Уопсастыба

Уопсай дьиэ иллээх олохтоохторо

2010 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев ыйааҕынан, Дьокуускай куоракка, Пушкин аатынан уулуссаҕа сэрии кыттыылаахтарын огдооболоругар анаммыт сэттэ этээстээх дьиэ тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Бу дьиэҕэ ийэтигэр кыбартыыра ылбыт, Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгиттэн төрүттээх Анатолий Егорович Алексеев аҕыйах сыл иһигэр дьиэ олохтоохторугар улахан хамсааһыны таһаарбыта. Ол курдук, саҥа дьиэҕэ көһөн киирбит сэрии огдооболорун бырааһынньык ахсын чиэстиир үгэһи төрүттээбитэ, дьиэ таһынааҕы олбуорга араас маһы олордууну саҕалаабыта. Кини кэлин төһө да атын дьиэҕэ көстөр, куорат биир уһугуттан кэлэн, уопсай олохтоохторун кытары билсэ-көрсө сылдьар. Соторутааҕыта, от ыйын 1 күнүгэр 100 сааһын томточчу туолбут Дьоруой Ийэ Фекла Степановна Егорованы социальнай ситиминэн эҕэрдэлээбитэ уонна ким хайдах кыахтааҕынан мустан, Ытык ийэни чиэстииргэ этии киллэрбитэ.
Ол ыллыктаах этиини ылынан, Анатолий Егорович салалтатынан биһиги, уопсайы сууйан-тараан бэрийэр, сибэкки, мас бөҕөтүн олордон көрөр-харайар консьержка Ольга Николаевна Павлова уонна мин, атырдьах ыйын 1 күнүгэр Фекла Степановнаҕа бара сырыттыбыт.
Фекла Степановна төрдүс сылын төрөөбүт-үөскээбит сиригэр Хаҥалас улууһун III Малдьаҕар нэһилиэгэр Харыйалаахха, чопчулаан эттэххэ, Тиит Арыы сэлиэнньэтигэр олорор. Бу иннинэ, кыыһа Надежда Николаевна тыыннааҕар, сэрии кыттыылаахтарын огдооболорун дьиэтигэр олорбута. Анатолий Егорович тэрийэр тэрээһинигэр барытыгар кыттыһара.
Тиийбиппитигэр, 100 саастаах Ытык ийэ үөрэн, барыбытын сыллаан ылла. Анатолий Егорович кыысчаана хас саастаммытын ыйытта уонна нэһилиэгин олохтоохторо балыгынан, куһунан күндүлүү олороллорун туһунан үөрэ-көтө кэпсээтэ.
Анатолий Егорович уопсай дьиэ олохтоохторо харчы хомуйбуттарынан ылбыт бэлэҕин, Фекла Степановна сибэкки олордорун сөбүлүүрүн иһин дьиэҕэ үүннэрэр сибэкки, чороон, сахалыы ойуулаах плед сабыы атыылаһан тахсыбытын туттарда. Ытык кырдьаҕаһы Үйэ сааһынан эҕэрдэлээн туран, оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэннэрин кытары этэҥҥэ олороругар баҕа санаатын эттэ.

Удьуор учууталлар

Фекла Степановна эдэр сааһыттан дуобаттыырын, оттон кэргэнэ Николай Дмитриевич саахыматтыырын сөбүлүүр эбиттэр. Николай Дмитриевич 1943 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллан, арҕаа фронт байыаһа буолан, Польшаҕа тиийэ сэриилэспит, онтон Илиҥҥи фроҥҥа дьоппуон милитаристарын утары сэриилэһэн баран, дойдутугар 1946 сыллаахха эргиллэн кэлбит. 60 сааһыгар суох буолбут. Фекла Степановна төһө да аҥардас хааллар, «тыа ыала эбэһээт хаһаайыстыбалаах сүөһүлээх-сылгылаах буолуохтаах» диэн санааны тутуһан, 80 сааһын ааһыар диэри сүөһүтүн-сылгытын иитэн, ыал буолбут оҕолорун үүтүнэн-этинэн хааччыйбыт, сиэннэрин көрсүбүт. Куоракка көһөн киирэригэр ол сүөһүтүн кыра уолугар биэрбит.
Фекла Степановна уон оҕолоох Дьоруой Ийэ, 23 сиэннээх, 43 хос сиэннээх, 4 хос-хос сиэннээх истиҥ-иһирэх эбээ буолар. Идэтинэн учуутал. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри алын кылаас, математика учууталынан таһаарыылаахтык үлэлээбит, оҕо саадыгар сэбиэдиссэйдээбит. Элбэх оҕолоох, улахан хаһаайыстыбалах ыал ийэтэ төһө даҕаны түбүк үөһэ сырыттар, нэһилиэгин уопсастыбаннай олоҕуттан туора турбат эбит. Ол курдук, өр сылларга бэтэрээннэр сэбиэттэрин салайан үлэлэппит, 1986 сылтан Тиит Арыы бочуоттаах гражданина буолбут, 2016 сылтан үөрэммит, үлэлээбит оскуолатыгар меценаттыыр. Биир дойдулаахтарыгар киэҥ, холку майгылаах, дьулуурдаах ийэ быһыытынан биллэр. Олоҕу дириҥник сыаналыырынан бар дьонуттан уратылаах. Хаһан да кыыһыран-тымтан, суланан ылбыта суох.
Бу үтүө хаачыстыбаларын оҕолоро эмиэ утумнаан, бары дьоһун дьоннор. Бары үрдүк үөрэхтээхтэр, дьон-сэргэ холобур туттар ыаллара. Улахан уол Иван Николаевич Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх тутааччыта. Улахан кыыс Любовь Николаевна нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит, кини уола уонна кийиитэ эииэ педагогтар. Галина Николаевна математика учуутала, кини кыыһа, күтүөтэ эмиэ учууталлар. Надежда Николаевна иитээччи идэлээх эбит. Леонид Николаевич математика учуутала, кэргэнэ, кыыһа учууталлар. Наталья Николаевна химия, биология учуутала. Саамай кыра оҕото Марина Николаевна үрдүк үөрэх кыһатыгар преподавателинэн үлэлээн баран, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан, билигин Харыйалаахха ийэтин көрөн-истэн олорор.
Ити курдук, Фекла Степановна алта оҕото учуутал идэлээхтэр, сиэннэрэ эмиэ педагог идэтин баһылаан үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Онон кини саҕалаабыт удьуор учууталлар үс көлүөнэ утумнара быйыл 390 сылын туолбут.
Оттон сиэн уолаттар бары инженер идэлээхтэр, биэс уол «Анаабыр алмаастара» хампаанньаҕа үлэлииллэр.

