Уопсастыба

Бастыҥ кырсаһыт

Кини 1912 с. Тумат нэһилиэгэр удьуор булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи туундара оҕотун сиэринэн оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, ол оннугар кыра сааһыттан булчут мындыр идэтин баһылаабыта. Үүн тиэрбэһин курдук төгүрүччү көрбүт киэҥ харахтаах, үгүс саҥата-иҥэтэ суох сылдьан мэлдьи ону-маны үлэлээн түбүгүрэр, улахан киһилии оттомноох бэрт уолчааҥҥа дьоно «Тойон» диэн таптал ааты иҥэрбиттэрэ.
Уһук Хотугу Усуйаанаҕа сэбиэскэй былаас хойутаан олохтоммута. Ньукулай 1930 с. саҥа тэриллибит Ленин аатынан холкуоска булчутунан үлэлии киирбитэ. Онтон ыла үрүҥ кырса күүрээннээх күрэҕэр туруммута. Кыра сааһыттан туундара тыйыс усулуобуйатыгар бултуу-алтыы үөрэммит эдэр булчут сыллата сорудаҕын аһара толороро. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар социалистическай куоталаһыы инники күөнүгэр тахсыбыта. Кыайыыны уһансыбыт сорсуннаах сонордьут таһаарыылаах үлэтэ сыаналанан, «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» диэн, дьон-сэргэ судургутук этэринэн, Ыстаалын төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ити кини бастакы судаарыстыбаннай наҕараадата этэ.
Сэрии кэннинээҕи сылларга булчуттар ортолоругар биир бастыҥ көрдөрүүлээх түүлээхситинэн биллибитэ. Ордук элбэх кырсаны 1955-1956 сыллаах кыһын бултаабыта. Судаарыстыбаҕа 84 тыһ. солк. сууммалаах күндү түүлээҕи туттаран, былаанын 12 бүк куоһарбыта уонна Бүтүн Сойуус үрдүнэн кырсаны бултааһыҥҥа чыпчаал көрдөрүүнү олохтообута.
Дойду үрдүкү салалтата Дьүкээгир туундаратын булчутун ситиһиитин сиэрдээхтик сыаналаабыта, 1957 сыллаахха, Саха Сирэ Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киирбитэ 325 сыллаах үбүлүөйүн көрсө, Николай Саввич Колесовка Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибитэ. Ону биир дойдулаахтара уонна өрөспүүбүлүкэ дьоно-сэргэтэ уруйдуу-айхаллыы көрсүбүттэрэ. Ол үрдүк үөрүүлээх-көтүүлээх күннэргэ маннык ырыа айыллыбыта:

Колесов – киэн туттар хотойбут,
Булчуттан бастакы дьоруойбут...

Баай байанайдаах туундара сэмэй булчута соҕотоҕун аатырарын-сураҕырарын сөбүлээбэтэҕэ, бастыҥнар кэккэлэрин эдэр дьонунан хаҥатар соругу туруоруммута. Булт суолугар саҥа тахсан эрэр Сергей Колесовы, Николай Охлопковы уонна Ким Сыроватскайы бэйэтин кытары илдьэ сылдьан, сонордьут мындыр идэтигэр уһуйбута. Сотору кэминэн бу уолаттар «Усуйаана» сопхуос бастыҥ булчуттара буола үүммүттэрэ, Сергей Колесов Үлэ кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.

