Уопсастыба

Сокуон ирдэбилинэн

Кэпсэтиини Ил Түмэн тутууга, олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбатыгар уонна энергетикаҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Дмитрий Поисеев салайан ыытта.
Сүрүн иһитиннэриини Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгар архитектура уонна градостроительство управлениетын салайааччы Любовь Папок оҥордо. Территориальнай былааннааһын докумуоннара диэн туруктаах сайдыыны хааччыйар туһугар олохтоох сир-уот, түөлбэ аналларын быһаарарга, инженернэй, транспортнай уонна социальнай инфраструктураны сайыннарарга ирдэнэр градостроительнай докумуон буолар. Көрүҥнэринэн муниципальнай улуустар территориальнай былааннааһыннарын схематыгар, куораттааҕы уонна муниципальнай уокуруктар, куорат уонна тыа сирин поселениеларын генеральнай былааннарыгар, дьиэни-уоту тутууга сири былааннааһыҥҥа, быыстаан араарыыга арахсар. Быһата, нэһилиэнньэлээх пууннар сайдыыларын тускулун быһаарар, федеральнай, эрэгийиэннээҕи уонна олохтоох суолталаах эбийиэктэри тутууга сүрүн докумуон буолар.
Управление 33 №-дээх федеральнай сокуон 32-с ыстатыйатын, 3-с чааһын чэрчитинэн, бу хайысханан өрөспүүбүлүкэ сокуону оҥорорго этии киллэрэр эбит. Онуоха боломуочуйалары улуустар, поселениелар таһымнарынан тыырарга этэр. Ол курдук, куораттааҕы уокуруктар уонна муниципальнай оройуоннар (улуустар) боломуочуйаларыгар киирэллэр: генеральнай былааны, сири туһаныы уонна тутууну ыытыы быраабылаларын, сир-түөлбэ былааннарын оҥоруу, сир учаастагар градостроительнай былааны, эбийиэктэри тутууга, үлэҕэ киллэриигэ көҥүлү биэрии, градостроительнай бырайыак нормативтарын бигэргэтии, олорор дьиэни хаарбах туруктааҕынан билинии уонна кэлим сайдыы ырычаахтарын олоххо киллэрии. Боломуочуйалары тыыран үлэлээһин градостроительнай бэлиитикэ биир кэлим тиһигинэн салайыллар кыаҕын үөскэтиэхтээх.
Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин 2022 с. атырдьах ыйын 11 күнүгэр таһаарбыт 1424 №-дээх ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн, РФ Градостроительнай кодексын ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн, билигин генеральнай былааннары, сири туһаныы уонна тутуу быраабылаларын саҥардан оҥорууга, нэһилиэнньэлээх пууннар итиэннэ олохтоох зоналар кыраныыссаларын Хамсаабат баай-дуол кэлим судаарыстыбаннай кэрискэтигэр (ЕГРН) киллэрии үлэтэ ыытыллар эбит.
– Федеральнай ирдэбил быһыытынан, бу үлэ 2027 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри бүтүөхтээх. Ол эрээри, сыарҕабыт бытаан. Холобур, сорудахтарын Эдьигээн эбэҥки национальнай оройуона, «Жатай» куораттааҕы уокурук 100 %, Ленскэй оройуона 97 %, Мэҥэ Хаҥалас улууһа 87 % толорбут буоллахтарына, көрдөрүү Сунтаар улууһугар 29 %, Аллайыахаҕа – 22 %, Намҥа – 20 %, Өймөкөөҥҥө – 17 %, Аллараа Халымаҕа уонна Эбээн Бытантайга 13 %. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн нэһилиэнньэлээх пууннар кыраныыссаларын 69,3 %-а, олохтоох зоналар кыраныыссаларын 31,3 %-а ЕГРН-ҥа киллэрилиннэ. Онон, тустаахтар үлэни тэтимирдэллэрэ ирдэнэр, – диэтэ дакылааччыт.
Хос иһитиннэриини оҥорбут Ил Дархан уонна бырабыыталыстыба дьаһалтатын олохтоох салайыныы боппуруостаррыгар департаменын салайааччыны солбуйааччы Афанасий Старостин боломуочуйалары тыырсыы туһунан кэпсээтэ. «Биир кэлим аһаҕас былааска олохтоох салайыныы тиһигин тэрийии уопсай тосхоллорун туһунан» 33 №-дээх федеральнай сокуон олус интэриэһинэй, хас аахтах ахсын саҥа балаһыанньа арыллан иһэр диэтэ. Былырыын, бу сокуон бастаан олоххо киллэриллэригэр, Үп министиэристибэтин кытары холбоһуктаах оробуочай бөлөх тэриллэн, өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуону ырытан оҥорууга үлэлээбит, муниципалитеттар бүддьүөттэрин хааччыллыытын ырыппыт. Бу кэлэр ыйга Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбата Бүддьүөт Кодексыгар, чуолаан судаарыстыбаннай уонна муниципальнай былаас уорганнарын икки ардыларыгар боломуочуйаны тыырсыыга сыһыаннаах боппуруоска, кэккэ уларытыылары киллэрэр туһунан сокуон барылын Судаарыстыбаннай Дуумаҕа киллэриэхтээх.
Билигин «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох салайыыны туһунан» сокуон барылыгар судаарыстыбаннай былаас толоруулаах уорганнарын кытары сөбүлэһии үлэтэ ыытылла сылдьар эбит.

