун сэрии хонуутугар олоҕун толук уурбута биллэр.
Ытык иэспит уонна суобаспыт
Мунньахха норуот дьокутааттара, толоруулаах былаас уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, араас сыллардаах бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрэ, байыаннай сулууспалаахтар дьиэ кэргэттэрэ уонна ыччаттар патриотическай тэрилтэлэрин чилиэннэрэ кытыннылар.
Норуот фронун Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр салаатын салайааччы, Ил Түмэн байыаннай сулууспалаахтар, бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрин дьыалаларыгар, патриотическай иитиигэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэргэ сис кэмитиэтин чилиэнэ Дмитрий Паньков мунньаҕы саҕалыырыгар Аҕа дойду тас өттүгэр ытык иэстэрин толорбут буойуттарыгар анаммыт Өйдөбүнньүк күн бүтүн дойду үрдүнэн сүҥкэн суолталааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
– Бу биһиги национальнай кутурҕаммыт итиэннэ муҥура биллибэт киэн туттуубут күнэ буолар. Бу күн – бүтүн дойду араас сылларга уонна Сир ийэ араас туочукаларыгар бэйэлэрин ытык андаҕардарыгар уонна байыаннай иэстэригэр бэриниилээхтэрин көрдөрбүт хорсун-хоодуот уолаттарын-кыргыттарын өйдүүр-саныыр, ахтар күнэ. Бу Өйдөбүнньүк күн Афганистаан сириттэн саҕаламмыта, итиэннэ билигин даҕаны салҕанар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччаттара дойдуга ыарахан кэм бүрүүкээтэҕинэ, кини көмүскэлигэр биир киһи курдук туруналлара. Биһиги биир дойдулаахтарбыт бэйэлэрин интернациональнай уонна патриотическай иэстэрин мэлдьи чиэстээхтик толороллор. Элбэх буойун сэрии уотугар хатарыллан, дойдуларыгар этэҥҥэ эргиллэн кэлэн, эйэлээх олоҕу тутуспуттара, ыал буолан, оҕо-уруу төрөтөн, удьуордарын ууһаппыттара. Сэрии толоонуттэн эргиллибэтэхтэр эмиэ элбэхтэр, кинилэр биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар өрүү эдэркээн уолаттар... Кинилэр сырдык уобарастарын биһиги умнубаппыт. Устуоруйа чахчыта умнуллара сатаммат, бойобуой дьайыылар бэтэрээннэригэр итиэннэ олохторун толук уурбут буойуттар дьиэ кэргэттэригэр кыһамньылаах болҕомто уҕарыа суохтаах. Бу биһиги ытык иэспит, ону таһынан, суобаспыт дьыалата уонна судаарыстыба ыытар бэлиитикэтин тирэҕэ буолар, – диэтэ норуот дьокутаата.
Мунньахха мустубут дьону ытык иэстэрин толоро сылдьан, Ийэ дойдуларыттан ыраах олохторун толук уурбут буойуттар сырдык кэриэстэригэр сүһүөххэ уйдаран, биир мүнүүтэ саҥата суох сөҥөн турарга ыҥырда.

«Арассыыйатааҕы Афганистаан бэтэрээннэрин сойууһа» өрөспүүбүлүкэтэҕи тэрилтэ бэрэссэдээтэлэ, Ил Түмэн алтыс ыҥырыыга дьокутаата Валерий Лютый иһитиннэрбитинэн, быйыл олунньу 17 күнүгэр сэбиэскэй сэриилэр контингеннара Афганистаантан тахсыбыта 37 сылын туолар.
– Биһиги саллааттарбыт Афганистаантан төбөлөрүн өрө көтөҕөн, былаахтарын күөрэччи тутан тахсыбыттара. Оттон эмиэрикэлэр онтон хайдах бууттара быстарынан куоппуттарай? Билигин ол душманнар Афганистааҥҥа сулууспалаабыт бэтэрээннэри пловтаах көрсөллөр. Тоҕо диэтэххэ, биһиги уолаттарбыт интернациональнай иэстэрин дьиҥнээхтик, чиэһинэйдик толорбуттара. Сэбиэскэй Сойуус тоҕус сыл устатыгар онно балыыһалары, оскуолалары туппута, быраастары, учууталлары үөрэппитэ, инфраструктураны сайыннарбыта. Эмиэрикэ кинилэргэ хайдах сыһыаннаһарын, тугунан дьайарын кытары тэҥнээн баран, Афганистаан олохтоохторо Сэбиэскэй Сойуус оччолорго көмөтүн дьэ, киһилии сыаналаабыттара, – диэтэ Валерий Лютый.