Уһун үйэлэнии кистэлэҥэ

Сүүс сааһын томточчу туолбут Ытык ийэ урут кэргэнэ туппут дьиэтигэр олорор. Оҕолоро саҥа дьиэни тутуохпут диэбиттэрин сөбүлэспэтэх: «Эһиги бэйэҕит саҥаҕа олоруҥ, миэхэ эргэ дьиэм үчүгэй», – диэбит. Онуоха оҕолор ийэлэрин ыллыктаах тылын ылынан, дьиэтин өрөмүөннээн биэрбиттэр, муостатын, түннүктэрин саҥардан оҥорбуттар. Киин хочуолунайга холботторбуттар. Ол ситимин Марина Николаевна уолунаан бэйэлэрэ таҥмыттар. Онон дьиэ иһэ кыһынын быр курдук сылаас эбит.
– Манна балыыһа баар эрээри, быраас көрүллүбэт. Ол иһин, куоракка киирэн көрдөрүнэбин. Үөрэппит оҕолорум сиэннэрэ кэлэн билсиһэ туралларыттан олус махтанабын. Тыаҕа олорорбун ордоробун. Анал ходунуогу үтэн хаамабын, төһө кыалларынан илиибин, атахпын имитэн, кыаллар сэрээккэлэри оҥоро сатыыбын, – диэн сэһэргиир Фекла Степановна.
Ийэлээх аҕата хас да оҕо оҕоломмуттарыттан кини соҕотоҕун тыыннаах хаалбыт. Баҕар, үөһэттэн Таҥара көрөн, үйэбин уһаппыта буолуо диир. Үс оҕото улаатан баран утуу-субуу олохтон да бардаллар, олох салҕанар, тулуйуохха диэн кытаанах санаалаах. Ордук өр сылларга эҥээрдэһэн олорбут кыыһа Надежда Николаевна суох буолбутугар, наһаа хараастыбыт. Онуоха кыра кыыһа Марина Николаевна ыраас тэтэрээттээх уруучука биэрбит уонна санааҕын манна суруй диэн уоскуппут. Ийэм ахтыытын хайаан да кинигэ гынан таһаарыам диэн былаанныыр.
– Фекла Степановна уһун үйэлэниитин кистэлэ туох буолуой? -- диэн Марина Николаевнаттан ыйыттым.
Онуоха кини маннык хардарда:
– Ийэм киэҥ-холку көҕүстээх, тулуурдаах, булгуруйбат кытаанах санаалаах. Ити хаачыстыбалара кини уһуннук уонна түөһэйбэккэ, күн өйүнэн олороругар көмөлөһөр быһыылаах. Эбэтэ отоһут идэлээх эбит, ону батан, эмтээх оттору хомуйар үгэстээҕэ. Биһиги дьаҥнаары гыннахпытына, эбэһээт оту көөнньөрөн иһэрдэрэ, бэйэтэ да туһанара. Хайа уонна бэйэбит төрүт аспыт: идэһэ этэ, үүт, сүөгэй, суорат, күөрчэх, балык, кус, сир аһа, бэйэ хортуоппуйа, оҕуруота урут-уруккуттан биһиги дьиэ кэргэн сүрүн аспыт.
Фекла Степановна билигин да ааҕар буолан, сахалыы хаһыаты, кинигэни олус сыаналыыр. Урут дьиэтигэр «Кыһыл атах» диэн сибэккини сөбүлээн үүннэрэр эбит, ол иһин Марина Николаевна ийэтин сибэккитин билигин даҕаны олордор.

Фекла Степановна кыыһа Марина Николаевналыын куораттан уопсай олохтоохторо ыыппыт кэһиилэригэр, тэрийээччи Анатолий Егоровичка, Ольга Николаевнаҕа тахсан, көрсөн киирбиттэригэр сүргэтэ олус көтөҕүлүннэ. Сүүс сааһын биир дойдулаахтара үөрэ-көтө бэлиэтээбиттэрин олус астынан кэпсээтэ. Онтон бэйэбит эмиэ олус үөрэн, Ытык ийэ алгыһын ыламмыт, сүргэбит көтөҕүллэн киирдэ.
Саха дьоно! Фекла Степановна курдук киэҥ көҕүстээх, ырааҕы ырыҥалыыр киэҥ-холку буолуҥ! Сүөһүтэ-сылгыта ииттиҥ, төрөөбүт алаһаҕытыттан арахсымаҥ! Оччоҕо уһуннук, дьоллоохтук олоруоххут.

Марта НИКОЛАЕВА
Хаартыска: Ааптар түһэриитэ.