Ыйытыылар уонна хоруйдар
Норуот дьокутааттара бэрт элбэҕи иҥэн-тоҥон ыйыттылар, боччумнаах этиилэри оҥордулар.
– Боломуочуйа эһиэхэ бэрилиннэ диэн баран, нэһилиэнньэлээх пууннар уонна олохтоох зоналар кыраныыссаларын ЕГРН-ҥа киллэриигэ бэйэҕит ситэ толорботох үлэҕитин кэлэр сылтан муниципалиттартан ирдээри гынаҕыт дуо? – Павел Петров ыйытыыта быһаччы буолла.
Онуоха Любовь Папок урукку «Арассыыйа Федерациятыгар олохтоох салайыныы тиһигин тэрийии уопсай тосхоллорун туһунан» 131 №-дээх федеральнай сокуон быһыытынан, бу боломуочуйалары куораттааҕы уокуруктар, муниципальнай улуустар, куораттааҕы уонна тыа сиринээҕи поселениелар бэйэлэрэ сүгэн кэлбиттэрэ. Оттон толоруулаах былаас уоргана эрэгийиэн суолталаах эбийиэктэргэ боломуочуйаны толороро, атыннык эттэххэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи схеманы сүрүннүүрэ, оттон билигин үлэни улуустар таһымнарынан кииннииргэ былаанныыбыт диэн быһаарда.
– Дакылаакка төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар үгэс быһыытынан айылҕаны туһанар уонна төрүт хаһаайыстыбаннай дьарыктарын сайыннарар территорияларын туһунан тоҕо биир да тыл этиллибэтэ? Бу уратыбытын учуоттааммыт, биһиги олохтоох салайыныы икки таһымнаах тиһигин оннунан хаалларбыппыт, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох салайыыны туһунан» сокуон 1-кы ыстатыйатын 4-с чааһыгар төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу түөлбэлээн олорор сирдэригэр олохтоох салайыныы национальнай-этническэй уратыны учуоттаан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонунан олохтоммут бэрээдэгинэн киллэриллиэхтээҕин туһунан бэлиэтээбиппит, онно этнология эспэртиисэтин уо.д.а. туһунан сокуоннар тиһиллэ сылдьаллар, – диэтэ Елена Голомарева.
Дакылааччыт боломуочуйа бэриллибитинэн, генеральнай былааҥҥа о.д.а. уларытыыны киллэрии олохтоохтор көҥүллээһиннэринэн эрэ оҥоһуллар, онон бу тустаах поселение, улуус сүрүннүүр боппуруостара буолар диэтэ. Онуоха норуот дьокутаата хотугу норуоттар үгэс быһыытынан айылҕаны туһанар территорияларын боппуруоһугар анаммыт мунньаҕы тэрийэргэ этии киллэрдэ.
Светлана Давыдова архитектордарынан хааччыллыы туругун ыйыппытыгар, улууска барытыгар архитектор баара, ол эрээри, онно хас ыстаат көрүллэрэ тустаах улуустан тутулуктанара, Управление саҥа балаһыанньалары билиһиннэрэр сэминээрдэри мэлдьи тэрийэрэ этилиннэ.
Дьокутааттар социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыы стратегиятын торумнуурга нэһилиэнньэлээх пууннар генеральнай былааннара уо.д.а. докумуоннар сүрүн тирэх буолалларын бэлиэтээтилэр. Докумуоннарын 13-29 %-ын эрэ оҥорбут улуустар хаалбыт алта ыйга күүскэ түһүнэллэрэ наадатын, кинилэргэ тустаах көмө, ол иһигэр, үгүөрү үбүлээһин эрэйиллэрин бэлиэтээтилэр.
– Любовь Александровна, ленскэйдэр генеральнай былааҥҥа инники күөҥҥэ сылдьаллара эн өҥөҥ, даҕатан эттэххэ, улууска архитектордыыр сылларгар докумуоннары үчүгэйдик оҥорбутуҥ учуоттанан, бу Управлениены салайарга ыҥырыллыбытыҥ. Инньэ гынан, үлэ нэһилиэктэринэн буолбакка, улууһунан салаллан ыытыллара быдан көдьүүстээҕин бэркэ билэҕин, дьэ, билигин оннук үлэни өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тэрийэн ыытаргыт наада, – диэтэ Иван Данилов.
***
Түмүк тылы этэригэр Дмитрий Поисеев төгүрүк остуолга сөптөөх кэпсэтии тахсыбытын эттэ. Киирбит этиилэринэн түмүк докумуон ылылынна.
Оттон ОДьКХ министиэристибэтэ уунан, сылааһынан хааччыйыы исхиэмэтин бэрээдэгэр итиэннэ 33 №-дээх федеральнай сокуон олохтоох салайыныы уорганнарын боломуочуйаларын туһунан ыстатыйатын хомунаалынай инфраструктураҕа, эньиэргийэни кэмчилээһиҥҥэ, кытаанах хомунаалынай тобоҕу дьаһайыыга, ритуальнай өҥөлөрү тэрийиигэ сыһыаннаах пууннарыгар оҥорбут этиилэринэн (төгүрүк остуол иннинэ дьокутааттарга барыларыгар тарҕатыллыбыта) туспа мунньаҕы тэрийэргэ быһаарылынна.

Хаартыска: Дьулус Винокуров