Уопсастыба

Саҥа хайысхалар

Туох эмит боппуруоска мөккүөргэ киирбит икки өрүт иирсээнэ эйэ-дэмнээх уонна көдьүүстээх буоларын ситиһиннэрэр технологияны баһылаабыт анал идэлээх киһини медиатор (иллэһиннэрээччи) дэнэр. Тыл тылга киирсибэтэх өрүттэр медиация (иллэһиннэрии) көмөтүнэн уопсай кыттыгас сүбэҕэ кэлэллэр: оччоҕуна кинилэр икки ардыларыгар сыһыан алдьаммат, иэстэһии буолбат, аны ис туруктарыгар оҕустарбаттар, ыктарыыттан тахсаллар. Мөккүөрдээх боппуруостарын түргэнник итиэннэ улахан хоромньута суох быһаарсыахтарын баҕарар дьон иллэһиннэрээччигэ кэлэллэр. Онон, иллэһиннэрии диэн уопсай тылы буларга көмөлөһөр, салайан, хайыһыннаран биэрэр технология ааттанар. Иирсээнтэн тахсыы технологиятын баһылааһын эмиэ туспа сатабыл, ону билинии итиэннэ баһылааһын уопсастыба бигэ туруктаах буолуутун уонна эйэлээх олох сайдыытын мэктиэлиир.
Иллэһиннэрээччи мөккүөрдээх, иирсээннэх өрүттэргэ: «Эн сөпкө этэҕин, оттон эн сыыһаҕын», – диэн кими даҕаны сэмэлээбэккэ, ким да диэки охтубакка, иккиэннэригэр тэҥҥэ сыһыаннаһар, ону ааһан, хайа да өрүт бэрэстэбиитэлэ буолбат. Кини юридическай сүбэни биэрбэт. Өҥөнү оҥорбот. Икки өрүттэн хайаларыгар эмит аймахтыы буолан, тус интэриэстээх буолара сатаммат, ол эрээри, икки өрүт итэҕэйэр, эрэнэр, билинэр эрэ буоллаҕына табыллар. Иллэһиннэрээччи мөккүөр эбэтэр иирсээн күүрээниттэн, сытыырхайан сылдьар таһымыттан таһааран, ол ис дьиҥин быһааралларыгар көмөлөһөн, мөккүөрдэх өрүттэри эйэ дэмнээхтик кэпсэтиһэр суолга киллэрэр.
Иллэһиннэрии кэпсэтиитэ сабыылаах ыытылларын быһыытынан, түмүккэ өрүттэр туох быһаарыыга кэлбиттэрин туһунан атын дьоҥҥо, киэҥ эйгэҕэ кэпсиир бобуллар. Дьэ ол иһин иллэһиннэрии диэн тугун, иллэһиннэрээччи диэн кимин туһунан нэһилиэнньэ үчүгэйдик истэ-билэ илик.

