Общество

Хомотор сыыппаралар

Баан эйгэтигэр кыраасданнар үптэрин харыстыырга араас инновационнай технологиялары туһаналлар эрээри, кибер түөкүттэр систиэмэ мөлтөх өттүн булан дьоннор  баайдарын-дуолларын апчарыйыахтарын баҕараллар. Маныаха кинилэр аныгы уопсастыба сүрүн кыһалҕатын, мөлтөҕүн туһаналлар – норуот үпкэ култуурата уонна билиитэ намыһаҕын.

Бу мөкү, ыарахан содуллаах көстүү ситимигэр Сахабыт Сирин олохтоохторо итэҕэйэн киирэн биэриилэрэ элбэҕэ хомотор. Ааспыт 2024 сыл устата өрөспүүбүлүкэбитигэр социальнай инженерия уонна информационнай, телекомуникационнай технологиялары туһанан кыраасданнар харчыларын суудайар 3245 буруйу оҥоруу бэлиэтэммит. Ол иһигэр түөкүннээһин – 2486, уоруу – 759. Хоромньу уопсай суумата – 1 млрд. 202 мөл. солкуобайы куоһарар.

Ыраахтан үлэлиир түөкүттэри утары Сахабыт Сиригэр охсуһар ис дьыала министиэристибэтин  “эдэр” салаата күннэтэ охсуһар. Кинилэр ааттара – Информация, телекоммуникация технологияларын туһанар түөкүттэри утары охсуһар управление, кылгатан суруйдахха – УБК (кибер полиция).

48 мөлүйүөн суумаҕа албыннаппыттар

Аҕыйах хонуктааҕыта Арассыыйа ис дьыалаҕа министиэристибэтин официальнай бэрэстэбиитэлэ, полиция генерал-майора Ирина Волк Саха Сиригэр кибер түөкүттэр утары холуобунай дьыала түмүктэммитин туһунан иһитиннэрбитэ. Ол курдук, түөкүттэр  тэрээһиннээх бөлөхтөрүн икки кыттыылааҕын туппуттар. Буруйданааччылар “обнальщиктар” диэн ааттаналлар, ол эбэтэр сокуоннайа суох кэлбит үбү уу харчыга кубулуталлар. Кинилэри 2023 сыллаахха УБК оперативниктара уонна Казань, Татарстаан кибер полицейскайдара, полиция спецнаһын уонна Росгвардия өйөбүлүнэн туппуттар.

Официальнай бэрэстэбиитэл иһитиннэрбитинэн, бу бөлөххө үлэлиир түөкүттэр кыраасданнарга 48 мөлүйүөн суумалаах хоромньуну оҥорбуттар. Уопсайа 14 эрэгийиэнтэн 25 Арассыыйа олохтоохторун, ол иһигэр Дьокуускай куорат кырасдааҥкатын албыннаабыттара билиннэ.

Саас сааһынан кэпсээтэххэ, 2023 сыл ыам ыйыгар Ис дьыала министиэристибэтин “Якутское” 4-с №-дээх полиция отделыгар  олохтоох дьахтар сайабылыанньа суруйа кэлбит. Полиция үлэһиттэригэр быһаарбытынан, дьахтарга биллибэт дьон Киин баан үлэһиттэрин аатыттан эрийбиттэр уонна 9 мөл. 500 тыһ. солкуобай кэриҥэ харчыны “куттала суох” счетка ыытарга албыннаан угаайылаабыттар.  Силиэстийэлээһин саҕаланыыта биллибитинэн, эмсэҕэлээччи дьахтар сүүрбэ биир транзакция оҥорон араас счеттарга харчытын ыыппыт. Угаайыга киирэн, “колл-киин оператордарыгар” баан эпэрээсийэлэрин оҥорон иһэрин иһитиннэрбит.

Кэлин биллибитинэн, ол албыннаан ылбыт харчыларын түөкүттэр Казань уонна Омскай куораттарга устан ылбыттар.

Саха Сирин полиция үлэһитттэрэ бу буруйу оҥорууну арыйарга, түөкүттэри ыраас ууга таһаарар соруктаах үлэни саҕалаабыттар. Арассыыйа Холуобунай кодексын  “Түөкүннээһин, ол эбэтэр атын киһи баайын-дуолун албынынан уоруу, кырасданьыыҥҥа улахан хоромньу таһаарыылаах, элбэх киһилээх бөлөҕүнэн” диэн 159 ыст. 4 чааһыгар олоҕуран холуобунай дьыала тэриллибит.

Арассыыйа оперативниктара бииргэ үлэлээн

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис Дьыалаҕа министиэристибэтин УБК начаалынньыга, полиция подполковнига Матвей Алексеев маннык кэпсиир:

– Саха Сирин оперативниктара буруйу оҥоруу схематын барытын арыйдылар. Ол кэмҥэ Москуба уобалаһыгар уонна Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр биһиги управлениебыт сотрудниктара икки бөлөҕүнэн көппүттэрэ. Ол түмүгэр, Арассыыйа Ис Дьыалаҕа министиэристибэтин УБК оперативниктарын кытары Арассыыйа олохтоохторун төлөпүөн нөҥүө албынныыр, угаайылыыр, харчыларын уорар түөкүттэри тохтоттубут. Бастатан туран сим-боксалары ким бас билэрин быһаарбыппыт. Кибер полиция үлэһиттэрэ 3000 сим-карта кэриҥэ уонна сим карталар араас холбонууларыгар иһитиннэриилэри ыытар, хас даҕаны нүөмэргэ биир кэмҥэ эрийэр 14 араас тиэхиньиичэскэй устройстволары түөкүттэртэн булбуппут уонна силиэстийэлиир уоргаҥҥа тиэрдибиппит. Бу эпэрээсийэ ыытыллар кэмигэр тэҥҥэ “дроптары” туруоран, Татарстаан уонна Омскай уобаласка үлэлиир “обнальщиктар” бөлөхтөрүгэр тахсар кыахтаммыппыт.

