Уопсастыба

Бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Ефимович Николаев олохтон барбыта үс сылын көрсө ытык киһибит туһунан матырыйааллары хаһыакка бэлэмнии сылдьан, мин өр сылларга кинини  кытары бииргэ алтыһан ааспыт, Омскайга  устудьуон эрдэҕиттэн билэр Анисия Павловна Никитинаҕа Эргис даачатыгар тиийэ сырыттым.

Оччоттон дуоспуруннаах, спортсмен бэрдэ этэ

Анисия Павловна  помидордарын бэрийэ сылдьарыгар түбэстим, бу күннэргэ хортуоппуйбун хостотон баран кыстыкпар көһүөм диэтэ, уруккуттан билсэр дьон быһыытынан барыны-бары кэпсэттибит. Кырдьык, кини  Николаевтары кытары биир үнүстүүккэ үөрэнэн, син элбэхтик алтыһан кэлбит киһи эбит.  

“Иккис сылбын үөрэнэ сырыттахпына үнүстүүппүтүгэр Саха Сириттэн эбии эдэр ыччат кэлбитэ. Дойдубут дьонун үөрэ-көтө көрсүбүппүт. Никанор Сыроватскай, Николай Яковлев, Степан Тарасов, Семен Петров, Петр Захаров эдэр сылдьан бэрт сытыы уолаттар этилэр, оттон Михаил Николаев оччоттон дуоспуруннаах, спортсмен бэрдэ. Гиирэ көтөҕүүгэ күрэхтэһиилэргэ кыттарын көрөрүм, улахан саҥата-иҥэтэ суоҕа. Дора Никитична үнүстүүккэ биллэр гимнастка этэ.

Олус да синньигэс, имигэс  кыысчаан, сырдык тэлээркэй былааччыйалаах сылдьара харахпар бу баар... Кэлин Михаил Николаевтыын сайын дойдуларыгар кэлэ сылдьан ыал буолбуттарын туһунан истибитим. Гимнастиканан, арба, мин эмиэ дьарыктанан испитим ээ, ол гынан баран биирдэ снарядтан улаханнык охтон түһэн баран куттанан дьарыкпын бырахпытым”,  -- диир  кини.

Анисия Павловна  билигин  да сымса, бэрт чэпчэкитик турар-олорор,  90-наах киһи оннооҕор отоннуур эбит. “Хараҕым аанньа көрбөт даҕаны, айылҕаҕа сылдьарбын олус сөбүлүүбүн, үксүн илиим иминэн отон үргүүбүн”, — диэтэҕэ үһү. Дьэ, урукку көлүөнэ дьон олус да санаалара күүстээх, кыраҕа кыһамматтар, тохтоон турбакка иннилэрин диэки баран иһэр дьон буоллахтара.

Бэтэринээр идэтин ылан лабаратыарыйаҕа үлэлии сылдьыбытын интэриэһиргээн, бэрт сылаалаах үлэ буолуо диэбиппэр, киһим төттөрүтүн олус үчүгэй үлэ диэн хардарда. Истэргэ үчүгэй. Киһи сөбүлүүр идэтинэн дьарыктанара бэрт бөҕө буоллаҕа. Кини 45 сыл ветеринарияҕа үлэлээбитэ, өссө куоракка көһөн баран араас тэрилтэҕэ үлэлээн ааспыта. Ол курдук, бастаан үөрэҕин бүтэрэн баран 1960-1962 сылларга Орто Халымаҕа үлэтин аартыгын саҕалаабыт. Бүгүҥҥү сэһэргэһээччим Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөнүттэн төрүттээх.

“Хотулар ытыс үрдүгэр сырытыннарбыттара,  райсовекка дьокутаатынан эҥин талбыттара. Саҥа тиийээппин кытары командировкаҕа ыыппыттара, колхуоска, Эбээххэ. Бэркэ үлэлии сылдьыбытым даҕаны, төрөөбүт дойдубун ахтарым бэрдиттэн кэлин кэргэн тахсан төннүбүтүм”, -- диэн ахтар Анисия Павловна.