Анал байыаннай дьайыыга өлбүт итиэннэ сураҕа суох сүппүт буойуттар дьиэ кэргэттэрин, аймахтарын түмэр «“АБДь буойуттарын кэриэстэрэ” дьиэ кэргэттэр өрөспүүбүлүкэтээҕи сойуустара» уопсастыбаннай тэрилтэ бэрэссэдээтэлэ Жанна Грекова буойуттары үйэтитиигэ, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр көмөнү тэрийиигэ ааспыт сылга ыытыллыбыт үлэ туһунан кэпсээтэ. Элбэхтэн аҕыйаҕы холобурдаатахха, Дьокуускайга хас да сиринэн «Дьоруой дьиэ кэргэнэ» диэн хаартысканан быыстапкалар тэриллибиттэр. Бу дьаһалы улуустар биһирээннэр, Анал байыаннай дьайыыга охтубут биир дойдулаахтарын үйэтитэр үлэҕэ тирэх оҥостубуттар. Дьону ордук кумааҕы балакыытата, докумуону эккирэтиһии, толоруу чаҕытарын-салыннарарын учуоттаан, Жанна Грекова бэйэтэ үлэлиир тэрилтэтигэр, Уопсастыбаннай балаатаҕа, анал идэлээх волонтер-исписэлиистэри (кризиснай психологтары, эмчит-этнопсихологтары, ИдьМ бэтэрээннэрин, «Аҕа дойдуну көмүскээччилэр» пуондаларын үлэһиттэрин, Уопсастыбаннай балаата чилиэннэрин, юристары уо.д.а.) ыҥыран көрсүһүүлэри тэрийбит. Онно сураҕа суох сүппүт байыастар дьиэ кэргэттэрэ, аймахтара араас улуустартан кэлэн, кыһалҕаларын быһаарарга, араас докумуоннары толорорго көмөлөһүннэрэн, сүбэлэтэн-амалатан барар эбиттэр.
Мунньах өрөгөйдөөх түгэнинэн наҕараадалары туттарыы буолла. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын икки ардыларыгар эйэни уонна сөбүлэһиини бөҕөргөтүүгэ киллэрбит кылааттара сиэрдэхтик сыаналанан, бочуоттаах бэлиэнэн патриоттар холбоһуктарын көхтөөх чилиэннэрэ – Вильям Иванов, Марта Ядрихинская, Сергей Софронов уонна Иван Черкашин наҕараадаланнылар.
-- «Патриотизм» диэн көннөрү дорҕоонноохтук этиллэр тыл буолбатах, чопчу дьыаланы көрдөрөр дьоһун тыл, – диэн бэлиэтээтэ Дмитрий Паньков наҕараадалары туттарарыгар.

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы – Ил Түмэн судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Афанасий Владимиров 1983-1985 сыллардаахха Сэбиэскэй Аармыйа Германиятааҕы бөлөҕөр сулууспалаабытын туһунан аҕынна. Оччолорго Германия демократическай өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар аныгы байыаннай тиэхиньикэнэн, тааҥкаларынан, сөмөлүөттэринэн, ядернай аракыаталарынан, толору сэбилэммит 300 тыһыынча киһилээх сэбиэскэй байыаннай чаас баара. Ол НАТО-ну утары турсуу инники киирбиитэ этэ, онно сулууспалаабыттар эмиэ дойду тас өттүгэр ытык истэрин толорбут буойуттарынан ааҕыллаллар. Өскөтүн Сэбиэскэй Аармыйа бөлөҕө Германияҕа хаалбыта буоллар, НАТО билиҥҥи курдук аһары чугас өтөн киириэ суоҕа этэ диэтэ. Германия сиригэр сулууспалаабыт бэтэрээннэргэ өйдөбүнньүк мэтээллэри туттарда.

Долгутуулаах дьаһал «“АБДь буойуттарын кэриэстэрэ” дьиэ кэргэттэр өрөспүүбүлүкэтээҕи сойуустара» уопсастыбаннай тэрилтэ иһинэн үлэлиир АБДь байыастарын ийэлэрин уонна кэргэттэрин ансаамбылларын ырыатынан түмүктэннэ. Саалаҕа мустубуттар кинилэри өйүүллэрин, сүтүктээхтэр дириҥ кутурҕаннарын үллэстэллэрин, сүгүрүйэллэрин биллэрэн, ырыаны сүһүөхтэригэр туран иһиттилэр.

Хаартыска: Василий Кононов.