Дьокутаат мандаатынан

Хоту дойду олохтоохторо киэн туттар киһилэрин, Социалистическай Үлэ Дьоруойун Николай Колесовы Саха АССР бэһис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтигэр (1959-1963), ССРС алтыс ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтигэр (1962-1966) дьокутаатынан талбыттара.
Бар дьонун үрдүк итэҕэлин ылан, бастаан өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтин, онтон ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатын мандаатын туппут Ньукулай Саабыс өрүүтүн бүппэт түбүгэ эбиллибитэ. Сүрүн дьарыгын таһынан үгүс уопсастыбаннай үлэни толороро. «Холбос» бырабылыанньатын, ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыта.
Хотугу Муустаах байҕал туундаратыгар баар саамай ыраах сытар бултуур учаастагар сырыттаҕына, хайыһардаах «АН-2» сөмөлүөтүнэн эбэтэр тэмэлдьигэн курдук кынаттаах бөртөлүөтүнэн көтөн күүгүнэтэн кэлэннэр, сыарҕалаах уонча ытын кытары көтөр аалга олордоннор, дьиэтигэр элээрдэн аҕалаллара. Итиэннэ тиэтэлинэн аһатан, саҥа таҥаһы таҥыннаран баран, улуус киининэн эргитэннэр, Дьокуускайга эбэтэр Москубаҕа сиэссийэҕэ илдьэллэрэ.
1962 сыл сааһа. Дойдубут тэбэр сүрэҕин киин куората Москуба. Сийиэстэр Кириэмиллээҕи дыбарыастара. Бүгүн манна ССРС Үрдүкү Сэбиэтин сиэссиэйэтэ үлэтин саҕалыыр. Хас эмит сүүһүнэн дьокутаат ортотугар Дьүкээгир туундаратын кырсаһыта Ньукулай Колесов эмиэ баар. Сэбиэскэй Ийэ дойдубут тутаах суолталаах кыһалҕаларын быһаарсар. Онуоха кинини саха норуота ыыппыта. Боростуой үлэһиккэ мантан ордук үрдүк итэҕэл, ама, баар буолуоҕа дуо?
Киэҥ-куоҥ дыбарыас иһинээҕи тыас-уус, саҥа-иҥэ ис иһиттэн ордук дорҕооннонон, улаатан иһиллэр. Ньукулай Саабыс санаатыгар, ити барыта хайдах эрэ Хотугу Муустаах байҕал модун долгуна түллүүтүн, туундара бусхаат буурҕатын силлиэрэр тыаһыгар маарынныыр. Онтон дыбарыас иһэ сып-сырдык, сүүһүнэн лаампалар умайан сандааран тураллар. Ити туундара сандал сааһын санатар. Итинтэн сиэттэрэн, киэҥ нэлэмэн туундаратын ахтан-санаан кэллэр...
Оо, туундарам барахсан сааскы кэмҥэ киирбэккэ түүннэри эргийэр чэмэлкэй күн сандааран турдаҕына наһаа үчүгэйгин! Эн мэндээр киэҥ урсунуҥ, күндү алмаас кыырпахтарын ыспыттыы, эҥин араас өҥүнэн чаҕылыйа көрөн, мичилиҥнии сыттаҕыҥ. Оттон дьэргэлгэн дьиримниир үҥкүүтэ хотугу халлааны бүрүйдүү сүүрэр көстүүтэ? Бэйэтин туһугар эмиэ дьикти кэрэ хартыына!
Сайына өссө ордук эбээт. Сир-дойду эриэккэс күөх торҕонон саба тардынар. Түгэҕэ көстөр ыраас уулаах күөллэргэ, көлүччэлэргэ кустар, хаастар, кубалар күлүктэрин көрүнэллэр. Таҥалай түгэхтээх дьара ууларга чыыр, кыатаа балыктар устан сулукуччуһаллар. Көтөр-сүүрэр сайыҥҥы күн сылааһыгар бигэнэн сымыыттарын баттаан сыталлар. Ханна эрэ ыраах кырса үрэн ньаҕыйар, адаар муостаах кыыл таба, салгыны сытырҕалаат, эмискэ өрө ыстанар, буулдьалыы ойор...
Оттон кыһын сир-дойду мэндээрэн турар халлааны кытта биир кэлим силлэспит курдук, харах ыларын тухары хаар да хаар. Араас дьэрэкээн ойуулаах дьүкээбил уота кыыс оҕо былаатынан сапсыйан эрэрин курдук биир кэм уунаҥныыр-тэниҥниир.