Устуоруйаны сэгэттэххэ,

Иэгэйэр икки атахтаах баарын тухары, араас иирсээн уонна мөккүөр баар. Уйулҕа үөрэҕин исписэлиистэрэ да этэллэринэн, киһи олоҕо иирсээн тула эргийэр. Онон иллэһиннэрии былыр былыргыттан араас норуоттар үгэстэригэр баар.
Аҕа ууһун кырдьаҕастарын биитэр нэһилиэк ытыктанар дьонун көмөлөрүнэн, араас мөккүөрдээх уустук быһыыны эйэлээх кэпсэтиинэн быһаарсан, биир тылы булуу биһиэхэ, сахаларга, дьон-сэргэ икки ардынааҕы сыһыаҥҥа ил-эйэ олохтонуутун холобура буолан, испитигэр сөҥөн сылдьар. Солуута суохтан саҕаламмыт иирсээни быһааран, ыалы арахсыыттан быыһаабыт эбэтэр сири-уоту, сүөһүнү-сылгыны, бэл, дьахтары былдьаһыыттан сылтаан күөдьүйбүт хас да ыал, аҕа ууһун мөккүөрдэрин сиэрдээх сүбэлэринэн үүннээн-тэһииннээн, хаан тохтуутун (!) бохсубут муударай дьон тустарынан номохтор хас улуус, нэһилиэк ахсын бааллар.
Иллэһиннэрии ньымата билиҥҥи көрүҥүнэн ХХ-с үйэ иккис аҥарыгар, Эмиэрикэ холбоһуктаах ыстааттарыгар, Англияҕа уонна Австралияҕа баар буолбута. Онтон сыыйа Европа судаарыстыбаларыгар билиниллэн барбыта. Арассыыйа Федерациятыгар иллэһиннэрии ньымата 1990-с сыллар иккис аҥардарыттан Санкт-Петербургтан саҕалаан киллэриллибитэ. 2010 сыл от ыйын 27 күнүгэр «Тупсуһуннарааччы кыттыытынан иирсээни сүрүннээһин альтернативнай бороссодууратын (медиация бороссодууратын) туһунан» диэн 193 №-дээх федеральнай сокуон ылыллан, 2011 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэтин саҕалаабыта.
Инньэ гынан, медиация быраап тиһигэр киллэриллибитэ: дьиэ кэргэн иһинээҕи кыра иирээнтэн саҕалаан, иитэр-үөрэтэр, култуура, доруобуйа харыстабылын, успуорт, урбаан эйгэлэригэр, баан сыһыаннарыгар уо.д.а. социальнай эйгэҕэ кырасдааныскай, административнай сыһыаннаһыыларга тахсар мөккүөрдэри быһаарсарга туттуллар буолбута. Бэс ыйын 18 күнэ Арассыыйаҕа Иллэһиннэрии норуоттар икки ардыларынааҕы күнүнэн биллэриллибитэ.

Идэтийбит уонна идэтийбэтэх

Иллэһиннэрээччилэр (медиатордар) идэтийбит уонна идэтийбэтэх диэҥҥэ араарыллаллар.
Дьэ, идэтийбэтэх иллэһиннэрээччи диэн кимий? Дьон кыһалҕатын өйдүүр, баҕа өттүнэн өстөспүттэри эйэлэһиннэрээччи, мөккүөрдээхтэр мөккүөрдэрин быһаарааччы киһини хаһан баҕарар, ханна баҕарар көрсүөххэ сөп. Холобурга эттэххэ, ол эн үөлээннээҕиҥ, кэккэлэһэ олбуорга эбэтэр биир подъезка олорор ыалыҥ, эрэнэр доҕоруҥ-атаһыҥ, учууталыҥ, ытыктыыр киһиҥ, бииргэ үлэлиир-хамсыыр кэллиэгэҥ буолуохттарын сөп. Үөһээ ыйыллыбыт 193 №-дээх федеральнай сокуон 15-с ыстатыйатын быһыытынан, идэтийбэтэх иллэһиннэрээччинэн 18 сааһын туолбут, төрүт сууттана сылдьыбатах, кырасдааныскай ис санаатыттан төлөбүрэ суох үлэлиэн, ол эбэтэр мөккүөрдээхтэри иллэһиннэриэн баҕарар кини буолуон сөп.
Оттон идэтийбит иллэһиннэрээччи (профессиональнай медиатор) ити сокуон 15-с ыстатыйатыгар сурулла сылдьарынан, 25 сааһын сиппит, ханнык баҕарар үрдүк үөрэхтээх уонна иллэһиннэрээччи идэтигэр анал идэтийбит бырагырааманан эбии үөрэммит, ол туһунан туоһулур бигэргэтэр докумуоннаах (дипломнаах) киһи буолуохтаах. Ону таһынан, астаапкаҕа тахсыбыт судьуйалар идэтийбит иллэһиннэрээччи быһыытынан үлэлиир кыахтаахтар, үлэлииллэр даҕаны.
Саҥа идэлэр аталаастара диэн баар. Онно иллэһиннэрээччи идэтэ бигэргэтиллэн турар. Инньэ гынан, маннык идэ «Үлэ киниискэтигэр» суруллар. Иллэһиннэрээччи конфликтолог (иирсээнньит, иирсээни сэрэтэр, билгэлиир, сүрүннүүр, быһаарсар идэлээх үлэһит) уонна психолог (уйулҕа үөрэҕин үлэһитин) курдук урут туох быһыы-майгы буолбутун түмүгэр бу дьон итинник иирсээҥҥэ киирбиттэрин туһунан хаһыспат. Юрист курдук сокуон хараҕынан ким буруйдааҕын быһаара сатаабат, ким буруйа суоҕун ыйбат, мөккүөртэн ордук эмсэҕэлээбити була-көрдүү сатаабат. Кини мөккүөрдээх дьоннор мөккүөрдэрин ис дьиҥин быһаарсалларыгар, инники дьайыыларын толкуйдуулларыгар көмөлөһөр.

