Уопсастыба

Бастакы тыл – Үөһээ Бүлүү

2013 с. Ил Дархан Егор Борисов өрөспүүбүлүкэҕэ оҕо хамсааһынын тэрийэргэ сорук туруорбута. Тылга эрэ этиллибити баар гынар уустук сорудаҕы «Саха КВН» оонньууну иилии-саҕалыы сылдьар эдэр уолга сүктэрэн кэбиспиттэрэ. Уонна сыыстарбатахтара: Геннадий Охлопков, кылгас кэм иһигэр 78 000 үөрэнээччини «Дьулуур» хамсааһыҥҥа киллэрэн, күүстээх үлэни тэниппитэ, улуус ахсын араас тэрээһиннэр ыытыллан барбыттара. Ол ньиргиэрэ Арассыыйаҕа кытта иһиллэн, 2015 с. Бэрэсидьиэн Владимир Путин сахалары холобур оҥостон, «Российское движение школьников» диэни дойду таһымыгар тэрийэргэ эппитэ. Ол кэлин «Движение первых» диэн буолбута.
Үөһээ Бүлүүтэҕи «Тускул» оҕо киинэ 2015 с. «Басхан» дьыалабыай оонньууну улуус иһигэр тэрийбитэ. Бу күрэхтэһии уол оҕо норуотун туругурдарга туруулаһар лиидэр, төрөөбүт дойдутун сайыннарарга кыһаллар патриот, төрүт култууратыгар, тылыгар, үгэһигэр, сиэригэр уонна итэҕэлигэр тирэҕирэн салайар саха саарына буола улаатарыгар далаһа уурар, кынат анньар, көҕүлүүр күүс буолар сыаллаах-соруктаах. Ол иһин тута сэҥээриини уонна улуус баһылыгын өйөбүлүн ылан, аны Бүлүү бөлөх улуустарын икки ардыларыгар ыытыллар буолбута. 2021 сылтан өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ кубулуйбута. Онон билигин финалга улуустарыгар кыайбыттар эрэ кытта кэлэллэр.

-- Үчүгэй бырайыак дойду аатын ааттатар. «Басхан» үөһээ бүлүүлэр имиджевэй бэлиитикэлэрин тутаах оҥкула буолла. Аны саҕалаабытыҥ табылыннаҕына, ону кытта тэрийэр дьон аата, тэрилтэтэ инники күөҥҥэ эмиэ тахсар. «Басхан» ааптара Евдокия Семенова, Харбалаах нэһилиэгин И.Н. Барахов аатынан Судаарыстыбаннас түмэлин үлэһитэ уонна бырайыак олугун уурсубут Саргылана Ильина, «Тускул» оҕо киинин «Сомоҕо» уопсастыбаннай хамсааһынын мэтэдьииһэ, үөһэттэн этиини күүппэккэ, бэйэ идиэйэтин сайыннарыы көдьүүстээҕин «Басхан» холобурунан көрдөрдүлэр, итэҕэттилэр. Дьиҥ патриоттуу санааны маннык түөлбэ иһиттэн тахсыбыт көҕүлээһиннэр саҕаллар, -- диир Геннадий Охлопков, оҕолор өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай холбоһуктарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

Кырдьыга да, саха саргытын салайсыбыт Исидор Барахов төрөөбүт Харбалааҕыттан бу оонньуу саҕаламмыта ураты суолталаах. Манна даҕатан эттэххэ, муус устар 9-10 күннэригэр «Басхан» өрөспүүбүлүкэтээҕи VI дьыалабыай оонньуу Харбалаахха буолла.

-- Ол гынан баран, эһиил суол баарынан тэрийээриҥ. Быйыл өрүс эрдэ ууланна, онон биһигиттэн кыайан кэлбэттэрэ хомолтолоох, -- дэстилэр Томпо улууһун Саһыл оскуолатын уһуйааччылара Сардаана Сидорова уонна Сырдык Айалхаана Баай.

