Уопсастыба

Саҥа дьоннор
Пленарнай мунньахха Бырабыыталыыстыба Бэрэсссэдээтэлэ Кирилл Бычков, өрөспүүбүлүкэ борокуруора Сергей Дябкин, миниистирдэр о.д.а. ыҥырыылаахтар кыттыыны ыллылар.
Бастакынан каадыр боппуруоһа көрүлүннэ. «КПРФ» бэлитиичэскэй баартыйа өрөспүүбүлүкэтээҕи салаата (Киин эрэгийиэннээҕи бөлөх) туруорбут хандьытааттарын испииһэгин састаабыгар талыллыбыт норуот дьокутаата Вячеслав Степанов боломуочуйата бигэргэннэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уопсастыбаннай палаататын чилиэнинэн биллиилээх уопсастыбанньык, «Дьоллоох эйгэ» диэн Дьокуускай куорат элбэх оҕолоох ийэлэрин сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, элбэх оҕолоох ийэ Галина Сидорова бигэргэннэ.

Хоту дойду уратытын учуоттуохха
Ис дьыала миниистирэ Владимир Прокопенко ааспыт 2025 сыллаах үлэ отчуотун иһитиннэрдэ. (Бастаан бырабыыталыстыба чааһыгар, онтон сис кэмитиэт киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар бу отчуот көрүллэн, хаһыакка сөптөөхтүк сырдатыллан турар). Норуот дьокутааттара кэккэ чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр, быраабы араҥаччылыыр уорган үлэһиттэригэр үтүө суобастаах үлэлэрин иһин махталларын биллэрдилэр.
ИДьМ иһинэн уопсастыбаннай сүбэни салайар Иван Луцкан каадыр тиийбэтин биир биричиинэтэ хамнас намыһаҕа (45-50 тыһ. солк.) буоларын ыйан, федеральнай сокуонунан хамнаска хотугу эбиилик (надбавка) уһуннук үлэлээбиттэргэ эрэ ааҕыллара ыччаты көҕүлээбэт диэтэ. Бэлииссийэ үлэһиттэрин олорор дьиэнэн хааччыйыы, уопсастыбаннай тырааныспарга босхо айаннааһын, каадыр тиийбэт сиригэр баахта ньыматын туһаныы көдьүүстээх буолуоҕун эттэ.
Гаврил Парахин энергетиктээх утахтар оҕолорго охсууну оҥороллорун санатан, оҕуруот аһын киоскаларынан эриэйдэлэри оҥорорго эттэ. Василий Николаев видеохаамыралары куорат киинигэр эрэ буолбакка, кытыы уулуссаларга, чуолаан суол быһылаана тахсар кутталлаах сирдэригэр туруоруохха диэтэ. Александр Сусоев автодрому аспаалынан биитэр сиэмэнинэн бүрүйэр ирдэнэрэ Аартыка улуустарыгар кыаллыбатын учуоттуурга, учаскуобай суох сиригэр бэлииссийэ үлэһитэ быстах кэлэн барара табыгаһа суоҕун санатан, Кэбээйи улууһун Сэбээн Күөл сэлиэнньэтин олохтоохторо хаһыс да сылын учаскуобай иниспиэктэр ыстаатын туруорсалларын өйүүргэ ыҥырда.

Бэйэлэрэ быһаараллар
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай тэриллиилэригэр аһаҕас истии туһунан» сокуон барылыгар иһитиннэрини Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Балабкина оҥордо.
Олохтоох салайыныы уорганнара аһаҕас истиини 2003 с. ылыллыбыт «Арассыыйа Федерациятыгар олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай тосхоллорун туһунан» 131 №-дээх федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран ыыталлара. Аһаҕас истиини тэрийии, ыытыы бэрээдэгэ муниципалитет устаабынан эбэтэр бэрэстэбиитэллээх уорганын нуормалыыр быраабын аактатынан быһаарыллара. 2025 с. бэс ыйыттан 131 №-дээх федеральнай сокуон тустаах балаһыанньалара «Аһаҕас былаас кэлим тиһигэр олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай тосхоллорун туһунан» 33 №-дээх федеральнай сокуонунан сүрүннэнэр буолбута. Инньэ гынан, саҥа сокуон барыла онно сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллубут.

– «Полиметалл» хампаанньа байытар баабырыканы Томпо улууһун Тополинайыттан чугас, Томпо өрүс үөһээ өттүгэр тутарга былаанныыр. Биһиги ылыннахпытына, нэһилиэнньэ аһаҕас истиини бу сокуонунан ыытар дуо? Байытар баабырыканы тутуу аһаҕас истии чэрчитинэн бу сокуон дьайыытыгар түбэһэр дуо? – диэн ыйытта Василий Николаев.
Онуоха саҥа сокуонунан олохтоохтор нэһилиэнньэ олоҕор-дьаһаҕар, хаһаайыстыбаннай дьарыгар, экологияҕа уо.д.а. сыһыаннаах тыын боппуруостарга аһаҕас истиини ыытар кыахтаахтара быһаарылынна.

