Уопсастыба

Сэбиэскэй кэмҥэ үгүс көлүөнэ ыччат хомсомуолтан куорсун анньынан олоҕун суолун туппута. Хомсомуол айар ыччаты көҕүлүүр, олоххо бастакы суолларын ыйан биэрэр аналларыгар махтанан, бэйиэттэр хоһоон суруйаллара, мелодистар ырыа айаллара. Григорий Данилов хоһоонугар маннык ырыа баара:

Хомсомуол бу күндү билиэтэ

Мин күүспэр саҥа күүс укпута.

Бу билиэт кыракый бэйэтэ

Бойобуой табаарыс буолбута...

Билигин төһө да уопсастыба сайдыытын атын көрүҥэр олордорбут, уруккуну ситэ сыаналаабат буолар табыллыбат. Өрөспүүбүлүкэ бастакы Бэрэсидьиэнэ, духуобунай лиидэрбит Михаил Николаев саамай сөпкө эппитэ: «Биһиги социалистическай систиэмэҕэ олорбут олохпутун утарбаппыт, ону атын ньыманан салгыы сайыннарабыт», -- диэн. Мин элбэх урукку кэллиэгэлэрим, ол иһигэр, бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Николаев, хомсомуол салайааччыларыгар тиийэ үүммүттэрэ, дьон туһугар анаан үлэлээбиттэрэ. Биһиги биир итэҕэллээх этибит – дойдубут уонна дьоммут дьоллоох олоҕор дьулуһуу. Ол онно туох да куһаҕан баарын көрбөппүн, итинник итэҕэллээх үтүө дьону кытары тэҥҥэ сылдьан үлэлээбиппинэн астынабын. Биһиги көлүөнэҕэ үүнэр-сайдар кэскилбитин түстээбит, үлэлиир, салайар дьоҕурбутун сайыннарбыт, олоххо дьулуурдаах суолбутун арыйбыт хомсомуол тэрилтэтэ буолара саарбаҕа суох. Ыччат киэнэ дьоҕурдааҕа сүүмэрдэнэн хомсомуол райкуомун аппааратыгар үлэлииллэрэ.

Биэс сыл үлэлээбитим

Хомсомуол салайар үлэтигэр мин биэс сыл курдук үлэлээбитим, ЫБСЛКС Сунтаардааҕы уонна Орджоникидзевскайдааҕы (билиҥҥинэн Хаҥаластааҕы) райкуомнарын бастакы сэкирэтээрдэрин эбээһинэһин толорбутум. Ити сылларга хомсомуол миигин элбэххэ үөрэппитэ, буһарбыта-хатарбыта. Ордук чуолаан өйбүн-санаабын чиҥэппитэ, кытаанах санааны иҥэрбитэ. Бэйэм толкуйдаабыт интэриэһинэй, туһалаах идиэйэлэрбин олоххо киллэрэр чопчу суолу тобуларга үөрэммитим, уустук да боппуруостары быһаарыахха сөп эбит диэн эрэлим улааппыта. Туох баар буола турар сабыытыйалар ортолоругар сылдьан, олоххо көхтөөх позициялаах буоларга үөрэммитим. Үгэс курдук райкомуол үлэтин ССКП райкуома сүрүннүүрэ, өйүүрэ. Мин райкомуолга үлэлиир кэммэр, баартыйа Сунтаардааҕы райкуомун бастакы сэкирэтээрэ Владимир Павлов, Орджоникидзевскайдааҕы райкуомун бастакы сэкирэтээрэ Дмитрий Шепелев үрдүкү салалтаҕа миэхэ маҥнайгы үтүө холобурдар, мин дьиҥнээх идеалларым буолбуттара. Оччолорго хомсомуол уобаластааҕы кэмитиэтин (обкуомун) бастакы сэкирэтээрдэрэ Алексей Игнатьев уонна Андрей Михеев этилэр. Кинилэр ЫБСЛКС сийиэстэрин, ССКП обкуомун уураахтарын олоххо киллэриигэ көхтөөхтүк үлэлээбиттэрэ. 1962 с., Никита Хрущев реформатын кэмигэр, Андрей Михеев миигин биэс оройуону хабар Бүлүүтээҕи территориальнай управлениеҕа хомсомуол обкуомун тэрийээччитинэн анаабыта. Онно тоҕус ый үлэлээбитим кэнниттэн, эмиэ уочараттаах уларыйыы буолан, эппитим курдук, Орджоникидзевскайдааҕы райкомуолга үлэбин салҕаабытым. Уочараттаах территориальнай реформа хомсомуол тэрилтэлэрин үлэтин сатарыппатаҕа, өссө сэргэхсиппитэ. Онно обкомуол бастакы сэкирэтээрэ Андрей Михеев ыччат ортотугар ыытар үлэтэ сатабыллааҕа, эрдэттэн былааннаан обкомуол пленумнарыгар, бюро мунньахтарыгар тирээн турар боппуруостары дьүүллэһэн, сыал-сорук туруоран райкуомнар үлэлэрин дьаһайара сүрүн оруолу ылбыта. Ити сылларга ыччат ортотугар аптарытыаттаах В. Загайнов, С. Татаринов, А. Винокурова обкомуол сэкирэтээрдэринэн, онтон М. Николаев, В. Долгунов, М. Варламова сүрүн отделлар салайааччыларынан үлэлээбиттэрэ. Райкуомнарга сытыы-хотуу ыччаттар үлэлииллэрэ. Обкомуол пленумнарыгар, кэмпириэнсийэлэригэр араас боппуруостарга Чурапчы райкомуттан Геннадий Сысолятин, Ньурбаттан Николай Харитонов, Алдантан Виктор Кравченко, Уус Маайаттан Юрий Анохин, Бүлүүттэн Владимир Дорофеев дьоһуннаах этиилэри киллэрэллэрэ.