Маршал Малиновскайтан 10 бинтиэпкэни

Ньукулай Саабыс Уһук Хотугу сир төрүт олохтоохторун тирээн турар суолталаах кыһалҕаларын куруутун туруорсара, быыбардааччылар биэрбит накаастарын толорорго дьулуһара.
Биирдэ Москубаҕа уочараттаах сиэссийэҕэ сылдьан, оччолорго ССРС оборуонатын миниистирэ, Аҕа дойду сэриитин албан аатырбыт полководеһа, маршал Родион Малиновскайга биир эдэр уол тылбаасчыттаах приемҥа сылдьыбытын туһунан уостан түспэт кэпсээн баар. Кини ол умнуллубат көрсүһүүгэ кый ыраах, Хотугу Муустаах байҕал туундаратыгар олорор булчуттар харабыын саалара аһара эргэрбиттэрин, кыыл табаны ыппыт буулдьалара сыалын таппакка туора-таары тэбэллэрин иһитиннэрбитэ уонна киниттэн саҥа саалары биэрэригэр көрдөспүтэ. Үрдүк сололоох салайааччы булчут кэпсээнин сэргээн истибитэ уонна байыаннай ыскылаакка саппааска сытар 10 бойобуой бинтиэпкэни биэрэргэ дьаһайбыта. Ньукулай Саабыс маршал Малиновскай биэрбит сааларын дойдутугар аҕалан, биир идэлээхтэригэр биэрбитэ. Булчуттар ол сааларынан кыыл табалары уонна ардай аһыылаах бөрөлөрү кыайа-хото бултаабыттара.
Ньукулай Саабыс дьаныардаах туруорсуутунан, өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтата туундараны буулаабыт, сопхуос табатын аймаабыт торҕон бөрөлөрү дьоҕус авиация көмөтүнэн бултаһары көҥүллээбитэ. Ол кэнниттэн сотору кэминэн «Усуйаана» сопхуос киин уһаайбатын, Хаһааччыйа бөһүөлэгин, аннынан устар Дьааҥы өрүс кытылыгар икки миэстэлээх, кыракый «ЯК-2» сөмөлүөт кэлэн түспүтэ. Ону кытта өрөспүүбүлүкэ кылаабынай охотоведа Владимир Сантаев бэйэтинэн кэлбитэ. Кини быһаччы дьаһалынан «кынаттаах» бөрөһүттэр элбэх ардай аһыылааҕы сууһарбыттара. Биирдэ ыараханнык бааһырбыт эһэни кэлгийэн баран, тыыннаахтыы аҕалбыттара уонна сөмөлүөт аттыгар хаартыскаҕа түспүттэрэ.

Түмүк оннугар

Ньукулай Саабыс сааһыран, бултаабат буолан баран, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин иниструкторынан ананан үлэлээбитэ. Өрөспүүбүлүкэ үгүс улууһугар сылдьан, булчуттары кытта көрсөн, кинилэр кыһалҕаларын билсэрэ уонна ону туоратарга үлэлэһэрэ.
Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан баран, Дьокуускайга көһөн кэлбитэ. Киниэхэ Дзержинскэй уулуссаҕа турар тас дьиэҕэ икки хостоох кыбартыыраны биэрбиттэрэ.
Мин үнүбэрсиэккэ үөрэнэ сылдьан, эһэбэр үгүстүк сылдьарым. Эбэбит, биллиилээх иистэнньэҥ Устинья Васильевна сылдьыбыт киһини барытын сүрдээх аламаҕайдык, күлэн-үөрэн мичилийэн көрсөрө, ас-үөл бөҕөтүн остуол хотойунан тардара. Оттон Ньукулай Саабыс, урукку үгэһинэн, наҕыллык, намыыннык тутта-хапта сылдьан, симик куолаһынан Усуйаана дьонун-сэргэтин, булдун-алдын сураһара. Онно кини төрөөбүт-үөскээбит туундаратын ахтара, суохтуура, турдаттыы тартарара сирэйигэр-хараҕар өтө көстөрө.
Эһэм барахсан 1977 сыллаахха, ахсынньы 31 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Кырдьар сааһыгар өбүгэлэрин сиригэр-уотугар олорбута эбитэ буоллар, өссө да уһуннук сылдьыах киһи куорат куһаҕан салгынын, таас дьиэ бүтэй эркинигэр хаайтаран олорууну, субу ууттан хостоммут сибиэһэй балыгы, эмис кыыл таба этин суохтааһыны тулуйбакка, олохтон арыый да эрдэ туораабыта быһыылаах диэн испэр хомойо саныыбын.

Бүөтүр МОХСУНУОХА, суруналыыс, суруйааччы.

Хаартыска: Ааптар архыыбыттан