Бэтэринээрдэр үлэлэрин киһи көрө сөҕөр, эчи өрүү кыылы-сүөһүнү кытары эриһии. Биһиги, кэрэспэдьиэннэр тырааныспара суох дьон атах тардыһан ардыгар сайылыктарга бэтэринээрдэри кытары эмиэ барсар буоларбыт. Хаан ылаары сүөһүнү хаарчахха киллэрэ сатаан түрүлүөн бөҕө буолара. Аны анаалыстары тута чинчийэ охсуу ирдэнэрэ, гематолог, бактериолог идэлээх быраас Анисия Павловна ону дьэ оҥорон сыралаһар буолара. Барыта болдьохтоох, оҥоһулла охсуохтаах.

Талан ылбыт идэтигэр бэриниилээхтик

Кэпсэтэ олорон биир кэмҥэ улууска лейкоз ыарыы тура сылдьыбытын аҕынныбыт, оннооҕор ити кэми мин умнубаппын. “Иэдээн сыллар этилэр – ыарыы көһүннэҕинэ хотон сүөһүтүн барытын суох гынар. Ороскуот бөҕө. Соҕурууттан кэлбит сүөһүлэр сутуйан тураллар. Онтон билигин улахан хонтуруол кэнниттэн аҕалаллар,  сүөһүнү харантыыҥҥа туруораллар. Көрөн-харайан ииппит сүөһүҥ тыыныгар турар ыарахан.  Нөмүгүгэ, Тиит Арыыга, Кыһыл Үрүйэҕэ, Кытыл Дьураҕа да оннук түгэн баара.

Сорох кэмҥэ сыстыганнаах түбүркүлүөс, бруцеллез ыарыылар тураллара.  Хотоннору уматарга кытары күһэллэрбит. Сылга биир сүөһүттэн хас да төгүл хаан ылаллара, оччолорго хаһаайыстыбалар элбэх сүөһүлээх этилэр. Бастаан эргэ лабаратыарыйаҕа үлэлиирбит, усулуобуйа суоҕа, кэлин таас дьиэлэнэн абыраммыппыт. Мин олус иллээх кэлэктиипкэ үлэлии сылдьыбытым, тирэҕим Мария Тихоновна  Егорова, улууһум бочуоттаах олохтооҕо этэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ. Үнүстүүккэ үөрэнэ сылдьыахпыттан  бииргэбит. Мин өссө  Вениамин Валеевич Галибаровы, Петр Константинович Борисовы, Дмитрий Михайлович Саввиновы, Виктор Васильевич Михайловы, биир лабаратыарыйаҕа кини кэргэнин токсиколог Розалия Гаврильевнаны, ону сэргэ  Валентина Ивановна Соколованы, Августа Алексеевна Портнягинаны, Надежда Ивановна Находкинаны о.д.а. үтүөкэннээх дьону кытары үлэлээбитим.

Оччолорго тустаах үлэбит таһынан сопхуостарга көмөлөһөр этибит, субуотунньук ыытарбыт. Оттуурбут, талах быһарбыт, былаан түһэрэллэрэ, араас уопсастыбаннай тэрээһиннэргэ кытыннараллара. Үлэбит сыралаах да буоллар, интэриэһинэй этэ. Лабаратыарыйаҕа посев диэни оҥорорбут, ураты болҕомтону ирдиир үлэ, микроскобу кыҥастаһа сатаан киһи хараҕа сылайара. Морской свинкаларга, хоруолуктарга боруоба оҥорорбут, мачайа үгүс. Онтон түмүгэ табылыннаҕына үөрүүбүт үксүүрэ. Бактериалогическай отделга өр үлэлээбитим”, — диэн кэпсиир Анисия Павловна.

Бу дьоммут үлэлэрин туһунан олус истиҥник уонна толору 2020 сыллаахха улууспутугар бэтэринээринэй сулууспа тэриллибитэ 95 сылынан СӨ үтүөлээх бэтэринээринэй бырааһа Мария Аянитова “Талан ылбыт идэбитигэр бэриниилээхпит” диэн улахан кинигэни бэлэмнээн таһаарбыта. Дьэ онно барыта сурулла сылдьар, хайдахтаах кытаанах үлэни улууспут бу сулууспата  толорон кэлбитин туһунан.