Бэрэсидьиэн Гранынан

Мин иллэһиннэрии технологиятын, иллэһиннэрээччи идэтин кытары бастакы билсиһиим 2010 с. буолбута. Арассыыйа Билимҥэ Акадьыамыйатын иһинэн үлэлиир Этнология уонна антропология научнай үнүстүүтэ ити сыл атырдьах ыйын 17-20 күннэригэр Москуба таһынааҕы Колонтаево бөһүөлэккэ (Арассыыйа Билимҥэ Акадьыамыйатын резиденциятыгар) VI Норуоттар икки ардыларынааҕы сайыҥҥы юридическай антропология оскуолатын тэрийбитэ. Араас эрэгийиэннэртэн юрист идэлээх исписэлиистэри түмэн, «Суут уонна альтернативнай кырдьыктаах суут: норуоттар икки ардыларынааҕы, национальнай уонна үгэс буолбут быраап» диэн тиэмэнэн улахан кэпсэтии ыытыллыбыта.
Улахан болҕомто оччолорго Судаарыстыбаннай Дуумаҕа саҥа бигэргэммит 193 №-дээх «Тупсуһуннарааччы кыттыытынан иирсээни сүрүннээһин альтернативнай бороссодууратын (медиация бороссодууратын) туһунан» федеральнай сокуоҥҥа ууруллубута. Элбэх араас омук олорор судаарыстыбатыгар, поликултуура эйгэтигэр медиация (иллэһиннэрии) бырассыаһа олоххо араас көрүүлээх, үгэстээх, итэҕэллээх, уопуттаах, тус-туһунан интэриэстээх, саастаах дьоннор икки ардыларыгар эйэлээх, доҕордуу сыһыаны олохтуурга уонна кырасдааныскай уопсастыбаны бөҕөргөтөргө, социальнай сибээстэри чиҥэтэргэ улахан быһаарар суолталааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээбиттэрэ.
Дьэ онтон ыла дьоммор-сэргэбэр туһалаатарбын, көмөлөстөрбүн диэн, «Саха Сиринээҕи Медиация киинэ» диэн кэммиэрчэскэйэ суох аптаныамынай тэрилтэҕэ үлэлии сылдьабын.
Биһиги кииммит быйыл кыһын Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин грааныгар тиксэн, доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр «Медиация в медицине: конфликт излечим» бырайыагынан эбии идэни үрдэтии чэрчитинэн, 3-с №-дээх өрөспүүбүлүкэтээҕи клиническай балыыһа уон бырааһыгар иллэһиннэрии технологиятын баһылааһыҥҥа анал үөрэҕи ыытта. Ол туһунан дастабырыанньалары туттарда. Бу – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр бастакы хардыы буолар.

Екатерина Корнилова, устуоруйа билимин хандьыдаата, дассыан, астаапкаҕа сылдьар полиция полковнига.

Хаартыска: Ааптар архыыбыттан.