Харчы туһугар буруйу оҥорбуттар

ИДьМ СӨ холуобунай ирдэбилгэ управлениетын, IT-технологиялары туһанан буруйу оҥорууну утары үлэлиир отделение начаалынньыга, полиция подполковнига Алексей Мударисов салайыытынан силиэстийэлиир оперативнай бөлөх Татарстаан өрөспүүбүлүкэтигэр көтөн тиийбит:

– Суһаллык көрдөөн булар тэрээһиннэр ыытыллар кэмнэригэр, биһиги Татарстаантан кэллиэгэлэрбитин кытары Саха Сириттэн эмсэҕэлээччи дьахтар харчытын кимиэхэ ыыппытын быһаарбыппыт. Оннук гынан, Казань уонна Омскай куораттар 17-тэн 28 саастарыгар диэри саастаах үс “обнальщиктары” билэн туппуппут. Сокуоннай сааһын ситэ илик буруйданааччыга атын производстволаах холуобунай дьыала тэриллэн Татарстаан өрөспүүбүлүкэтин силиэстийэлиир кэмитиэтигэр туттарылынна. Оттон 24 саастаах Омскай куорат олохтооҕор олорор сириттэн ханна да атын сиргэ барбатын туһунан баппыыска ылылынна.

Уорбаланааччылар тутатына билинэн барбыттара. Ол оҥорбут буруйдарын өйдөөн, ис истэриттэн кэмсинииттэн буолбатаҕа эмиэ өйдөнөр этэ. “Мин буолбатах, сыыстыгыт”, -- диир кыахтара суоҕа, ол курдук опертивниктар кинилэр элбэх буруйу оҥорбуттарын туоһулуур, куотуммат дакаастабыллары булбуттара.

Түгэнинэн туһанан, ыччаты толкуйа суох быһыылары оҥорортон сэрэхтээх буолалларыгар ыҥырабын. Бу холуобунай дьыалаҕа кыттыгастаахтар чэпчэки, көр олох туһугар буруйу оҥорооччулартан сорохторо. Ханна да үлэлээбэт, сокуоннайдык дохуоттаммат ыччат  баайдык-дуоллук, харчыны ыһа-тоҕо туһаныахтарын баҕараллара, сыаналаах гаджеттарынан туһанар, бренд буолбут таҥастары кэтэр, сыаналаах дьиэни куортамныыр, түүҥҥү кулууптарга күүлэйдиир, эрэстэрээннэргэ эрэ аһыыр баҕаттан дьон олоҕун алдьатаннар, бэйэлэрин кэскиллэрин быстылар.

Силиэстийэ дакаастаабытынан, кинилэр биир күн иһигэр 500 тыһыынча солкуобайтан 1,5 мөлүйүөҥҥэ диэри харчыны түөкүттэргэ устан биэрбиттэр  уонна онтон манньаланан сылдьыбыттар.

Түмүккэ

Холуобунай кодекс 159 ыст. 4 чааһыгар олоҕуран көбүтүллүбүт холуобунай дьыала Саха Сирин ис дьыала силиэстийэлиир управлениетынан сирийэн үөрэтилиннэ уонна суукка тиэрдилиннэ.

Кэпсэтиибит түмүгэр Алексей Мударисов этиитигэр сөбүлэһэбит: “Төлөпүөн нөҥүө үлэлиир түөкүттэргэ көмө оҥорбут буруйданааччылар тугу оҥоро сылдьалларын бэркэ өйдүүллэрэ. Чэпчэки харчы туһугар уонунан, сүүһүнэн дьон үптэрин, баайдарын суйдуулларын билэллэрэ”.

Түмүккэ ааҕааччыларбытыгар сүбэ: ханнык да түбэлтэҕэ үһүс сирэйгэ SMS-биллэриилэринэн кэлэр куодтары этимэҥ. Чуолаан ити сыыппаралар түөкүн эһиги счеккутугар аһаҕастык киирэригэр ааны арыйаллар.

Өскөтүн интернет нөҥүө табаар атыылаһар буоллаххытына — банковскай реквизиттэри, CVC-код этиллибэт. Буолаары буолан, SMS-биллэриинэн кэлбит куоду. Каарта нүөмэрэ уонна аат, араспаанньа эрэ этиллиэн сөп. Атын ханнык да куоду, дааннайы этимэҥ! Болҕомтолоох буолуҥ! Албаннаппакка этэҥҥэ сылдьыҥ.

Бэлэмнээтэ Галина МАТВЕЕВА

СӨ ИДьМ информацияҕа уонна уопсастыбаннай сибээскэ отделениетын сотруднига Альбина УЩНИЦКАЯ матырыйаалыгар олоҕуран