Бииргэ үөрэммиттэрим 90-ус хаардарыгар үктэннилэр

Дьиэлээх хаһаайка тыыл бэтэрээнэ, 1935 сыллаах төрүөх. Аҕата Павел Семенович Никитин сэрии кыттыылааҕа, сураҕа суох сүппүтэ.  “Дьиҥинэн, сэриигэ сылдьыбыт, Сталинград кыргыһыытыгар быһыыта, бааһыран госпиталга сыппыт, сэриигэ барабын диэн сурук суруйбут этэ. Сэрии бастакы сылларыгар иэдээн балаһыанньа буоллаҕа, кини 1942 сыллаахха барбыта. Ханна тыына быстыбыта биллибэт. Бээ, аҕаҥ таҥнарыахсыт буолуо диэн миигин пионерга, хомсомуолга ылбатахтара, интэринээккэ эмиэ. Эрэй бөҕөнү көрөн улааппыппыт, биир бырааттаах, икки эдьиийдээх этим.

Быраатым барахсан ахсыска үөрэнэ сылдьан били 1955 сыллаахха  Покровскайга өрүһү туоруурга улахан иэдээҥҥэ алтынньыга ууга былдьаммыта, булбатахтара… Аҕабын кэлин реабилитациялаабыттара, сэрии кыттыылааҕар киллэрбиттэрэ. Биһиги, сэрии кэмин оҕолоро, оскуоланы бүтэрэрбитигэр 20-чэлээх дьон этибит. Онус кылааска үөрэнэ сырыттахпытына икки уолбутун армияҕа ыҥырбыттара, Аммосов Поликарпы, Лазарев Иваны.

Үөрэххэ киирэрбэр эксээмэни Дьокуускайга туттаран, соҕуруу барбыппыт. Эрэй бөҕөнөн ол куораппын, үнүстүүппүн булбуппун өйдүүбүн. Син үөрэнэн, үлэһит буолан дойдубутугар эргилиннэхпит, каникулбутугар кыайан кэлбэт этибит, үлэлиирбит, харчы суоҕа, айан эрэйдээҕэ. Устудьуоннаабыт сылларбын ол эрээри олус күндүтүк саныыбын. Сахалар элбэх этибит. Биир хоско олорбут кыргыттарбын умнубаппын: Тамара Дмитриевна Каратаева Дьокуускайга Ветеринария департаменын 20-тэн тахса сыл салайбыта, Мария Гаврильевна Семенова Сунтаарга ветлабораторияҕа сэбиэдиссэйдээбитэ, Светлана Георгиевна Портнягина Чурапчыга начаалынньык солбуйааччыта этэ. Бииргэ үөрэммиттэрим билигин сааһыран, дьиэттэн мээнэ тахсыбаттар, мин курдук 90-нарын туоллулар буоллаҕа, уолаттарбыт олохтон бараахтаабыттара. Михаил Ефимовиһы  тиһэх суолугар атаара бара сылдьыбытым, Дора Никитичнаны көрсүбүтүм”, — диир кини.

Кырдьар сааска өйөбүллээх буолар — дьол!

Олох диэн уустук, барыта эриэ-дэхси буолбатах. Анисия Павловна билигин куоракка таас дьиэҕэ олорор. Кини элбэх оҕолоох эдьиийдэрэ ыалдьан эҥин олохтон эрдэ барбыттара, онон ийэтин кытары кинилэри иитиспитэ, манна даҕатан эттэххэ, ийэтэ 93-гэр олохтон барбыта. Биир эдьиийин кыыһын, 40 хонуктаах оҕону түөрдүгэр диэри улаатыннарбытын ахтар, аны ол оҕолор оҕолорун көрсүбүтэ. Бэйэтэ үс кыыстаах, бары үөрэхтээхтэр, үчүгэй үлэһиттэр, дьиэлээхтэр-уоттаахтар. Үс сиэн, икки хос сиэн бааллар, ону сэргэ эдьиийдэрин ыччаттара кинини ийэлэрин курдук саныыллар, онон билигин ытыс үрдүгэр сылдьарын этэр. Даачатыгар оҕолоро, күннэтэ кэриэтэ сиэнэ уол Максим кэлэр-барар, соҕотох хаалларбат. Бу туһугар туспа дьол — кырдьар сааска өйөбүллээх буолар!

Людмила АММОСОВА, Хаҥалас  

Хаартыска: А.П. Никитина архыыбыттан.