Иккис тыл – солбук

Кинигэ аатыгар да бу тыл баар – “Басхан”: көлүөнэ солбугун бэлэмниир дьоһун бырайыак” диэн. 

--  Билигин аан дойду үрдүнэн аныгы ыччат табыгастах усулуобуйаҕа аа-дьуо чуумпутук сылдьары ордорорун, карьераҕа, былааска соччо таласпатын бэлиэтииллэр. Дьон-норуот иннигэр эппиэтинэһи сүгүөхтэрин, тэрийэн-түмэн, салайан-дьаһайан түбүгүрүөхтэрин баҕарбаттарын этэллэр. Ол иһин салайар үлэҕэ солбук боппуруоһа ханна да уустугуран эрэр. Онтон сылтаан бэлэмэ да, таһыма да суох дьону аныыр түгэннэрэ баар суол. Маныаха өтө көрбүттүү, уол оҕо норуотун дьылҕатын быһаарар аналлааҕын кыра сааһыттан өйдүү улаатарыгар, ити иэһин эбээһинэс курдук ылынан, дьоһуннаах-оттомноох, дойдутугар бэриниилээх, сахалыы сиэрдээх, аныгылыы көрүүлээх салайааччы буоларыгар туһаайар «Басхан» оонньууну кэмигэр толкуйдааннар, бастакы хараҥаччылар өрөспүүбүлүкэ туһугар айа-тута сылдьаллар, -- диэтэ Анисия Иевлева, бу күрэх «Мөккүөр» түһүмэҕин икки сыл салайбыт суруналыыс.

«Басхан» диэн тыл «лиидэр» диэн тылы солбуйар өйдөбүллээх, ону тиэрмин хамыыһыйата бигэргэппит. сылыгар куонкурус “Эр элик” диэн аатынан ыытылла сылдьыбыт эбит.
Үһүс тыл – национальнай элита
Устуорук учуонай Айтал Яковлев бу оонньуу национальнай элитаны иитиигэ туһуланарын бэлиэтээтэ. "Ол эрээри, аҥаардас тылга, ким сатаан саҥарарыгар охтубакка, сатабылы тургутар түһүмэҕи киллэриэххэ баара. Онто да суох куолулууру эрэ сатыыр дьон элбээтэ", -- диэтэ.

Кэбээйи Баҕадьатыттан кэлбит Ньургустаана Уваровская, Варвара Васильева бу күрэх кинилэр оскуолаларыгар сонун сүүрээн буолан киирбитин кэпсээтилэр. Аан бастаан суолу арыйбыт уоллара Виталий Баишев үнүбэрсиэккэ актыбыыс ааттааҕа буолан, бу күннэргэ Владивостокка хамандыырдар түмсүүлэригэр үөрэнэ сылдьар эбит.
Тыымпыттан сылдьар Минора Еремеева Бүлүү улууһугар «Басхан» оонньууну Тоҕус оскуолата ыытарын кэпсээтэ:

--Бүлүү куоратыттан 10 көс ыраах буоламмыт, биһиэхэ кэлэр уустук, ол иһин оройуоннааҕы бибилэтиэкэҕэ бэйэбит тиийэн тэрийэбит. Үөрэнээччибит Иннокентий Боронов икки сыл субуруччу кыттан, былырыын өрөспүүбүлүкэҕэ иккис миэстэ буолбута. Быйыл улууска дьүүллүүр сүбэҕэ олордо, уолбут олох атын таһым буолбут, улахан дьоннуун тэҥҥэ быһаарсарын ааһан, өссө кэпсэтиини таһаарар, интэриэһинэй ыйытыылары биэрэр. Онон «Басхан» уол оҕо сайдыытыгар олус туһалаах оонньуу.

