Уопсастыба

Ассоциацияҕа -- эрэли, итэҕэли!

Аартыка күнүгэр, ол эбэтэр кулун тутар 19 күнүгэр бырайыактыыр офис дириэктэрэ Роман Калитин уонна Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Христофорова хотугу норуоттар түөлбэлээн олорор сирдэригэр олохтоох салайыныы тиһигин саҥа кэм ирдэбилинэн тэрийиигэ анаммыт сэминээри ыыттылар. Онно дьокутааттар, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын, уопсастыбаннай тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ, нэһилиэктэр баһылыктара итиэннэ онлайн киэбинэн улуустар, ыаллыы эрэгийиэннэр дьокутааттара кытыннылар.
Кэпсэтиини саҕалыырыгар Елена Голомарева сэминээр сыалын-соругун билиһиннэрдэ.
– Төрүт Сокуоҥҥа уларытыылар киирэллэринэн, улахан үлэ ыытыллар. Бу сылга биһиги хотугу норуоттарга боччумнаах суолталаах үс сокуоҥҥа уларытыы киллэрдибит, онуоха бырайыактыыр офис көхтөөхтүк үлэлэстэ. Түгэнинэн туһанан, тэрилтэ федеральнай таһымҥа эрэгистирээссийэлэммитинэн, Роман Калитины эҕэрдэлиибин. Күн бүгүн биһиги иннибигэр олохтоох салайыныы тиһигин ырычаахтарын бэйэбит уратыбытыгар сөп түбэһиннэрэн, көдьүүстээхтик үлэлэтэр сорук турар. Онон, олохтоох салайыныы уорганнарыгар Төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар ассоциацияларыттан (салгыы Ассоциация) бэрэстэбиитэл баар буолуохтаах, олохтоох салайыыны үгэс буолбут ньымалара мунициальнай быраабы кытары дьүөрэлэһэн үлэлиэхтээхтэр, территорияны былааннааһын уонна үгэс буолбут хаһаайыстыбаннай дьарыктары өйөөһүн тупсаҕай ырычааҕа оҥоһуллуохтаах итиэннэ олохтоох былаас уорганыгар каадыры бөҕөргөтүү дьаһаллара ылыллыахтаахтар. Территориялары сайыннарыыга, олох таһымын тупсарыыга былаас уорганнара Ассоциацияны кытары бииргэ үлэлиэхтээхтэр, – диэтэ.

Саҥа сокуонунан

Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын ис бэлиитикэҕэ уонна олохтох салайыныыга департаменын исписэлииһэ Елена Кузьмина «Аһаҕас былаас кэлим тиһигэр олохтоох салайыныыны тэрийии сүрүн тосхоллорун туһунан» 33 №-дээх федеральнай уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох салайыныы туһунан» өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуоннар чэрчилэринэн, муниципальнай салайыныы реформатын туһунан кэпсээтэ. Ордук лаппыйан нэһилиэк баһылыктарын талыыга хандьытааттары дьокутааттар сэбиэттэрин көрүүтүгэр куонкурус хамыыһыйата киллэрэрин, ол хамыыһыйа чилиэннэрин аҥарын дьокутааттар сэбиэттэрэ, аҥарын улуус баһылыга аныылларын быһаарда. Хотугу норуоттар түөлбэлээн олорор нэһилиэктэригэр куонкурус хамыыһыйатын састаабыгар Ассоциацияттан бэрэстэбиитэл хайаан да киллэриллэрин ирдииргэ сүбэлээтэ.
Онуоха Роман Калитин олохтоох салайыныы саҥа тиһигинэн бэриллэр боломуочуйаларынан итиэннэ сир баайын хостуур тэрилтэлэри кытары хайдах үлэлиир-хамсыыр туһунан сүбэлиир босуобуйаны оҥорон, тарҕатан эрэллэрин туһунан иһитиннэрдэ.

Табаһыт мас кэрдэр кыаҕа суох...

Ассоциация бэрэсидьиэнэ, төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бырааптарыгар боломуочунай Константин Роббек хотугу норуоттар бырааптарын туһунан сокуон үлэтин сырдатта.
Өрөспүүбүлүкэ таһымынан үөскүүр боппуруостар кэм быһаарыллан иһэр буоллахтарына, федеральнай сокуоннарга тиийэн батыллан хаалар эбиттэр. Холобур, 2009 с. тахсыбыт төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар түөлбэлээн олорор сирдэрин туһунан дьаһал үгүс өрүттэрэ үлэни харгыстыыллар. Үгэс буолбут дьарыкка туһаныллар айылҕа территорияларын туһунан сокуоҥҥа, Сир уонна Ойуур кодекстарыгар биһиги уратыбыт учуоттаммат. Ол курдук, үгүс улуустар табаны мэччитэр сирдэрэ ойуур пуондатын территорията буолан, аҕа ууһун общиналара хараал, бүтэй уо.д.а. туттарга мас кэрдинэр кыахтара суох, оттон чааһынай киһи мас кэрдэрэ көҥүллэнэр эбит.
Кинини ситэрэн, Аартыканы сайыннарыыга уонна хотугу норуоттар дьыалаларыгар миниистири солбуйааччы Михаил Погодаев ити сокуоннарга уларытыылары киллэртии үлэтэ ыытылла сылдьарын эттэ. Хотугу омуктар түөлбэлээн олорор, төрүт дьарыктарын сайыннарар нэһилиэнньэлээх пууннарын федеральнай кэрискэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн аҕыйах улуус кэккэ нэһилиэктэрэ эрэ киллэриллибитин итэҕэһинэн аахта. Национальнай нэһилиэктэр баар улуустарын дьаһалтатыгар хотугу омуктар дьыалаларыар сэбиэт тэриллэрэ наада диэтэ.