Олоҕум аналын көрсүбүтүм

Хас биирдии киһи айылҕаттан айыллыбыт анала дьиэ кэргэни тэринии буолар. Киһи билиҥҥи уонна инники олоҕор дьиэ кэргэн оруола тугунан даҕаны кэмнэммэттии улахан буолар. Мин кэргэним Татьяна Ивановналыын хомсомуолга үлэлии сылдьан билсибиппит. Кини оччолорго Таатта хомсомуолун райкуомун иккис сэкирэтээринэн үлэлиирэ. Обкомуол тэрийэр сэминээрдэрэ, мунньахтара кылгас кэмҥэ барар буоланнар, чугастык билсэргэ-көрсөргө бириэмэ хаалбат этэ. Элэс курдук көрсө түһээт, дойдубутугар төннөрбүт.

Ол эрээри, «аналгыттан арахпаккын» диэн өс хоһооно баарыныы, биһиги иккиэн Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэ киириэхпититтэн, дьэ көрсүһэн, ис сүрэхпититтэн сөбүлэһэн, 1966 сыл тохсунньутугар ыал буолбуппут. Кини эмиэ хомсомуол оскуолатын ааспыт буолан, ыраас дууһалааҕа, ис туругунан холку буолан баран, күүстээх санаалааҕа. Биһиги дьиэ кэргэммит туруктаах, эйэлээх, дьоллоох буолуутугар, бэйэм тус олохпор төһүү күүһүнэн күн бүгүҥҥэ диэри кэргэним Татьяна Ивановна буолар.

Баартыйа эрэсиэрбэтэ

Хомсомуол үлэтигэр буһан-хатан, чочуллан, үрдүкү партийнай, сэбиэскэй, хаһаайыстыбаннай үлэҕэ биллиилээх дьон үүнэн тахсыбыттара, өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар улахан кылааттарын киллэрбиттэрэ. Ол курдук, М.Е. Николаев, В.М. Власов, Е.М. Ларионов, Н.И. Соломов, И.Д. Черов, В.М. Кравченко, В.П. Загайнов, К.К. Корякин, П.С. Федоров, Л.Н. Григорьева, Н.Р. Ябловскай, В.И. Боровикова, В.В. Кириллин, С.А. Протодьяконов, Г.М. Сысолятин, М.И. Варламова, С.М. Евдокимов, Л.И. Левин, онтон да атын биллиилээх салайааччылар хомсомуолтан куорсун анньыммыттара.

«Хомсомуол – баартыйа эрэллээх көмөлөһөөччүтэ», «хомуньуус баартыйа тугу эттэ даҕаны, хомсомуол «сөп» диэхтээх» диэн луоһуннар бааллара эрээри, сорох түгэҥҥэ сайдан иһэр кэмҥэ бэйэтин куолаһын иһитиннэрэргэ дьулуһара. Ону биир холобурунан көрдөрөбүн. Обкомуол биир пленумугар ол кэмҥэ Өймөкөөн райкомуолун бастакы сэкирэтээринэн үлэлиир Александр Рыбкины хомсомуол обкуомун иккис сэкирэтээринэн талыахтаах этибит. Бу боппуруос пленум бэбисэктигэр эрдэттэн киллэриллибит этэ. Ол боппуруоһу дьүүллэһиигэ тиийдибит. Пленум үлэтигэр кыттыыны ыла баартыйа обкуомун бастакы сэкирэтээрэ Семен Борисов киирэн, боппуруоһу тырыбынаҕа тахсан туруорда. Дьүүллэһии «эриэхэлээх» буолан таҕыста. Харса суох икки-үс уол сөбүлээбэттэрин эттилэр. Онон, бастакы куоластааһын түмүгүнэн, Рыбкин кандидатурата ааспата. Пленуму ыытааччы Андрей Михеев тохтобул биллэрдэ. Тохтобул кэнниттэн пленум президиумугар ССКП обкуомун бюротун хас да чилиэннэрэ эбии таҕыстылар, ол иһигэр баартыйа Дьокуускай куораттааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ Завьялов баар. Онтон Семен Захарович бэрт үгүс өрүттэрин хайҕаан туран, Рыбкин кандидатуратын иккиһин туруорда. Дьэ итинник дьаныһан туран туруорсуу кэнниттэн Рыбкины талбыппыт. Ити тугу көрдөрөрүй? Хомуньуус баартыйа ыҥырыытыгар хомсомуол ол “сөп диэхтээх” принцибэ толоруллара эрээри, наар үөһээттэн дьаһайыыны утарсыылар оччолорго даҕаны көстүтэлээн ааһаллара.

Көлүөнэлэр – олох кэрчиктэрин арыалдьыттара. Мин саныахпар, кинилэр бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаах курдуктар. Ол эрээри, олохторун ис хоһооно, ньымата эрэ уратылаах. Онтон олох сайдыытын суола биир – инникигэ, дьоллоох олоххо дьулуур. Онон көлүөнэлэр сибээстэрэ баар буолуохтаах. «Кырдьаҕаһы хааһахха укта сылдьан сүбэлэт» диэн былыргы норуот номоҕо мээнэҕэ буолбатах. Биһиги ааспыт олохпут остуоруйатын билиэхтээхпит, ытыктыахтаахпыт. Кырдьаҕас көлүөнэ хомсомуолтан куорсун анньыммыт үтүөкэн холобура аныгы эрэллээх көлүөнэбит урукку олохтон үчүгэйин, туһалааҕын сомсон ыларыгар туһалаах буолуоҕа.

Климент ИВАНОВ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах олохтооҕо, госсулууспа бэтэрээнэ