Уопсастыба

Оҕо оҕотуттан
Альбина кыысчаан балаҕан ыйын 4 күнүгэр, көмүс күһүн күөнүгэр, Дьаархан нэһилиэгэр Маар Күөл сиригэр Миладора уонна Семен Наумовтар дьиэ кэргэннэригэр күн сирин көрбүтэ. Кини иннинэ хас да оҕо төрөөн төннүбүттэр, онон сүрэх баастаах буоланнар, дьонноро кыысчаан үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэккэ ииппиттэр. Бэйэтэ да тииҥ саҕа эбит, үс сааһыгар диэри уҥар буолан, ийэтэ барахсан: «Оҕо уҥтаа!» -- диэн хаһыы дуорайдаҕын ахсын ойон тураары, кыптыый тыаһа кылыр гыннаҕына Бэйбэрикээн эмээхсин ыаҕастаах үүтүн тоҕо анньаат балаҕаҥҥа ыстанарыныы, төһөлөөх биэдэрэ үүтү тохпута буолуой?! Кэлин улааппытын кэннэ дьоннор: «Бу сопхуос үүтүн элбэхтик тохторбут кыысчаан!» -- диэн киһи-хара буолбутуттан үөрэллэрин биллэрэллэрэ.
Пиэрмэ оҕотун быһыытынан, Аля сүөһүгэ тэпсиллиэ диэн күкүргэ хааллан улаатан, бастаан ахсааҥҥа ынах эмиийин ааҕан үөрэнэн, улаатан сирэлийэн турбута. Аҕыс оҕолоох ыал саамай улахан оҕто буолан бырааттарын, балыстарын көрсөн-истэн, тыа ыалын түбүгүн эрдэттэн билбитэ, сатаабыта. Ол иһин, кыра сааһыттан бэрт үлэһит, дьаһаллаах буола улааппыта.
Бэһис кылааһы бүтэрээт, дьүөгэтин кытары сайылыкка арыыһытынан үлэлээбитэ. Ол сэппэрээтэр төһө улаханын урукку пиэрмэҕэ сылдьыбыт киһи барыта билэр. Аҕата сэппэрээтэри собуоттаан биэрэрэ, кытаҕар үүтүн кутарыгар ыанньыксыттар көмөлөһөллөрө. Аҥардас баалынай саҕа кытаҕы сууйар, ньүөмэрдээх тэриэккэлэрин сааһылыыр, ыйыыр, иитэр дьэ, туһугар ыарахан үлэ буоллаҕа... Ол быыһыгар оҕуһунан көөнньөрбө уутун баһаллара. Күнүскү ыамҥа аҕатын атынан ынахтары хомуйа көтүтэллэрэ. Онон оҕус уонна ат Аля оҕо сааһын арахсыспат аргыстара.
– Эбэбэр олорон, 2 №-дээх оскуолаҕа үөрэммитим. Оскуолабыт наһаа ыраас, муостата дорожка сабыылаах, көрүдүөр икки өттө барыта сибэкки буолара. Учууталым наһаа эдэр этэ, сарсыарда аайы мин суһуохпун өрөрө. Сайын аайы оскуола таһыгар араас үүнээйини олордон, ол көрүүтүгэр оҕо барыта үлэлиирбит. Оттон билигин оскуолаҕа оҕолорго кылаастарын да муостатын сууйтарбаккын, бэйэлэрэ сууйбат-соппот буоланнар, дьон үлэтин сыаналаабаттар, эркини тэбиэлии сылдьаллар, буойдахха, эттэххэ, өйдөөбөтөх курдук көрөн кэбиһэллэр. Бииргэ үөрэммит оҕолорум бары үөрэхтээхтэр, идэлээхтэр, билиҥҥэ диэри сибээспитин быспаппыт, көрсүһэ, көмөлөсүһэ турабыт, -- диэн Альбина Семеновна киэн тутта кэпсиир.