Төрдүс тыл – бэйэҕэ эргиллии

«Эркээйи эргиирэ» бырагыраама ааптардарыттан биирдэстэрэ, бөлүһүөк учуонай Валентина Степанова бу күрэхтэһиини аан бастаан, бэйэтэ этэринэн, умсулҕан абылаҥар ылларан көрбүт. "Сүрүн тургутуулар кэннилэриттэн, бэйэҕэ эргиллии түһүмэҕэ тэриллэрэ буоллар. Ол эбэтэр кыттааччыга анал ыйытыылары биэрэн, бэйэтин иһиллэнэригэр, санаатын сааһыланарыгар, ырытан-анааран, сыаналаан, тус бэйэтэ туох эрэ түмүккэ, толкуйга кэлэригэр кыах биэриэх тустаахпыт. Бу үөрүйэҕи иҥэрдэҕинэ, кини олоҕун оҥосторугар, бэйэтин салайынарыгар чэпчэки буолуо этэ",-- диэтэ.

«Басхан» оонньуу 2015 с. кыайыылааҕа, билигин Урбаан, атыы-эргиэн уонна туризм министиэристибэтин пресс-сэкирэтээрэ Ян Сидоров Валентина Егоровна этиитин сэҥээрдэ: "Сөпкө этэр, түмүккэ рефлексия баара буоллар. «Туох саҥаны “Басхаҥҥа” кыттан биллим?», «Тугу мантан иҥэринним?» “о.д.а. ыйытыылары туруоран, бу оонньуу киниэхэ дьайыытын өйдүөн, быһаарыан наада.

Бэһис тыл – кинигэ

«Басхан» оонньуу биэс түһүмэҕинэн барар: «Удьуор утума» – кыттааччылар төрүччүлэрин билиһиннэрэллэр; «Дойду салайааччылара – мин тус көрүүбүнэн» – Арассыыйа уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах судаарыстыбаннай диэйэтэли билиэтинэн талан ылан кэпсииллэр; «Өркөн өй» – билиини тургутар ыйытыыларга хоруйдууллар; «Мөккүөр» – санааларын көмүскүүллэр; «Айыы умсулҕан» – бэриллибит тиэмэҕэ, болдьоммут бириэмэҕэ хоһоон айаллар.
Дьэ ол хоһоонноро номнуо бүтүн хомуурунньук буолар гына мунньуллубут. Оттон «Өркөн өй» ыйытыктарынан эмиэ туспа кинигэ тахсыан сөп буолбут.Геннадий Охлопков дьыалабыай оонньууну оскуолалар тэрийэллэригэр анаан, брошюра бэлэмнээн тарҕатар тоҕоостооҕун эттэ. Аны туран, «Басхаҥҥа» кыттыбыт уолаттар туох ситиһиилээх дьон буолбуттарын кэпсиир фотоальбом оҥоһуллуон да сөп эбит.
Чахчыта да, бу тэрээһиҥҥэ урукку сылларга кыайбыт уолаттар кэлбиттэр этэ. Бары да киһи киэн туттар чаҕылхай ыччата эбиттэр: документальнай киинэлэри, аныгылыы презентациялары оҥорор «Кама Хана» устуудьуйа дириэктэрэ Юрий Борисов, устуорук, политолог, суруналыыс Ян Сидоров, ХИФУ юридическай бакылтыатын преподавателэ, криминалистикаҕа лабораториятын сэбиэдиссэйэ Стас Андреев, ХИФУ устудьуона, «Саха» НКИХ биэриитин ыытааччы, ыччат түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ, «Олоҥхо-баттл» телекүрэх кыайыылааҕа Никита Аянитов уо.д.а.
Бу дьоһун эр бэртэрэ тыл этэллэрин истэ олорбут ССРС, РСФСР норуодунай артыыһа Анегина Ильина аныгы ыччакка эрэнэрин биллэрдэ.
Ытык киһибит этиитэ алгыс буоллун, Сахабыт Сирин сайыннарар, тупсарар, туругурдар басханнар, саха саарыннара үүнэн-тахсан истиннэр!

Анисия ИЕВЛЕВА, суруналыыс
Хаартыска: Михаил Соргу