Чорботуллар соруктар
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын, сырье уонна ас-үөл ырыынагын сүрүннээһин» судаарыстыбаннай бырагырааманы 2026 сылга үбүлээһиҥҥэ тирээн турар соруктар» диэн тиэмэҕэ тэриллибит Бырабыыталыстыба чааһыгар сүрүн иһитиннэриини тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров оҥордо. Ааспыт сыл устатыгар ыытыллыбыт үлэни-хамнаһы бары хайысхаларынан сырдатта, тыа хаһаайыстыбатын кэккэ боломуочуйалара улуустарга бэриллибитэ үчүгэй түмүктэри көрдөрбүтүн иһитиннэрдэ.
– Салааны сайыннарыыга уонна Ил Дархан Айсен Николаев олохтоох аһынан-үөлүнэн хааччыныы таһымын үрдэтэр стратегическай соругун толорууга судаарыстыба бүддьүөтүттэн, Бэтэринээрийэ управлениетын кытары холбоон, 13 миллиард 414 мөлүйүөн солкуобай көрүллэрэ кыра. Биһиги суоттуурбутунан, үүт соҕотуопкатыгар 900 мөлүйүөн наада. Ааспыт сылга былааны таһынан туттарыллыбыт үүт харчыта, 49,8 мөлүйүөн солкуобай, табаары оҥорооччуларга кулун тутар 13 күнүгэр диэри тиксэриллиэҕэ. Онон, ытыктабыллаах норуот дьокутааттара, үп-харчы боппуруоһа уустугун төһө да өйдөөтөрбүт, үбүлээһини бородууксуйаны оҥоруу былааннаммыт кээмэйинэн (20 млрд) көрөргүтүгэр көрдөһөбүн, – диэн түмүктээтэ миниистир этиитин.

Хос иһитиннэриини үп миниистирин э.т. Иван Алексеев оҥордо. «Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын, сырье уонна ас-үөл ырыынагын сүрүннээһин» бырагырааманан 2026 с. өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 13 млрд. 414 мөл., федеральнай бүддьүөттэн 684 мөл. солк. көрүллүөҕэ. Мантан Бэтэринээрийэ управлениетыгар 1 млрд 850 мөл., Инновация, сыыппара сайдыытын уонна инфокоммуникационнай технология министиэристибэтигэр («Меркурий» бырагырааманы киллэриигэ) 21,5 мөл. солк., улуустарга уонна куораттааҕы уокуруктарга тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйатынан үлэни-хамнаһы тэрийиигэ 7 млрд. 691 мөл., судаарыстыба боломуочуйатын толорууга 6 млрд. 963 мөл. солк. субвенция көрүллэр. 2025 сылга тэҥнээтэххэ, улуустарга уонна куораттааҕы уокуруктарга бэриллэр субвенция кээмэйэ 3 млрд. 335 мөл. солк. харчынан эбиллибит. Тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччуларга 2 млрд. 435 мөл. субсидия көрүллүбүт, ол иһигэр, 725 мөл. солк. федерацияттан хос үбүлэнэр, ити ааспыт сылга тэҥнээтэххэ, 20 мөл. солк. харчынан элбэх. Ил Дархан Стратегическай ыйааҕын толорууга 155 мөл. көрүллүбүт, былырыын 145 мөл. солк эбит.
Ыйытыыга 19 дьокутаат суруйтарда, инньэ гынан, биирдии боппуруоһу биэрэргэ этилиннэ. Иван Луцкан сибиинньэ салаатын дьылҕатын туһунан ыйыппытыгар, Артем Александров икки бөдөҥ сибиинньэ комплексын баазалара эргэрэн сабыллыбыттарын (саҥаны тутуохтаахтар), билигин үлэ дьоҕус тирэх хаһаайыстыбаларынан ыытылларын быһаарда. Антонина Григорьева федерацияттан үбү тардарга туох үлэ ыытылларын билиэн баҕарда. Онуоха РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытары субсидияны көрүүнү кэҥэтэр, Тыа сирин кэлимник сайыннарыы бырагырааматыгар Уһук Хотугу сиргэ олорор дьиэни тупсарыыны сөргүтэр уо.д.а. туһунан кэпсэтиилэр ыытыллаллара этилиннэ.

– Ааспыт сылга 63,5 тыһыынча туонна үүт соҕотуjпкаланан, былаан аһары толоруллубута, ол эрээри, Айсен Николаев 65 тыһыынча туонна үүтү тутарга эппитин үрдүнэн, харчы 56 тыһыынча туоннаҕа эрэ көрүлүннэ. Маны хайдах көннөрөр, Ил Дархан сорудаҕын хайдах толорор санаалааххытый? – диэн ыйытта Владимир Прокопьев.
Бу ыйытыыга Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ Кирилл Бычков хардарда, Ил Дархан сорудаҕын толорор туһуттан, 870 мөлүйүөн солкуобайы эбии булар үлэни тэрийэ сылдьабыт диэтэ.
– Былааны таһынан тутуллубут үүт харчыта быйылгы бүддьүөттэн төлөнөр буолла, оччотугар сыл бүтүүтүгэр маннык балаһыанньа хатыланыа суоҕа дуо? – Эдгар Константинов ыйытыыта чопчу буолла.

– Сөпкө долгуйаҕыт, кэлэр сыл харчытын «алдьаппакка» кыһалла сатыахпыт. Дьиҥинэн, үүтү туттарыы уонна ону төлөөһүн тустаах докумуону төһө сөпкө толорортон улахан тутулуктаах, ол иһин, бу хайысхаҕа хонтуруолу күүһүрдүөхпүт, – диэтэ Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ.

Хаартыска: Василий Кононов.