Үлэ, олох үөһүгэр
Оскуола кэнниттэн Дьокуускайдааҕы кэпэрээссийэ тиэхиньикуумугар үөрэммитэ, итиэннэ 17 сыл эҥкилэ суох эргиэн эйгэтигэр үлэлээбитэ. Бэйэтэ күлэн этэринэн, минньигэс туордунан маачыктаан Федор Федоровка кэргэн тахсан, түөрт оҕолоох ыал буолбуттара. Билигин элбэх сиэннэрдээх. Кинилэр сайылыы кэллэхтэринэ, араас аһынан хадаҕалаан, отой харыс да хаалбакка сырса сылдьан балыыһаҕа киириэр диэри кыһанан көрөр. Ыал аҕа баһылыга Федор эрдэ олохтон да туораатар да, күн аайы аата ахтыллар, ол быыһыгар хаһаайка санаата туохтан эрэ «тук» буолбатаҕына, онно баран таах быар куустан сытара ахтыллан мөҥүллэр. Бу манна даҕаны ыаллар улахан тапталынан, ыал аҕатыгар, эр киһиэхэ улахан ытыктабылынан олорбуттара иһиллэр.
1996 сылтан Биэнсийэ пуондатын салаатыгар үлэҕэ киирэн, бочуотаах сынньалаҥа тахсыар диэри хассыырынан, дьыаланы бэрийээччинэн үлэлээбитэ.
Үлэ үөһүгэр сылдьыбыт киһи 2017 сылтан туос иллэҥ буола түспүтэ. Дьэ ити сылларга Сунтаар сэлиэнньэтигэр ТОС-тарынан (уопсастыбаннай салайыныы территорияларынан – түөлбэлэринэн) күүстээх үлэ саҕаламмыта. «Туску» түөлбэ салайааччыта Валентина Аммосова ыҥырыытынан, Альбина Федорова түөлбэ биир тутаах үлэһитэ буолбута. Кини курдук, биир-биэс харчыта суох, уопсай үлэ туһугар күнүн-түүнүн умнан туран сүүрэр киһини Сунтаарга бэрт аҕыйаҕы көрсүөххэ сөп.
Түөлбэ сүрүн актыбыыстара: Валентина Аммосова, Альбина Федорова, Наталья Кокарева, Ирина Лукина бэйэлэрин сатабылларынан олохтоохтору түмэ тардан, араас култуурунай-маассабай дьаһаллары, субуотунньуктары тэрийэллэр. Элбэхтэн аҕыйаҕы холобурдаатахха, граннарга үлэлэһэн, урукку «Бартыһаан» сопхуоска үлэлээбит-хамсаабыт төһүү үлэһит дьону үйэтитэр искибиэр оҥорбуттара эдэр ыччакка дьоһун бэлэх буолан турар. Нэһилиэнньэни көҕүлээннэр, киһилии усулуобуйаҕа олордуннар, чөл олоххо тардыстыннар диэн икки ыалга дьиэ тутан биэрбиттэрэ. Маны таһынан, субуотунньуктары тэрийэн, сааскы халаан уутун ыытарга, элбэх ыал дьиэтигэр толору хааччыллыыны киллэрэргэ, Сынньанар киини оҥорууга барытыгар кинилэр тус сыралара-харалара баар.
Маны таһынан, Альбина Семеновна «Көҕүөр» ансаамбыл биир көхтөөх чилиэнэ буолан, нэһилиэк, улуус ыһыахтарын тэрээһинигэр, түптэ уматыытыттан саҕалаан, араас таһымнаах ыалдьыттары көрсүүгэ тиийэ кыттар. Быйыл кини көҕүлээһинэн, түөлбэ олохтоохторо 26 800 солкуобай харчыны хомуйан, «Бартыһаан» кулууп өрөмүөнүгэр бэйэлэрин сэмэй кылааттарын киллэрдилэр.

Түмсүү киинэ
Түөлбэ актыбыыстарын туруорсуутунан, улуус киинин, Сунтаар сэлиэнньэтин, түмсүүлэрэ муһуннуннар, араас өрүттээх үлэни ыыттыннар диэн, «Бартыһаан» кулууп иннигэр саха балаҕана тутуллан дэндэйбитэ. Манна сахалыы оһуордаах-мандардаах түөрт сандалыны, аҕыс ыскаамыйаны олохтоох уус Александр Федоров оҥорбута, сорох малы-салы олохтоох дьаһалта хааччыйбыта. Балаҕан силигин ситэрэн, Альбина Федорова дьиэтиттэн миэбэл, иһит-хомуос аҕалан туруорар. Бу курдук балаҕаҥҥа дьиэтин курдук кыһалларын, сууйарын-соторун көрөннөр, сэлиэнньэ олохтоохторо кинини «Балаҕан хаһаайката» диэн сүрэхтээбитэ.
Бу балаҕаҥҥа Анал байыаннай дьайыыга сылдьар буойуттарга көмөнү тэрийэр «Харысхал» түмсүү үлэлиир. Дьэ онно эйэҕэс эбэлэр, истиҥ сүрэхтээх ийэлэр мустаммыт гуманитарнай көмөнү хомуйабыт, хаххалыыр сиэккэлэри баайабыт, госпиталь таҥаһын тигэбит, сахалыы харысхаллары оҥоробут уонна сиэпкэ угуллар кыракый кинигэлэри бэчээттэтэбит. Ону барытын Альбина Семеновна уонна Людмила Афанасьевна сааһылаан-наардаан суулууллар, аадырыстарын суруйаллар итиэннэ тиэрдэр сиргэ атаараллар.
Балаҕан хаһаайката үлэни уонна сынньалаҥы дьүөрэлээн, түмсүү кыттыылаахтарыгар араас дьоро киэһэлэри, АБДь-тан уопускаҕа кэлэр байыастары кытары көрсүһүүлэри тэрийэр. Кини биир киһи холугар улахан үлэтэ сиэрдээхтик сыаналанан, үлэ уонна социальнай сайдыы миниистирэ Елена Волкова илии баттааһыннаах «Кырасдааныскай уопсастыба сайдыытыгар кылаатын иһин» мэтээлинэн наҕараадаланна, Сунтаар нэһилиэгин Бочуоттаах грамотатынан бэлиэтэннэ.
Түөлбэ биир саамай көхтөөх үлэһитин быһыытынан Альбина Федорова Сунтаар улууһун дэлэгээссийэтин састаабыгар киирэн, ааспыт ыйга Аммаҕа ыытыллыбыт «Төрүт түөлбэм төлкөтө» диэн ТОС бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи пуорумугар кытынна. Араас улуустартан түмсүбүт түөлбэ салайааччыларын уонна актыбыыстарын үлэлэрин-хамнастарын билсэн, уопут атастаһан, элбэх саҥа идийэлэринэн иитиллэн кэллэ.

Түмүккэ
Балаҕан хаһаайката, түөлбэ көхтөөх чилиэнэ Альбина Семеновна билигин күүстээх уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктана-дьарыктана, улааппыт оҕолорун бэлэмигэр олорор, сынньанар.
– Урут оҕолорум үрдүк үөрэхтэнэллэрэ буоллар диэн баҕа санаалааҕым туолан, түөрт оҕобор алта үрдүк үөрэх дипломнанан санаам туолла. Оҕолорум ситиһиилэринэн дьоллоохпун. Кинилэр эрэ дьоллоох буоллуннар! -- диэн ыраас ыра санаалаах Альбина Семеновна чэгиэнник-чэбдиктик сир үрдүн киэргэтэ сырыт.

Хаартыскалары: ааптар хааччыйда.