Бэрэстэбиитэллээх буолуохтаахпыт!

Алдан улууһуттан Бөллөөт эбэҥки национальнай нэһилиэгин баһылыга Дьулустаан Сидоров онлайн киэбинэн кыттан, быйыл нэһилиэгин бүддьүөтэ 2025 сылга тэҥнээтэххэ, 40 %-ынан аччатыллыбытын бэлиэтээтэ, ону былырыыҥҥы таһымҥа тэҥнииргэ модьуйда. Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостооһун саҕаламмыта 100 сыл буолбутун, онуоха олохтоох омуктар төрүт дьарыктарын сирэ-уота толук ууруллубутун санатан, өрөспүүбүлүкэ соҕурууҥҥу түбэтин төрүт олохтоох хотугу норуоттарын кэлим сайдыытын бырагырааматын оҥорорго эттэ:
– Алданынан, Нерюнгинан биһиги аҕыйахпыт, Угайааҥҥа, Хатыыстыырга, Кутанаҕа, Иенграҕа эрэ баарбыт. Бүддьүөккэ киирэр харчы сүрүн өттө биһиги сирбититтэн хостонор баайтан ылыллар. Ол иһин, кэлим сайдыы бырагырааматын оҥоруохха, тулалыыр эйгэҕэ бырамысыыланнас дьайыытын чинчийэр экология анаалыһын ыытыахха диибин. Сир баайын хостооһун лиссиэнсийэтин Москуба биэрэр, олохтоох былаастан ыйыппат, ол иһин, көҥүллүүр докумуоннар ирдэбиллэрин күүһүрдэр эрэйиллэр. Кэлим сайдыы бырагыраамата төрүт олохтоох хотугу норуоттар бырааптарын мэктиэлиэхтээх, национальнай нэһилиэктэри бигэтик үбүлээһин сокуонунан бигэргэниэхтээх.
Олохтоох салайыныы сокуонугар кэллэххэ, бырамыысыланнай Алдан, Нерюнгри, Мирнэй уонна Ленскэй оройуоннарыгар төрүт олохтоох омуктар (эбэҥкилэр, сахалар) уопсай нэһилиэнньэ ахсааныттан 3-5 %-ы эрэ ылабыт. Инньэ гынан, оройуон дьаһалтатыгар уонна дьокутааттар сэбиэттэригэр талыллар, куонкурус хамыыһыйатыгар киирэр кыахпыт олус кыра. Оттон Алдан оройуонун территориятын баһыйар өттө биһиги нэһилиэктэрбит сирдэрэ, Нерюнгри оройуонун территориятын аҥара Иенгра сирэ буолар. Ону учуоттаан, оройуон дьокутааттарын сэбиэтигэр бэйэбит интэриэспитин туруулаһар бэрэстэбиитэллээх буолуохтаахпыт этэ да, хомойуох иһин, ол туһунан пуун саҥа сокуоҥҥа да, оройуон саҥа Устаабыгар да суох. Оройуон сэбиэтигэр быыбардыыр уокуруктары куораттааҕы уонна тыа сиринээҕи диэн араарарга эппиппит төрүт ылыллыбата.

Саҕалаан эрэбит

Урукку өттүгэр Федерация Сэбиэтигэр үлэлээбит, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыаҕыттан шор норуотун Ытык кырдьаҕастарын сүбэтин баһылыгынан үлэлиир Михаил Тодышев онлайн киэбинэн интэриэһинэй этиилэри оҥордо.
– Шордар ахсааммыт көҕүрүү турар, куоракка киирбиттэр «суураллан» иһэллэр. Дьиҥинэн, куораттан дойдуларыгар төннөн, төрүт дьарыктарын сөргүтүөхтэрин баҕарар дьоннор бааллар эрээри, поселениеларга межевание ситэтэ суох буолан, сир учаастагын ылыы уустуга мэһэйдиир. Төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар үгэс быһыытынан айылҕаны туһанар территорияларын саҥа тэрийэн эрэбит. Эһиги эрдэттэн үлэлээн федеральнай таһымынан бигэргэттэрэҥҥит, биисинэс эппиэтинэстээх буолуутун ыстаандаартын Аартыкаҕа үлэлиир бырамыысыланнай тэрилтэлэргэ бэркэ тутуһуннараҕыт. Хомойуох иһин, биһигини, Соҕурууҥҥу Сибиири, ити ыстандаарт хаппат. Онон бу боппуруоһу федеральнай таһымҥа туруорсарга этэбин. Сэминээргэ киирбит этиилэри биһирии иһиттим, өйүүбүн, – диэтэ.
*
Сэминээри түмүктүүрүгэр Роман Калитин үлэ торумун ыйар үчүгэй кэпсэтии тахсыбытынан астыммытын биллэрдэ.
– «Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын бигэтик сайдыыларын бырайыактыыр офиһын» устуоруйаҕа киирэр, бастакы мунньаҕар кыттыбыккытынан уонна Аартыка күнүнэн эҕэрдэлиибин, ситиһиилэри баҕарабын. Эһиги этиилэргитинэн түмүк докумуону ылыныахпыт, – диэтэ Елена Голомарева.

Хаартыска: Петр Павлов.