«Материальная и духовная культура Якутии в музеях мира (XVII–XX вв.)» каталог үһүс туомун бастакы кинигэтэ -- 2012 сыллаахха саҕаламмыт үлэ түһүмэҕин түмүгэ. Бу бырайыак Саха Сирин норуоттарын: сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, долгааннар, чукчалар Америка уонна Европа түмэллэригэр хараллан турар артефактарын көрдөөһүҥҥэ, чинчийиигэ, киэҥ эйгэҕэ таһаарар соруктаах. Саҥа кинигэ Европа түмэллэригэр, ол иһигэр, Венатааҕы Аан дойду түмэлигэр, Дания Национальнай түмэлигэр (Копенгаген), Британия түмэлигэр (Лондон), Питт Риверс түмэлигэр (Оксфорд), Базелга култуура түмэлигэр баар эспэнээттэргэ анаммыт. Баай иллюстрациялаах, сиһилии быһаарыылаах каталог этнографтар, искусствоведтар, историктар уонна хотугу кыраай ускуустубатын кэрэхсээччилэр интэриэстэрин тардар.
XX үйэ саҕаланыытыгар Кытайга көстүбүт былыргы түүрдэр илиинэн суруйан хаалларбыт «Ырк Битиг» («Книга гаданий») кинигэлэрин Александр Жирков сахалыы саҥардыбыт. Элбэх архыып матырыйаалын хаһыспыт, ол түмүгэр «Билгэ бичик» билим үлэтэ буолан тахсыбыт. Манна киирбиттэр: былыргы түүр руна суругунан суруйбут паратиэкиһэ, тиэкис латиницанан транскрипцията, нууччалыы тылбаас үс вариана уонна сахалыы тылбаас.
Кэм-кэрдии ситимэ уонна аан дойду билиниитэ
Биһирэмҥэ тыл этэригэр Александр Жирков бу дьоһун суолталаах бырайыактары олоххо киллэрии учуонайдар, култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин түмсүүлээх үлэлэрин түмүгэр ситиһиллибитин кэпсээтэ. Ордук чуолаан Саха Сирин ускуустубатын айымньыларын каталогка киллэрии бырайыагын салайбыт Ася Габышеваҕа махталын биллэрдэ, кинилэр үлэлэригэр олоҕуран, Аан дойду түмэллэригэр баар эспэнээттэр түөрт кинигэҕэ киллэриллибиттэрин эттэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай художественнай түмэлин генеральнай дириэктэрэ Влада Тимофеева каталог билим-сырдатар үлэҕэ суолтатын тоһоҕолоото: «Каталог Саха Сирин төрүт култууратын үөрэтиигэ саҥа саҕахтары арыйар уонна биһиги духуобунай нэһилиэстибэбит кэлэр көлүөнэлэргэ анаан харааннанарын мэктиэлиир», – диэтэ. АХШ түмэллэригэр чинчиийэр үлэни ыыппыт этнограф Зинаида Иванова-Унарова Естественнэй история Америкатааҕы түмэлигэр Сибиир кэллиэксийэтин арыйыыга Ребекка Мэтлок улахан оруолу ылбытын сырдатта. Ол кэллиэксийэҕэ Саха Сиригэр сыһыаннаах 1600 эспэнээт баар, олор үгүстэрэ киэҥ эйгэҕэ эрэ буолбакка, исписэлиистэргэ эмиэ биллэ илик эбиттэр.
«Билгэ бичик»
Эспиэрдэр «Ырк битиг» сахалыы тылбааһын үрдүктүк сыаналаатылар. Сүрүн иһитиннэриини оҥорбут ГЧИ билимҥэ ыстаарсай үлэһитэ Пантелеймон Петров тиэкиһи билим өттүнэн ырытыы чахчы үрдүк таһымнааҕын бэлиэтээтэ. «Александр Николаевич саха тылынан сурук-бичик дириҥ силистээҕин, үйэлэри ааһа моҥуурун, өлбөт-сүппэт тыыннааҕын «Билгэ Бичик» өссө төгүл бигэргэтэрин толору дакаастаата. Түҥ былыргы хаан өбүгэбит, аата биллибэккэ хаалбыт ааптар уһулуччулаах айымньытын сатамньылаахтык ааҕан, сахалыы саҥардан, сыралаах уһун үлэтэ үтүө түмүктэнэн төрөөбүт норуотун тылын сайдыытыгар туһуламмыт күндү бэлэҕи оҥордо», – диэтэ. М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Билимҥэ уонна инновацияҕа департаменын дириэктэрэ Нинель Малышева саҥа кинигэ тюркология сайдыытыгар улахан олугу уурда, былыргы норуоттар култуурунай сибээстэрин үөрэтиигэ саҥа түһүмэҕи арыйда диэтэ. Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин сэкирэтэрийээтин салайааччыны солбуйааччы Фёдор Черницын түүр «Ырк битиг», кытай «И Цзин» кинигэлэрин тэҥнии тутан, иккиэннэрин киһи аймах өйүн-санаатын уһулуччулаах айымньыларынан аахта.
Саха норуотун поэта Наталья Харлампьева: «Бу кинигэ саха билиҥҥи литературата түҥ былыргы суругунан өйдөбүнньүктэрин кытары ситимин өйдүүргэ тирэх буолуоҕа», – диэтэ. «Саха кэнгириэһэ» уопсастыбаннай түмсүү салайааччыта Иван Шамаев Александр Жирков сыратынан түҥ былыргы суругу-бичиги ийэ тылбытынан ааҕар дьоллоннубут диэтэ.
Ил Түмэн төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева парламент сокуону оҥорор үлэтигэр Александр Жирков оруолун чорботто: «Кини кыһамныылаах сыһыана суоҕа буоллар, биһиги парламеҥҥа төрөөбүт тыллары харааннааһыҥҥа ситиһиилэрбит ситэтэ суох буолуо эбэтэр төрүт табыллыа суох этилэр».
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын сүбэһитэ Иван Белеков: «Бу бырайыактары ЮНЕСКО үрдүктүк сыаналаабыта биһиги уопсай култуурунай нэһилиэстибэбит суолтата улаханын, барыбытын түмэрин кэрэһилиир», – диэтэ.
Биһирэм кыттыылаахтара «Материальная и духовная культура Якутии в музеях мира (XVII–XX вв.)» каталог үһүс туомун бастакы кинигэтэ итиэннэ «Билгэ бичик» билим үлэлэрэ буолалларын таһынан, норуот түҥ былыргы өйдөбүлүгэр эргиллии итиэннэ култуурунай сибээскэ, салгыы чинчийиигэ саҥа саҕахтары арыйаллар диэн түмүгү оҥордулар диэн Ил Түмэн пресс-сулууспата суруйар.
Хаартыска: Василий Кононов.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
